- បន្ទះ Willow របស់ Google (2024) គណនាក្នុង ៥ នាទី នូវអ្វីដែលកុំព្យូទ័រលឿនបំផុតពិភពលោក (Frontier) ត្រូវការ 10²⁵ ឆ្នាំ
- Qubits ប្រើ superposition — អាចជា 0 និង 1 ក្នុងពេលតែមួយ — ផ្ទុយពី classical bits ដែលជា 0 ឬ 1 ប៉ុណ្ណោះ
- RSA-2048 encryption ការពារប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុ និងអ៊ីនធឺណិត — quantum computer ដ៏ខ្លាំងគ្រប់គ្រាន់ (~4000 logical qubits) អាចបំបែកវាបាន
- NIST ជ្រើស algorithms ណា (CRYSTALS-Kyber, CRYSTALS-Dilithium) ជា post-quantum standard — ហើយ RSA នឹង deprecated នៅពេលណា?
- ហេតុអ្វី quantum error correction ជាឧបសគ្គចំបង — ហើយ fault-tolerant quantum computer ត្រូវការ physical qubits ប៉ុន្មានក្នុងការ break RSA-2048?
កុំព្យូទ័រ Quantum ៖ ៥ នាទី ទល់នឹង ១០²⁵ ឆ្នាំ
ឆ្នាំ ២០២៥ បន្ទះ Willow របស់ Google បានគណនាក្នុង ៥ នាទី នូវអ្វីដែលកុំព្យូទ័រលឿនបំផុតក្នុងលោកត្រូវការពេល ១០²⁵ ឆ្នាំ។ តើកុំព្យូទ័រ Quantum ជាអ្វី ហើយហេតុអ្វីវាអាចផ្លាស់ប្ដូរអ្វីៗគ្រប់យ៉ាង — រួមទាំងការអ៊ិនគ្រីបដែលការពារលុយ និងទិន្នន័យរបស់យើង?
«កុំព្យូទ័រធម្មតាសាកល្បងផ្លូវម្ដងមួយ — តែកុំព្យូទ័រ Quantum អាចសាកល្បងផ្លូវរាប់លានក្នុងពេលតែមួយ។»
នេះមិនមែនជាកុំព្យូទ័រ «លឿនជាង» ធម្មតាទេ — វាជា «របៀបគណនាថ្មីទាំងស្រុង» ផ្អែកលើច្បាប់រូបវិទ្យា Quantum។
នៅខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៥ ក្រុមហ៊ុន Google បានប្រកាសលទ្ធផលដ៏អស្ចារ្យ៖ បន្ទះ Quantum របស់ខ្លួនបានដំណើរការ លឿនជាងកុំព្យូទ័រលឿនបំផុតក្នុងលោក ១៣,០០០ ដង លើបញ្ហារូបវិទ្យាមួយ ហើយលើកនេះ លទ្ធផល អាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។ កុំព្យូទ័រ Quantum មិនមែនជារឿងប្រឌិតវិទ្យាសាស្ត្រទៀតទេ — វាកំពុងក្លាយជាការពិត។ ប៉ុន្តែតើវាជាអ្វី? ហេតុអ្វីវាខ្លាំងម្ល៉េះ? ហើយហេតុអ្វីរដ្ឋាភិបាល និងធនាគារទូទាំងពិភពលោក កំពុងព្រួយបារម្ភអំពីវា? អត្ថបទនេះនឹងពន្យល់ជា ៨ ផ្នែក។
តើកុំព្យូទ័រ Quantum ជាអ្វី?
កុំព្យូទ័រធម្មតាប្រើ ប៊ីត (Bit) ដែលមានតម្លៃ ០ ឬ ១ — ដូចកុងតាក់ បើក ឬ បិទ។ រាល់រូបភាព វីដេអូ និងកម្មវិធី សុទ្ធតែជាការតម្រៀបលេខ ០ និង ១ រាប់ពាន់លាន។
កុំព្យូទ័រ Quantum ប្រើ គូប៊ីត (Qubit) ដែលអាចជា ០, ១, ឬ ទាំង ០ និង ១ ក្នុងពេលតែមួយ — បាតុភូតហៅថា ស្ថានភាពត្រួតគ្នា (Superposition)។ បូកនឹងបាតុភូត ការភ្ជាប់គ្នា Quantum (Entanglement) ដែលធ្វើឲ្យគូប៊ីតភ្ជាប់ទាក់ទងគ្នាពីចម្ងាយ។
លទ្ធផលគឺ៖ គូប៊ីត ២ អាចតំណាង ៤ លទ្ធភាពក្នុងពេលតែមួយ, គូប៊ីត ៣ → ៨, គូប៊ីត ១០ → ១,០២៤។ កាលណាបន្ថែមគូប៊ីត ១ ចំនួនលទ្ធភាព កើនទ្វេដង។ ដូច្នេះកុំព្យូទ័រ Quantum ដែលមានគូប៊ីត ៣០០ អាចតំណាងលទ្ធភាពច្រើនជាងចំនួនអាតូមក្នុងសកលលោក!
ប៊ីត ប្រាប់យើងម្ដងមួយចម្លើយ — តែគូប៊ីត អាចស្ទាបស្ទង់ចម្លើយរាប់លានព្រមគ្នា មុនពេលផ្ដល់ចម្លើយល្អបំផុត។
ហេតុអ្វីវាខុសពីកុំព្យូទ័រធម្មតា?
ត្រូវយល់ច្បាស់៖ កុំព្យូទ័រ Quantum មិនមែនជា «កុំព្យូទ័រលឿនជាង» សម្រាប់រាល់កិច្ចការទេ។ វាមិនអាចបើក Facebook ឬលេងហ្គេមលឿនជាងទូរស័ព្ទរបស់អ្នកឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាជា «ឧបករណ៍ពិសេស» សម្រាប់បញ្ហាប្រភេទជាក់លាក់ ដែលមានលទ្ធភាពច្រើនលើសលប់ត្រូវសាកល្បង។
គិតពីការស្វែងរកផ្លូវចេញពីផ្លូវល្ងិចល្ងៀង (Maze)៖ កុំព្យូទ័រធម្មតាសាកល្បងផ្លូវម្ដងមួយ រហូតរកឃើញ។ កុំព្យូទ័រ Quantum ប្រើ Superposition ដើម្បី «ស្ទាបស្ទង់» ផ្លូវជាច្រើនព្រមគ្នា ហើយប្រើ Interference ដើម្បីបន្លិចចម្លើយត្រឹមត្រូវ។ សម្រាប់បញ្ហាខ្លះ នេះមានន័យថា ការងារដែលត្រូវការពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំ អាចសម្រេចក្នុងពេលប៉ុន្មាននាទី។
បញ្ហាដែលវាពូកែ៖ ការក្លែងធ្វើម៉ូលេគុល (សម្រាប់ថ្នាំ និងសម្ភារៈថ្មី), បញ្ហាបង្កើនប្រសិទ្ធភាព (Optimization — ដឹកជញ្ជូន ហិរញ្ញវត្ថុ), និង ការបំបែកកូដ (ការអ៊ិនគ្រីប)។
ការវាស់វែងឆ្នាំ ២០២៥ ៖ Google «Willow»
នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៤ Google បានបង្ហាញបន្ទះ Quantum ឈ្មោះ Willow ដែលធ្វើការវាស់វែងពិសេសមួយ (Random Circuit Sampling) ក្នុង ~៥ នាទី — ខណៈកុំព្យូទ័រ Supercomputer លឿនបំផុតក្នុងលោក ត្រូវការ ១០²⁵ ឆ្នាំ (លេខ ១ មានសូន្យ ២៥ — យូរជាងអាយុសកលលោកទាំងមូល)។
សមិទ្ធផលសំខាន់បំផុតរបស់ Willow មិនមែនត្រឹមល្បឿនទេ — តែជា «ការកែកំហុសក្រោមកម្រិត» (Below-threshold Error Correction)។ មុននេះ កាលណាបន្ថែមគូប៊ីត កំហុសកាន់តែច្រើន (គូប៊ីតផុយស្រួយខ្លាំង)។ Willow បានបញ្ច្រាសរឿងនេះ៖ បន្ថែមគូប៊ីត កំហុសកាន់តែ តិច — ជំហានសំខាន់ឆ្ពោះទៅរកកុំព្យូទ័រ Quantum ដែលអាចទុកចិត្តបាន។
បន្ទាប់មក នៅខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៥ Google បានប្រកាសក្បួន Quantum Echoes (បោះពុម្ពក្នុងទស្សនាវដ្ដី Nature) ដែលលឿនជាង Supercomputer ១៣,០០០ ដង ហើយលើកនេះ លទ្ធផល អាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន លើម៉ាស៊ីន Quantum ផ្សេងទៀត — ដែលជាការឈានទៅរកអត្ថប្រយោជន៍ពិតប្រាកដ។
ការប្រកួត ៖ Google, IBM និង Microsoft
មិនមែនមាន Google តែម្នាក់ឯងទេ។ យក្សបច្ចេកវិទ្យាជាច្រើនកំពុងប្រណាំងស្ថាបនាកុំព្យូទ័រ Quantum៖
បន្ទះ Willow (១០៥ គូប៊ីត)។ ផ្ដោតលើ «ការកែកំហុសក្រោមកម្រិត» និងលទ្ធផលផ្ទៀងផ្ទាត់បាន (Quantum Echoes ២០២៥)។
IBM
មានផែនទីបង្ហាញផ្លូវច្បាស់លាស់៖ បង្ហាញ «អត្ថប្រយោជន៍ Quantum» ត្រឹមចុងឆ្នាំ ២០២៦ និងកុំព្យូទ័រ Quantum ធន់នឹងកំហុសពេញលេញ (Starling) ត្រឹមឆ្នាំ ២០២៩។
Microsoft
បង្ហាញបន្ទះ Majorana 1 (កុម្ភៈ ២០២៥) ប្រើ «គូប៊ីត Topological» ដែលជឿថាមានកំហុសតិចជាងតាមធម្មជាតិ — រចនាសម្រាប់ពង្រីកដល់ ១ លានគូប៊ីត។
NISQ → ធន់នឹងកំហុស
វិស័យនេះកំពុងផ្លាស់ពីយុគ «Quantum មានសំឡេងរំខាន» (NISQ) ទៅរកយុគ «ធន់នឹងកំហុស (Fault-Tolerant)» ដែលអាចប្រើការពិតប្រាកដ។
បញ្ហាធំ ៖ កំហុស និងភាពផុយស្រួយ
ហេតុអ្វីយើងមិនទាន់មានកុំព្យូទ័រ Quantum នៅផ្ទះ? ដោយសារគូប៊ីត ផុយស្រួយខ្លាំងបំផុត។ សូម្បីកំដៅ ឬរំញ័របន្តិចបន្តួច ក៏អាចបំផ្លាញស្ថានភាព Quantum (បាតុភូត Decoherence)។ ដូច្នេះម៉ាស៊ីនទាំងនេះត្រូវរក្សាក្នុងសីតុណ្ហភាពជិត សូន្យដាច់ខាត (ត្រជាក់ជាងលំហអវកាស)។
ដោយសារកំហុសច្រើន គេត្រូវការ «ការកែកំហុស Quantum»៖ ប្រើគូប៊ីតពិតរាប់រយ ដើម្បីបង្កើតគូប៊ីត «ឡូជីខល» តែមួយ ដែលអាចទុកចិត្តបាន។ បច្ចុប្បន្ន កំហុសនៅតែខ្ពស់ជាងកម្រិតដែលត្រូវការសម្រាប់បញ្ហាធំៗ។
នៅឆ្ងាយប៉ុណ្ណា? ទោះបី Willow ជោគជ័យ កំហុសរបស់វា (~0.14% ក្នុងមួយវដ្ត) នៅតែខ្ពស់ជាងកម្រិតដែលត្រូវការ (~0.0001%) រាប់ពាន់ដង។ កុំព្យូទ័រ Quantum ដែលអាចបំបែកការអ៊ិនគ្រីបពិតប្រាកដ ប្រហែលនៅឆ្ងាយជាច្រើនឆ្នាំទៀត។
គ្រោះថ្នាក់ ៖ Quantum នឹងបំបែកការអ៊ិនគ្រីប
នេះជាផ្នែកដែលធ្វើឲ្យរដ្ឋាភិបាល និងធនាគារព្រួយបារម្ភ។ សុវត្ថិភាពអ៊ីនធឺណិតសព្វថ្ងៃ (លេខធនាគារ ពាក្យសម្ងាត់ សារ) ពឹងលើ ការអ៊ិនគ្រីប (RSA) ដែលផ្អែកលើការពិបាកក្នុងការបំបែកលេខធំៗជាកត្តា។ កុំព្យូទ័រធម្មតាត្រូវការរាប់លានឆ្នាំ — តែកុំព្យូទ័រ Quantum ដ៏មានឫទ្ធានុភាព (ប្រើក្បួន Shor) អាចបំបែកវាក្នុងពេលខ្លី។
គេហៅថ្ងៃនោះថា «Q-Day»។ អ្នកជំនាញខ្លះព្យាករថា កុំព្យូទ័រ Quantum អាចបំបែកការអ៊ិនគ្រីបបច្ចុប្បន្នបានប្រហែលឆ្នាំ ២០៣០។ គ្រោះថ្នាក់មួយទៀតគឺ «ប្រមូលឥឡូវ បំបែកពេលក្រោយ» — សត្រូវអាចលួចទិន្នន័យអ៊ិនគ្រីបឥឡូវ ហើយរង់ចាំបំបែកវានៅពេលមានកុំព្យូទ័រ Quantum។
ដំណោះស្រាយកំពុងមកដល់៖ នៅខែសីហា ២០២៤ ស្ថាប័ន NIST របស់អាមេរិកបានចេញស្តង់ដារ «ការអ៊ិនគ្រីបធន់នឹង Quantum» (Post-Quantum Cryptography) ៣ ដំបូងគេ បន្ទាប់ពីការស្រាវជ្រាវ ៨ ឆ្នាំ ដើម្បីការពារទិន្នន័យពិភពលោកមុនថ្ងៃ Q-Day មកដល់។
តើវានឹងផ្លាស់ប្ដូរអ្វីខ្លះ (ផ្នែកល្អ)?
ក្រៅពីការបំបែកកូដ កុំព្យូទ័រ Quantum មានសក្ដានុពលផ្លាស់ប្ដូរវិទ្យាសាស្ត្រ និងជីវិតយើងជាវិជ្ជមាន៖
- ថ្នាំ និងវេជ្ជសាស្ត្រ៖ ក្លែងធ្វើម៉ូលេគុលយ៉ាងជាក់លាក់ ដើម្បីរកថ្នាំថ្មីលឿនជាងមុន។
- សម្ភារៈថ្មី៖ រចនាសម្ភារៈ (ដូចជា Battery ឬ Superconductor ល្អប្រសើរ) ដែលពិបាកគណនាដោយកុំព្យូទ័រធម្មតា។
- បរិស្ថាន៖ រកមធ្យោបាយផលិតជី (Fertilizer) ដែលប្រើថាមពលតិច — អាចកាត់បន្ថយការបំពុល។
- បញ្ហាដឹកជញ្ជូន និងហិរញ្ញវត្ថុ៖ រកដំណោះស្រាយល្អបំផុតក្នុងបញ្ហាស្មុគស្មាញដែលមានលទ្ធភាពច្រើនលើសលប់។
នេះជាមូលហេតុ ដែលធ្វើឲ្យកុំព្យូទ័រ Quantum ត្រូវបានគេចាត់ទុកជា «បច្ចេកវិទ្យាបដិវត្តន៍» បន្ទាប់ បន្ទាប់ពី AI។
ហេតុអ្វីវាសំខាន់សម្រាប់យើង · ឯកសារយោង
កុំព្យូទ័រ Quantum អាចមើលទៅឆ្ងាយពីជីវិតប្រចាំថ្ងៃ ប៉ុន្តែវាប៉ះពាល់យើងតាមផ្លូវសំខាន់៖
- សុវត្ថិភាពទិន្នន័យ៖ ការអ៊ិនគ្រីបដែលការពារគណនីធនាគារ និងទិន្នន័យឌីជីថលរបស់យើង នឹងត្រូវប្ដូរទៅជា «ធន់នឹង Quantum» នៅប៉ុន្មានឆ្នាំខាងមុខ។
- ការប្រណាំងបច្ចេកវិទ្យា៖ ប្រទេសមហាអំណាច (អាមេរិក ចិន) កំពុងវិនិយោគរាប់ពាន់លានដុល្លារ — Quantum ជាសមរភូមិបច្ចេកវិទ្យាបន្ទាប់។
- អនាគតការងារ និងវិទ្យាសាស្ត្រ៖ ការយល់ដឹងពី Quantum ឥឡូវនេះ ជួយយុវជនកម្ពុជាត្រៀមខ្លួនសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចបច្ចេកវិទ្យាថ្ងៃអនាគត។
ឯកសារយោង (Sources) — ព័ត៌មាន ស្ថិតិ និងព្រឹត្តិការណ៍ទាំងអស់ក្នុងអត្ថបទនេះ ផ្អែកលើប្រភពអន្តរជាតិដែលអាចទុកចិត្តបាន៖
- Meet Willow, our state-of-the-art quantum chip — Google (ធ្នូ ២០២៤)
- Willow processor (5 min vs 10^25 years; below threshold) — Wikipedia
- Quantum Echoes: verifiable quantum advantage (13,000×) — Google (តុលា ២០២៥)
- Google shows 13,000× speedup, published in Nature — The Quantum Insider
- IBM Quantum roadmap (advantage 2026; Starling fault-tolerant 2029) — IBM
- Microsoft Majorana 1 topological qubit chip (Feb 2025) — Microsoft
- NIST releases first 3 post-quantum encryption standards (Aug 2024) — NIST
