មើលជុំវិញខ្លួនអ្នក — តម្លៃគ្រប់យ៉ាងកំពុងផ្លាស់ប្តូរជានិច្ច។ នៅរដូវដែលផ្លែឈើណាមួយចេញផ្លែច្រើន ដូចជាស្វាយ ឬស្រកាដូង តម្លៃរបស់វាធ្លាក់ចុះគួរឲ្យកត់សម្គាល់ — ព្រោះទីផ្សារពោរពេញដោយផលិតផល។ ផ្ទុយទៅវិញ ពេលអស់រដូវ ផ្លែឈើដដែលនោះថ្លៃជាងមុន ព្រោះវាកម្រ។ នេះគឺជាផ្គត់ផ្គង់និងតម្រូវការក្នុងសកម្មភាព។

ឧទាហរណ៍មួយទៀតដែលយើងជួបស្ទើររាល់ថ្ងៃ៖ ពេលភ្លៀងធ្លាក់ភ្លាមៗ តម្លៃឆ័ត្រ ឬអាវភ្លៀងតាមតូបលក់ចង្អៀតអាចឡើងថ្លៃ — ព្រោះអ្នកចង់បានភ្លាមៗមានច្រើន (តម្រូវការកើន) ខណៈចំនួនឆ័ត្រមានកំណត់ (ផ្គត់ផ្គង់ថេរ)។ ដូចគ្នានេះដែរ តម្លៃសំបុត្រធ្វើដំណើរថ្លៃជាងមុនក្នុងរដូវវិស្សមកាល តម្លៃបន្លែឡើងពេលទឹកជំនន់ធ្វើឲ្យដំណាំខូច ហើយតម្លៃឧបករណ៍អេឡិចត្រូនិកថ្មីខ្ពស់ពេលទើបចេញថ្មីៗ។

អ្វីដែលអស្ចារ្យគឺ៖ គ្មានអ្នកណាម្នាក់អង្គុយសម្រេចតម្លៃទាំងនេះឡើយ។ វាកើតចេញពីការជួបគ្នារវាងអ្នកទិញរាប់លាន និងអ្នកលក់រាប់ពាន់។ ការយល់ដឹងពីផ្គត់ផ្គង់និងតម្រូវការ ជួយឲ្យយើងយល់ថា ហេតុអ្វីតម្លៃជាអ្វីដែលវាជា ហើយជួយឲ្យយើងធ្វើការសម្រេចចិត្តទិញ ឬលក់កាន់តែឆ្លាតវៃ។

ផ្គត់ផ្គង់និងតម្រូវការ ស្ថិតលើ ច្បាប់មូលដ្ឋានពីរ ដែលសេដ្ឋវិទូសង្កេតឃើញស្ទើរគ្រប់ទីផ្សារក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ច្បាប់តម្រូវការ (Law of Demand)

ច្បាប់តម្រូវការ ចែងថា៖ ពេលតម្លៃទំនិញមួយ ឡើង បរិមាណដែលមនុស្សចង់ទិញ (បរិមាណតម្រូវការ) មាននិន្នាការ ធ្លាក់ចុះ — ហើយផ្ទុយទៅវិញ ពេលតម្លៃធ្លាក់ មនុស្សចង់ទិញច្រើនជាងមុន។ លក្ខខណ្ឌសំខាន់គឺ «បើកត្តាផ្សេងថេរ» (ceteris paribus — ជាភាសាឡាតាំងមានន័យថា «រក្សាអ្វីផ្សេងទៀតឲ្យដដែល»)។

ហេតុអ្វី? មានហេតុផលសាមញ្ញពីរ។ ទីមួយ ពេលអ្វីមួយថ្លៃជាងមុន មនុស្សខ្លះងាកទៅរកជម្រើសជំនួសដែលថោកជាង (បើតម្លៃសាច់គោឡើង គេអាចទិញសាច់មាន់ជំនួស)។ ទីពីរ ជាមួយប្រាក់ចំណូលដដែល តម្លៃខ្ពស់មានន័យថា អ្នកទិញបានតិចជាងមុន។ ដូច្នេះតម្លៃកាន់តែខ្ពស់ បរិមាណដែលចង់ទិញកាន់តែតិច។

ច្បាប់ផ្គត់ផ្គង់ (Law of Supply)

ច្បាប់ផ្គត់ផ្គង់ ចែងផ្ទុយគ្នា៖ ពេលតម្លៃទំនិញមួយ ឡើង បរិមាណដែលអ្នកលក់ចង់ផ្តល់ (បរិមាណផ្គត់ផ្គង់) មាននិន្នាការ កើនឡើង — ព្រោះតម្លៃខ្ពស់ន័យថាចំណេញច្រើនជាងមុន។

ហេតុអ្វី? ស្រមៃថា អ្នកជាកសិករ។ បើតម្លៃបន្លែក្នុងទីផ្សារខ្ពស់ អ្នកមានការលើកទឹកចិត្តដាំឲ្យបានច្រើន ធ្វើការយប់ថ្ងៃ ជួលកម្មករបន្ថែម ព្រោះរាល់គីឡូដែលលក់បាននាំមកចំណេញខ្ពស់។ ផ្ទុយទៅវិញ បើតម្លៃធ្លាក់ចុះខ្លាំង អ្នកអាចឈប់ដាំ ព្រោះវាលែងចំណេញ។ ដូច្នេះ តម្លៃខ្ពស់ទាក់ទាញការផ្គត់ផ្គង់ច្រើនជាងមុន។

ដើម្បីមើលឃើញច្បាប់ទាំងពីរនេះច្បាស់ សេដ្ឋវិទូគូរវាជា ខ្សែ នៅលើក្រាហ្វ ដែលអ័ក្សបញ្ឈរតំណាងឲ្យតម្លៃ និងអ័ក្សផ្តេកតំណាងឲ្យបរិមាណ។

៣.១ ខ្សែតម្រូវការ (Demand Curve)

ខ្សែតម្រូវការ ចុះចាក់ចុះក្រោម ពីឆ្វេងទៅស្តាំ។ វាបង្ហាញថា នៅតម្លៃខ្ពស់ (ខាងលើ) បរិមាណដែលចង់ទិញតិច (ខាងឆ្វេង) ហើយនៅតម្លៃទាប (ខាងក្រោម) បរិមាណដែលចង់ទិញច្រើន (ខាងស្តាំ)។ ទិសចុះក្រោមនេះឆ្លុះបញ្ចាំងច្បាប់តម្រូវការដោយផ្ទាល់។

៣.២ ខ្សែផ្គត់ផ្គង់ (Supply Curve)

ខ្សែផ្គត់ផ្គង់ ឡើងចាក់ឡើងលើ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ។ វាបង្ហាញថា នៅតម្លៃខ្ពស់ អ្នកលក់ចង់ផ្តល់បរិមាណច្រើន ហើយនៅតម្លៃទាប គេផ្តល់តិច។ កន្លែងដែលខ្សែទាំងពីរប្រសព្វគ្នាហៅថា ចំណុចលំនឹង (equilibrium) — ជាតម្លៃដែលបរិមាណដែលអ្នកចង់ទិញ ស្មើនឹងបរិមាណដែលអ្នកចង់លក់ពិតប្រាកដ (យើងបានសិក្សាលំនឹងលម្អិត នៅភាគមុន)។

៣.៣ អ្វីធ្វើឲ្យ «ខ្សែទាំងមូល» ផ្លាស់?

នេះជាចំណុចដ៏សំខាន់បំផុត។ តម្លៃធ្វើឲ្យយើង រំកិលតាមបណ្តោយខ្សែ ដដែល។ ប៉ុន្តែកត្តាផ្សេងទៀតធ្វើឲ្យ ខ្សែទាំងមូលផ្លាស់ ទៅឆ្វេង ឬស្តាំ។ សម្រាប់ តម្រូវការ៖ ការផ្លាស់ខ្សែអាចកើតពីការប្រែប្រួលនៃ (១) ប្រាក់ចំណូល, (២) រសនិយម/ចំណូលចិត្ត, (៣) តម្លៃទំនិញជំនួស ឬទំនិញបំពេញគ្នា, និង (៤) ការរំពឹងទុកអំពីអនាគត។ សម្រាប់ ផ្គត់ផ្គង់៖ ខ្សែផ្លាស់ពី (១) តម្លៃធាតុចូល/ដើម, (២) បច្ចេកវិទ្យាថ្មី, និង (៣) ចំនួនអ្នកលក់ក្នុងទីផ្សារ។

ស្រមៃទីផ្សារគ្រាប់កាហ្វេពិភពលោក។ ថ្ងៃមួយ អាកាសធាតុត្រជាក់ខុសធម្មតានៅតំបន់ដាំកាហ្វេធំៗ ធ្វើឲ្យទិន្នផលធ្លាក់ចុះ។ ផ្គត់ផ្គង់ គ្រាប់កាហ្វេថយ — ខ្សែផ្គត់ផ្គង់ផ្លាស់ទៅឆ្វេង។ ខណៈតម្រូវការនៅដដែល (មនុស្សនៅតែចង់ផឹកកាហ្វេ) តម្លៃត្រូវឡើង ដើម្បីធ្វើឲ្យបរិមាណដែលចង់ទិញ ស្មើនឹងបរិមាណដែលនៅសល់។

ឥឡូវស្រមៃផ្ទុយវិញ៖ ការស្រាវជ្រាវថ្មីមួយត្រូវចេញផ្សាយ ដែលធ្វើឲ្យមនុស្សចូលចិត្តផឹកកាហ្វេខ្លាំងជាងមុន។ ចំណូលចិត្ត (រសនិយម) ផ្លាស់ប្តូរ — តម្រូវការ កើន — ខ្សែតម្រូវការផ្លាស់ទៅស្តាំ។ ជាលទ្ធផល តម្លៃឡើង ហើយបរិមាណដែលលក់ក៏ច្រើនជាងមុនដែរ។ ឧទាហរណ៍តូចនេះបង្ហាញថា តម្លៃក្នុងជីវិតពិតកំណត់ដោយការទាញចុះទាញឡើង រវាងផ្គត់ផ្គង់និងតម្រូវការជានិច្ច។

មិនត្រឹមតែតម្លៃទេ ដែលធ្វើឲ្យតម្រូវការផ្លាស់ប្តូរ។ ខាងក្រោមនេះជា កត្តាផ្លាស់ខ្សែតម្រូវការ ៥ ដែលសេដ្ឋវិទូសិក្សាជាញឹកញាប់៖

អ្វីដែលធ្វើឲ្យផ្គត់ផ្គង់និងតម្រូវការ ក្លាយជាគំនិតដ៏អស្ចារ្យ គឺវាមិនត្រឹមតែពន្យល់តម្លៃផ្លែឈើ ឬកាហ្វេទេ។ វាលេចឡើងស្ទើរគ្រប់កន្លែង។ នៅក្នុង ទីផ្សារការងារ កម្លាំងពលកម្មជាអ្វីដែលត្រូវផ្គត់ផ្គង់ ហើយក្រុមហ៊ុនជាអ្នកត្រូវការ — ប្រាក់ឈ្នួលជា «តម្លៃ» របស់វា។ នៅក្នុង ទីផ្សារលំនៅឋាន ចំនួនផ្ទះដែលមាន (ផ្គត់ផ្គង់) និងចំនួនមនុស្សដែលចង់រស់នៅក្នុងតំបន់មួយ (តម្រូវការ) កំណត់តម្លៃជួល ឬតម្លៃផ្ទះ។

ក្នុង ទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុ តម្លៃភាគហ៊ុន ឬរូបិយប័ណ្ណ ក៏កំណត់ដោយអ្នកដែលចង់ទិញធៀបអ្នកដែលចង់លក់ដែរ។ ការពិតនេះនាំយើងត្រឡប់ទៅគំនិតដ៏ល្បីរបស់ Adam Smith ក្នុងភាគទី ១៖ «ដៃមើលមិនឃើញ» (invisible hand)។ គ្មានអ្នកបញ្ជាការកណ្តាលណាម្នាក់កំណត់ថា ត្រូវដាំបន្លែប៉ុន្មាន ត្រូវដុតនំប៉ុន្មានដុំឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ តម្លៃដែលកើតចេញពីផ្គត់ផ្គង់និងតម្រូវការ ដើរតួជា សញ្ញាណ ដែលសម្របសម្រួលការសម្រេចចិត្តរបស់មនុស្សរាប់លាននាក់ដោយស្វ័យប្រវត្តិ។

ឧទាហរណ៍នេះបង្ហាញថា ការផ្លាស់ប្តូរតូចមួយនៅខាងផ្គត់ផ្គង់ (តម្លៃធាតុចូល) អាចធ្វើឲ្យតម្លៃចុងក្រោយផ្លាស់ប្តូរ — ហើយការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃនោះវិញធ្វើឲ្យអ្នកទិញប្រែប្រួលអាកប្បកិរិយា។ នេះជាការរាំឥតឈប់ រវាងផ្គត់ផ្គង់និងតម្រូវការ។ នៅ ភាគបន្ទាប់ យើងនឹងស្វែងយល់ពី «សញ្ញាតម្លៃ» (price signals) — របៀបដែលតម្លៃដឹកនាំធនធាន និងសម្រេចចិត្តទូទាំងសេដ្ឋកិច្ច។