ស្រមៃថា អ្នកចង់ទិញផ្លែឈើ។ នៅផ្សារមួយ មានអ្នកលក់រាប់សិបនាក់ លក់ផ្លែឈើដូចៗគ្នា។ បើអ្នកលក់ម្នាក់ដំឡើងតម្លៃ អ្នកគ្រាន់តែដើរទៅអ្នកលក់ម្នាក់ទៀត។ ដូច្នេះ គ្មានអ្នកលក់ណាម្នាក់ ហ៊ានដាក់តម្លៃខ្ពស់ជាងគេឡើយ។ តម្លៃត្រូវបានទាញឱ្យទាប ដោយសារ ការប្រកួតប្រជែង (competition)។

ឥឡូវ ស្រមៃផ្ទុយមកវិញ៖ បើមានតែក្រុមហ៊ុនតែមួយគត់ ផ្គត់ផ្គង់ទឹកស្អាតដល់ទីក្រុងទាំងមូល ហើយគ្មានជម្រើសផ្សេង — នោះក្រុមហ៊ុននោះ អាចដាក់តម្លៃខ្ពស់ជាង ដោយសារអ្នកប្រើប្រាស់ គ្មានកន្លែងផ្សេងទៅឡើយ។ ភាពខុសគ្នារវាងស្ថានភាពទាំងពីរនេះ — មិនមែនស្ថិតលើផលិតផលទេ ប៉ុន្តែស្ថិតលើ រចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារ។

រចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារ ជះឥទ្ធិពលលើអ្វីៗ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងអ្នកប្រើប្រាស់ដោយផ្ទាល់៖ តម្លៃ ដែលអ្នកបង់, ជម្រើស ដែលអ្នកមាន, គុណភាព នៃទំនិញ, និង ការច្នៃប្រឌិត ថ្មីៗ។ ការយល់ដឹងពីរចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារ ជួយឱ្យយើងយល់ថា ហេតុអ្វីទំនិញខ្លះថោក ខ្លះថ្លៃ ហើយហេតុអ្វីទីផ្សារខ្លះ ផ្តល់ជម្រើសច្រើន ចំណែកខ្លះទៀត ផ្តល់ជម្រើសតិច។

សេដ្ឋវិទូ ចាត់ថ្នាក់ទីផ្សារ ដោយពិនិត្យលើលក្ខណៈសម្បត្តិសំខាន់បួន៖ (១) ចំនួនអ្នកលក់ (number of sellers) — មានក្រុមហ៊ុនច្រើន ឬតិច? (២) ភាពខុសគ្នានៃផលិតផល (product differentiation) — ទំនិញដូចគ្នា ឬខុសគ្នា? (៣) រនាំងចូល (barriers to entry) — តើងាយ ឬពិបាកសម្រាប់ក្រុមហ៊ុនថ្មី ចូលទីផ្សារ? និង (៤) អំណាចលើតម្លៃ (price-setting power) — តើអ្នកលក់ អាចកំណត់តម្លៃ ឬត្រូវទទួលតម្លៃទីផ្សារ? [1]

ផ្អែកលើលក្ខណៈទាំងបួននេះ រចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារ ត្រូវបានបែងចែកជាបួនប្រភេទសំខាន់៖

• ការប្រកួតពេញលេញ (perfect competition) — អ្នកលក់ច្រើនណាស់ ផលិតផលដូចគ្នាបេះបិទ គ្មានអំណាចលើតម្លៃ។
• ការប្រកួតម៉ូណូប៉ូលីស្ទិក (monopolistic competition) — អ្នកលក់ច្រើន ប៉ុន្តែផលិតផលមានភាពខុសគ្នាបន្តិចបន្តួច។
• អូលីហ្គោប៉ូល (oligopoly) — ក្រុមហ៊ុនធំៗ តែពីរបី គ្រប់គ្រងទីផ្សារភាគច្រើន។
• ម៉ូណូប៉ូល (monopoly) — អ្នកលក់តែម្នាក់គត់ រនាំងចូលខ្ពស់ កំណត់តម្លៃបាន។

ចំណុចសំខាន់ត្រូវចងចាំ៖ ទីផ្សារទាំងបួននេះ ស្ថិតលើ វិសាលភាព (spectrum) មួយ។ នៅចុងម្ខាង គឺការប្រកួតពេញលេញ (អ្នកលក់ច្រើនបំផុត អំណាចលើតម្លៃតិចបំផុត)។ នៅចុងម្ខាងទៀត គឺម៉ូណូប៉ូល (អ្នកលក់តែម្នាក់ អំណាចលើតម្លៃច្រើនបំផុត)។ រវាងចុងទាំងពីរ គឺម៉ូណូប៉ូលីស្ទិក និងអូលីហ្គោប៉ូល។

ឥឡូវ យើងនឹងដើរឆ្លងកាត់ទីផ្សារបួនប្រភេទ តាមលំដាប់ ពីការប្រកួតច្រើនបំផុត ទៅតិចបំផុត។

៣.១ ការប្រកួតពេញលេញ (Perfect Competition)

នេះជាទ្រឹស្តី «ដ៏ល្អឥតខ្ចោះ» មួយ ដែលកម្រកើតឡើងពិតៗ។ លក្ខណៈរបស់វា៖ អ្នកលក់ ច្រើនណាស់ (រាប់រយ ឬរាប់ពាន់), ផលិតផល ដូចគ្នាបេះបិទ (គ្មានម៉ាកខុសគ្នា), គ្មានរនាំងចូល (អ្នកថ្មីចូល និងចេញបានស្រួល), និងព័ត៌មានឆ្លុះបញ្ចាំងច្បាស់លាស់។ លទ្ធផលៈ អ្នកលក់ម្នាក់ៗ គឺជា «អ្នកទទួលតម្លៃ» (price taker) — ពួកគេត្រូវទទួលយកតម្លៃទីផ្សារ ព្រោះបើដំឡើងតម្លៃ អ្នកទិញនឹងទៅរកអ្នកលក់ផ្សេង [2]។

៣.២ ការប្រកួតម៉ូណូប៉ូលីស្ទិក និងអូលីហ្គោប៉ូល

ការប្រកួតម៉ូណូប៉ូលីស្ទិក (monopolistic competition) មានអ្នកលក់ច្រើន ដូចការប្រកួតពេញលេញដែរ — ប៉ុន្តែផលិតផលរបស់ពួកគេ មានភាពខុសគ្នា (differentiated) បន្តិចបន្តួច តាមរយៈម៉ាក រូបរាង គុណភាព ឬសេវាកម្ម។ ភោជនីយដ្ឋាន និងម៉ាកសម្លៀកបំពាក់ ជាឧទាហរណ៍ល្អ — ពួកគេប្រកួតគ្នា ប៉ុន្តែម្នាក់ៗ មានលក្ខណៈពិសេសផ្ទាល់ខ្លួន ដែលផ្តល់អំណាចលើតម្លៃ តិចតួច [3]។

អូលីហ្គោប៉ូល (oligopoly) មានលក្ខណៈផ្សេង៖ ទីផ្សារត្រូវបានគ្រប់គ្រង ដោយក្រុមហ៊ុន ធំៗ តែពីរបី។ រនាំងចូលខ្ពស់ (ត្រូវការទុនច្រើន ឬបច្ចេកវិទ្យាស្មុគស្មាញ) ធ្វើឱ្យក្រុមហ៊ុនថ្មី ពិបាកចូល។ ក្រុមហ៊ុននីមួយៗ ត្រូវពិចារណាថា គូប្រកួតនឹងធ្វើអ្វី — ដូច្នេះ ការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេ ពឹងផ្អែកលើគ្នាទៅវិញទៅមក (interdependence) [4]។

៣.៣ ម៉ូណូប៉ូល (Monopoly)

នៅចុងបំផុតនៃវិសាលភាព គឺម៉ូណូប៉ូល៖ អ្នកលក់ តែម្នាក់គត់ ក្នុងទីផ្សារ គ្មានផលិតផលជំនួសជិតៗ និងរនាំងចូល ខ្ពស់ខ្លាំង (ដូចជា ការគ្រប់គ្រងធនធានកម្រ ការចំណាយដ៏ធំ ឬបទប្បញ្ញត្តិ)។ អ្នកលក់នោះ ក្លាយជា «អ្នកកំណត់តម្លៃ» (price maker) — គាត់អាចដាក់តម្លៃ ដោយសារអ្នកប្រើប្រាស់ គ្មានជម្រើសផ្សេង [5]។ ឧទាហរណ៍ទ្រឹស្តីទូទៅ គឺក្រុមហ៊ុនផ្គត់ផ្គង់ទឹក ឬអគ្គិសនី តែមួយ ក្នុងតំបន់មួយ។

ដើម្បីឱ្យគោលគំនិតទាំងនេះ កាន់តែជាក់ស្តែង សូមមើលឧទាហរណ៍សកលៗ ដែលមិនចង្អុលទៅក្រុមហ៊ុនណាមួយជាក់លាក់៖

• ផ្សារលក់ផ្លែឈើ និងបន្លែ — ខិតជិត ការប្រកួតពេញលេញ៖ អ្នកលក់ច្រើន ទំនិញស្រដៀងគ្នា គ្មានអ្នកណាកំណត់តម្លៃបាន។
• ភោជនីយដ្ឋាន និងម៉ាកកាហ្វេ — ការប្រកួតម៉ូណូប៉ូលីស្ទិក៖ អ្នកលក់ច្រើន ប៉ុន្តែម្នាក់ៗ មានរសជាតិ ម៉ាក និងបរិយាកាសផ្ទាល់ខ្លួន។
• ក្រុមហ៊ុនផលិតយន្តហោះពាណិជ្ជកម្ម — អូលីហ្គោប៉ូល៖ មានតែក្រុមហ៊ុនធំៗ ពីរបីប៉ុណ្ណោះ ក្នុងពិភពលោក ដោយសាររនាំងចូល (ទុន និងបច្ចេកវិទ្យា) ខ្ពស់ខ្លាំង។
• ក្រុមហ៊ុនផ្គត់ផ្គង់ទឹក ឬអគ្គិសនី តែមួយ — ម៉ូណូប៉ូល៖ ក្នុងតំបន់ជាច្រើន សេវាបែបនេះ ត្រូវផ្គត់ផ្គង់ ដោយអ្នកផ្តល់តែម្នាក់ ព្រោះការសាងសង់បណ្តាញស្ទួន ចំណាយថ្លៃពេក។

សូមកត់សម្គាល់៖ ឧទាហរណ៍ទាំងនេះ ជាគំរូ ទ្រឹស្តី និងទូទៅ។ ក្នុងជីវិតពិត ទីផ្សារជាច្រើន ស្ថិតនៅចន្លោះ — មិនស្អាតស្អំ ត្រង់តាមប្រភេទណាមួយ ១០០% ឡើយ។ ការចាត់ថ្នាក់ ជួយឱ្យយើងគិត ប៉ុន្តែការពិត ច្រើនតែស្មុគស្មាញ។

តារាងនេះ បង្ហាញច្បាស់ថា ការចាត់ថ្នាក់ទីផ្សារ គឺជាបញ្ហានៃ កម្រិត មិនមែនជាប្រភេទដាច់ដោយឡែកឡើយ។ ពីលើទៅក្រោម ចំនួនក្រុមហ៊ុនកាន់តែតិច ចំណែករនាំងចូល និងអំណាចលើតម្លៃ កាន់តែច្រើនឡើង។ ការយល់ដឹងអំពីទំនាក់ទំនងនេះ គឺជាគន្លឹះនៃមេរៀនទាំងមូល។

ហេតុអ្វីសេដ្ឋវិទូ សិក្សារចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារ ដ៏យកចិត្តទុកដាក់បែបនេះ? ព្រោះរចនាសម្ព័ន្ធ កំណត់លទ្ធផលចំពោះ អ្នកប្រើប្រាស់ ដោយផ្ទាល់។ ក្នុងទីផ្សារប្រកួតប្រជែងខ្ពស់ តម្លៃមានទំនោរ ទាប ដ្បិតក្រុមហ៊ុនត្រូវប្រកួតគ្នា ដើម្បីទាក់ទាញអ្នកទិញ។ ក្នុងទីផ្សារ ដែលមានការប្រកួតតិច (ដូចម៉ូណូប៉ូល) តម្លៃមានទំនោរ ខ្ពស់ ជាង ព្រោះអ្នកលក់មិនមានសម្ពាធ ត្រូវបញ្ចុះតម្លៃ។

រចនាសម្ព័ន្ធក៏ជះឥទ្ធិពលលើ ការច្នៃប្រឌិត (innovation) ផងដែរ។ ការប្រកួតប្រជែង អាចជំរុញឱ្យក្រុមហ៊ុន បង្កើតផលិតផលថ្មីៗ ដើម្បីលេចធ្លោ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ក្រុមហ៊ុនធំៗ ក្នុងអូលីហ្គោប៉ូល ជួនកាលមានធនធានច្រើន សម្រាប់ស្រាវជ្រាវ។ សេដ្ឋវិទូ ពិភាក្សាគ្នាជាយូរមកហើយ ថាតើរចនាសម្ព័ន្ធណា ជំរុញការច្នៃប្រឌិត បានល្អជាងគេ — ដែលបង្ហាញថា មិនមានចម្លើយ ដ៏សាមញ្ញឡើយ។

ជាចុងក្រោយ រចនាសម្ព័ន្ធ ជះឥទ្ធិពលលើ សុខុមាលភាពអ្នកប្រើប្រាស់ (consumer welfare) — ថាតើអ្នកទិញ ទទួលបានតម្លៃសមរម្យ ជម្រើសច្រើន និងគុណភាពល្អ ឬអត់។ នេះជាមូលហេតុ ដែលសេដ្ឋវិទូ សិក្សាការប្រកួតប្រជែង ជាទូទៅ — ដើម្បីយល់ថា ទីផ្សារបម្រើអ្នកប្រើប្រាស់ បានល្អកម្រិតណា។ (ចំណាំ៖ នៅទីនេះ យើងនិយាយតែពីទ្រឹស្តីទូទៅ មិនចូលដល់គោលនយោបាយ ឬច្បាប់ របស់ប្រទេសណាមួយឡើយ។)

យើងបានឃើញថា រចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារ កំណត់ថា ក្រុមហ៊ុនប្រកួតគ្នាយ៉ាងណា និងតម្លៃត្រូវបានកំណត់យ៉ាងណា។ ក្នុង ភាគបន្ទាប់ យើងនឹងផ្លាស់ប្តូរប្រធានបទ ទៅរកឧបករណ៍ ដែលធ្វើឱ្យទីផ្សារទាំងអស់ ដំណើរការបាន — គឺ «ប្រាក់ និងធនាគារ»។

1. Market Structure. Investopedia. investopedia.com
2. Perfect Competition. Investopedia. investopedia.com
3. Monopolistic Competition. Investopedia. investopedia.com
4. Oligopoly. Investopedia. investopedia.com
5. Monopoly. Investopedia. investopedia.com
6. Principles of Economics · Market Structures. OpenStax. openstax.org
7. Monopoly and competition. Britannica. britannica.com