០១និយមន័យ៖ តុលាការរដ្ឋបាល ខុសពីតុលាការធម្មតាត្រង់ណា

តុលាការរដ្ឋបាល (administrative court) គឺជាតុលាការឯកទេសដែលមានភារកិច្ចតែមួយគត់៖ ពិនិត្យសេចក្តីសម្រេចរបស់អាជ្ញាធរប្រតិបត្តិ — ក្រសួង អាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន ភ្នាក់ងាររដ្ឋ ឬសាធារណៈកម្មករ — ថាតើស្របច្បាប់ ស្របនីតិវិធី និងស្របនឹងអំណាចដែលច្បាប់ផ្តល់ឲ្យដែរឬទេ។ វាខុសពីតុលាការធម្មតា (ក្តីព្រហ្មទណ្ឌ ក្តីរដ្ឋប្បវេណី រវាងឯកជនទៅឯកជន) ត្រង់ថា ភាគីម្ខាងជានិច្ចគឺរដ្ឋ ឬអង្គភាពរបស់រដ្ឋ ហើយសំណួរស្នូលមិនមែនថា “នរណាខុសនរណាត្រូវ” ក្នុងកិច្ចសន្យាឯកជនទេ គឺថា “តើអំណាចរដ្ឋត្រូវប្រើដល់កម្រិតណា ហើយប្រើដោយត្រឹមត្រូវឬអត់”។

ប្រព័ន្ធច្បាប់ពិភពលោកបានឆ្លើយសំណួរនេះតាមផ្លូវធំពីរ។ ផ្លូវទីមួយ — ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុបភាគច្រើន (ប្រព័ន្ធច្បាប់ស៊ីវិល ឬ civil law) — បង្កើតតុលាការឯកទេសដាច់ដោយឡែក មានចៅក្រម នីតិវិធី និងច្បាប់ផ្ទាល់ខ្លួន ហៅថា droit administratif ជាភាសាបារាំង។ ផ្លូវទីពីរ — ប្រទេស Common Law ដូចអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិក — ប្រើតុលាការធម្មតាដដែល ដោយបន្ថែមនីតិវិធីពិសេសមួយហៅថា judicial review ដើម្បីត្រួតពិនិត្យសកម្មភាពរដ្ឋបាល។ ទាំងពីរផ្លូវសុទ្ធតែមានគោលដៅដូចគ្នា៖ ធានាថាអំណាចប្រតិបត្តិមិនប្រព្រឹត្តហួសព្រំដែនច្បាប់។

ចំណុចសំខាន់មួយទៀត៖ តុលាការរដ្ឋបាលមិនត្រឹមតែជំនុំជម្រះបណ្តឹងប្រជាពលរដ្ឋប្តឹងរដ្ឋប៉ុណ្ណោះទេ — ជាទូទៅ វាថែមទាំងកាត់ក្តីវិវាទរវាងអង្គភាពរដ្ឋនឹងគ្នា (ក្រសួងមួយប្តឹងក្រសួងមួយទៀត ឬថ្នាក់ជាតិប្តឹងថ្នាក់មូលដ្ឋាន) ក៏ដូចជាកិច្ចសន្យាសាធារណៈ ការចាត់តាំងមន្ត្រីរាជការ និងសំណង​ខូចខាតដែលរដ្ឋត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការខូចខាតបណ្តាលមកពីសកម្មភាពរដ្ឋបាល។

ជាឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែង៖ ប្រសិនបើក្រសួងអប់រំបដិសេធមិនផ្តល់សញ្ញាបត្រដល់និស្សិត ដោយសំអាងលើនីតិវិធីមួយដែលនិស្សិតជឿជាក់ថាមិនស្របច្បាប់ — ក្នុងប្រទេសដែលមានតុលាការរដ្ឋបាល និស្សិតនោះនឹងប្តឹងទៅ tribunal administratif ឬ Verwaltungsgericht ដែលនៅជិតបំផុត មិនមែនទៅតុលាការរដ្ឋប្បវេណីទេ។ ចៅក្រមក្នុងវេទិកានេះស៊ាំនឹងនីតិវិធីរដ្ឋបាល ដឹងច្បាស់ថាតើក្រសួងត្រូវអនុវត្តតាមជំហានណាខ្លះមុននឹងចេញសេចក្តីសម្រេចបែបនេះ — ជាចំណុចខុសពីចៅក្រមរដ្ឋប្បវេណីដែលប្រហែលជាមិនធ្លាប់ជួបប្រភេទវិវាទនេះជាទៀងទាត់។

០២ដើមកំណើតនៅបារាំង៖ Conseil d’État ឆ្នាំ ១៧៩៩

គំរូតុលាការរដ្ឋបាលទំនើបដំបូងគេលើពិភពលោក កើតចេញពីប្រទេសបារាំង។ Conseil d’État (ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការក្នុងឆ្នាំ ១៧៩៩ ក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំទី ៨ (Constitution de l’an VIII) ក្រោមរបប Consulate ដឹកនាំដោយ Napoléon Bonaparte ដែលទើបតែឡើងកាន់អំណាចដោយរដ្ឋប្រហារឆ្នាំដដែល។ ដើមឡើយ វាមិនមែនជាតុលាការទេ — វាជាអង្គប្រឹក្សាផ្តល់យោបល់ច្បាប់ដល់រដ្ឋាភិបាល ស្របតាមទំនៀមទម្លាប់នៃ Conseil du Roi (ក្រុមប្រឹក្សានៃព្រះមហាក្សត្រ) ដែលមានប្រវត្តិតាំងពីសម័យមុនបដិវត្តន៍ បារាំង។

ការផ្លាស់ប្តូរធំបំផុតកើតឡើងបន្តិចម្តងៗ។ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៧២ Conseil d’État នៅតែស្ថិតក្រោមទ្រឹស្តី “justice retenue” — មានន័យថា ការសម្រេចចុងក្រោយត្រូវឆ្លងកាត់ការអនុម័តជាផ្លូវការពីប្រធានរដ្ឋ។ ច្បាប់ថ្ងៃទី ២៤ ឧសភា ១៨៧២ បានផ្តល់ឲ្យ Conseil d’État នូវអំណាចកាត់ក្តីដោយផ្ទាល់ជាស្វ័យភាព ហៅថា “justice déléguée” — ចាប់ពីពេលនោះ វាចេញសាលក្រមក្នុងនាមខ្លួនឯង មិនមែនក្នុងនាមប្រធានរដ្ឋទៀតទេ។ បន្ទាប់មក ការសម្រេចក្តីសំខាន់មួយឈ្មោះ Cadot ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៩ បានលុបចោលទ្រឹស្តី “ministre-juge” (រដ្ឋមន្ត្រីជាចៅក្រម ដែលមុននេះតម្រូវឲ្យប្រជាពលរដ្ឋត្រូវប្តឹងទៅរដ្ឋមន្ត្រីជាមុនសិន មុននឹងអាចប្តឹងទៅ Conseil d’État) ដោយបើកផ្លូវឲ្យប្តឹងផ្ទាល់ទៅ Conseil d’État លើសេចក្តីសម្រេចរបស់អាជ្ញាធរណាមួយ។

សព្វថ្ងៃ Conseil d’État បំពេញតួនាទីពីរស្របគ្នា៖ ជាទីប្រឹក្សាច្បាប់កំពូលរបស់រដ្ឋាភិបាល (ត្រូវពិនិត្យសេចក្តីព្រាងច្បាប់ និងអនុក្រឹត្យសំខាន់ៗមុននឹងអនុម័ត) និងជាតុលាការកំពូលនៃប្រព័ន្ធយុត្តាធិការរដ្ឋបាល។ ភាពពិសេសនេះ — ស្ថាប័នតែមួយបំពេញតួទាំងពីរ — ជាចំណុចខុសគ្នាដ៏ធំមួយបើប្រៀបធៀបនឹងតុលាការកំពូលធម្មតា។

០៣គោលលទ្ធិស្នូល៖ សេចក្តីសម្រេច Blanco ១៨៧៣ និង excès de pouvoir

មូលដ្ឋានគំនិតរបស់ប្រព័ន្ធតុលាការរដ្ឋបាលបារាំង គឺថា ការទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋនិងប្រជាពលរដ្ឋ ត្រូវគ្រប់គ្រងដោយច្បាប់ផ្សេងពីច្បាប់រដ្ឋប្បវេណីធម្មតា — ដោយហេតុថា រដ្ឋមានអំណាចពិសេស (សិទ្ធិដកហូតទ្រព្យ សិទ្ធិដាក់ទណ្ឌកម្ម) ដែលឯកជនគ្មាន។ គោលការណ៍នេះត្រូវបានចាក់គ្រឹះជាផ្លូវការតាមរយៈសេចក្តីសម្រេចដ៏ល្បីមួយហៅថា arrêt Blanco ចេញដោយ Tribunal des Conflits (តុលាការវិវាទសមត្ថកិច្ច) នៅថ្ងៃទី ៨ កុម្ភៈ ១៨៧៣។ សំណុំរឿងនេះទាក់ទងនឹងក្មេងស្រីម្នាក់ឈ្មោះ Agnès Blanco ដែលរងរបួសដោយរទេះរបស់រោងចក្រថ្នាំជក់រដ្ឋ — សំណួរគឺថា តើគ្រួសាររបស់នាងត្រូវប្តឹងទៅតុលាការធម្មតា ឬតុលាការរដ្ឋបាល? Tribunal des Conflits សម្រេចថា ការទទួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋចំពោះការខូចខាតបណ្តាលមកពីសកម្មភាពសាធារណៈសេវា មិនអាចគ្រប់គ្រងដោយគោលការណ៍ក្រមរដ្ឋប្បវេណីធម្មតាបានទេ — វាត្រូវការក្បួនច្បាប់ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលកែសម្រួលទៅតាមតម្រូវការសេវាសាធារណៈ និងតុលាការឯកទេស។

លើសពីនេះ Conseil d’État ខ្លួនឯងបានបង្កើតឧបករណ៍ផ្លូវច្បាប់ដ៏សំខាន់មួយហៅថា recours pour excès de pouvoir (បណ្តឹងលើសអំណាច) — ជាមធ្យោបាយឲ្យប្រជាពលរដ្ឋណាម្នាក់ ស្នើសុំឲ្យលុបចោលសេចក្តីសម្រេចរដ្ឋបាល ដោយផ្អែកលើមូលហេតុបួនប្រភេទធំៗ៖ (១) អសមត្ថកិច្ចរបស់អាជ្ញាធរ (២) បំពានទម្រង់ ឬនីតិវិធី (៣) ល្មើសនឹងច្បាប់ខ្លឹមសារ និង (៤) ប្រើអំណាចខុសគោលបំណង (détournement de pouvoir)។ ចំណុចពិសេសនៃបណ្តឹងប្រភេទនេះ គឺវាមិនតម្រូវឲ្យអ្នកប្តឹងជាភាគីផ្ទាល់ក្នុងកិច្ចសន្យាណាមួយឡើយ — គ្រាន់តែបង្ហាញថាមានផលប៉ះពាល់ផ្ទាល់ និងគ្រប់គ្រាន់ (intérêt à agir) ក៏គ្រប់គ្រាន់ហើយក្នុងការប្តឹង។

ភាពខុសគ្នារវាងបណ្តឹងទាំងពីរប្រភេទនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំង ព្រោះវាកំណត់ថាតុលាការមានអំណាចដល់កម្រិតណា៖ ក្នុងបណ្តឹង excès de pouvoir ចៅក្រមអាចធ្វើតែសេចក្តីសម្រេចថា លុបចោល ឬរក្សានូវសេចក្តីសម្រេចរដ្ឋបាលនោះ (annulation) ប៉ុណ្ណោះ ចៅក្រមមិនអាចកែប្រែខ្លឹមសារ ឬចេញសេចក្តីសម្រេចជំនួសទេ — ការសម្រេចចុងក្រោយត្រូវត្រឡប់ទៅអាជ្ញាធរដើមវិញ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីសម្រេចថ្មីស្របនឹងសាលក្រម។ ចៅក្រមរដ្ឋបាលមិនត្រូវជំនួសកន្លែងអ្នកគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយផ្ទាល់ឡើយ គ្រាន់តែត្រួតពិនិត្យភាពស្របច្បាប់ប៉ុណ្ណោះ។

ការសម្រេចទាំងនេះបានចាក់គ្រឹះឲ្យផ្នែកច្បាប់ថ្មីមួយហៅថា droit administratif — ក្រមច្បាប់ដែលមិនត្រូវបានចងក្រងជាក្រមតែមួយដូចក្រមរដ្ឋប្បវេណី ប៉ុន្តែកកើតឡើងបន្តិចម្តងៗតាមរយៈសាលក្រមរាប់ពាន់របស់ Conseil d’État ខ្លួនឯង — ហេតុនេះហើយទើបគេហៅថាជា “ច្បាប់ដែលចៅក្រមបង្កើត” ច្រើនជាងច្បាប់ដែលសភាចេញ។ មិនមែនរហូតដល់ឆ្នាំ ២០០០ ទេ ដែលបារាំងបានចងក្រងគោលការណ៍ទាំងនេះមួយចំនួនធំចូលជា Code de justice administrative (ក្រមយុត្តាធិការរដ្ឋបាល) ជាផ្លូវការ — ប៉ុន្តែសូម្បីតែក្រមនេះក៏នៅតែពឹងផ្អែកលើគោលការណ៍ដែលចេញពីសាលក្រម (jurisprudence) ជាចម្បង មិនមែនចេញពីច្បាប់សភាតែម្យ៉ាងទេ។

ដើម្បីឲ្យឃើញទំហំការងារជាក់ស្តែង៖ បណ្តាញតុលាការរដ្ឋបាលបារាំង (tribunaux administratifs + cours administratives d’appel + Conseil d’État រួមគ្នា) ទទួល និងសម្រេចលើសំណុំរឿងជាច្រើនសែនរាល់ឆ្នាំ ភាគច្រើនជាវិវាទអន្តោប្រវេសន៍ ពន្ធដារ សំណង់ ការសាងសង់ និងទណ្ឌកម្មរដ្ឋបាលចំពោះមន្ត្រីរាជការ — បង្ហាញថា ការកាត់ក្តីរដ្ឋបាលមិនមែនជាបញ្ហាកម្រកើតមានទេ សម្រាប់ប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធនេះ វាជាផ្នែកសំខាន់នៃជីវិតយុត្តិធម៌ប្រចាំថ្ងៃ។

០៤រចនាសម្ព័ន្ធបារាំងសព្វថ្ងៃ៖ ៣ថ្នាក់តុលាការ

ក្នុងរយៈពេលជាង ១៥០ ឆ្នាំដំបូង Conseil d’État ធ្វើការជាតុលាការតែមួយថ្នាក់សម្រាប់វិវាទរដ្ឋបាលស្ទើរតែទាំងអស់ — ដែលធ្វើឲ្យវាកកកុញសំណុំរឿង។ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ រដ្ឋាភិបាលបានកសាងប្រព័ន្ធថ្នាក់ថ្មីជាបន្តបន្ទាប់៖

1. ១៩៥៣ — tribunaux administratifs (តុលាការរដ្ឋបាលថ្នាក់តំបន់)៖ បង្កើតឡើងឲ្យក្លាយជាថ្នាក់ដំបូងទទួលបណ្តឹងភាគច្រើន ជំនួសឲ្យ Conseil d’État ត្រូវទទួលរឿងទាំងអស់ដោយផ្ទាល់។
2. ១៩៨៧ — cours administratives d’appel (តុលាការឧទ្ធរណ៍រដ្ឋបាល)៖ បង្កើតតុលាការឧទ្ធរណ៍ថ្មីចំនួន ៧ ដើម្បីទទួលបណ្តឹងឧទ្ធរណ៍ពី tribunaux administratifs ជំនួសឲ្យត្រូវឡើងត្រង់ទៅ Conseil d’État។
3. Conseil d’État — ថ្នាក់កំពូល៖ សព្វថ្ងៃដើរតួជាតុលាការសាំងស្ថាបនា (cassation) ត្រួតពិនិត្យតែចំណុចច្បាប់ ព្រមទាំងជាតុលាការមានសមត្ថកិច្ចទីមួយ និងចុងក្រោយ សម្រាប់វិវាទសំខាន់ៗថ្នាក់ជាតិ ដូចជាការប្តឹងទាស់អនុក្រឹត្យរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ឬសេចក្តីសម្រេចរបស់ស្ថាប័នជាតិធំៗ។

០៥ការរាលដាលទៅអឺរ៉ុប៖ អាល្លឺម៉ង់ និង Verwaltungsgerichte

ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានឆ្ពោះទៅរកគំនិតស្រដៀងគ្នា ប៉ុន្តែដោយផ្លូវផ្សេង។ ក្នុងសម័យសតវត្សរ៍ទី ១៩ រដ្ឋតូចៗអាល្លឺម៉ង់ចាប់ផ្តើមបង្កើតតុលាការត្រួតពិនិត្យរដ្ឋបាលដោយឡែកៗពីគ្នា — រដ្ឋ Baden ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាដំបូងគេ ក្រោមឥទ្ធិពលគំនិតរបស់អ្នកច្បាប់ Otto von Sarwey។ រដ្ឋ Prussia បន្តបង្កើតតុលាការរដ្ឋបាលកំពូលរបស់ខ្លួន (Oberverwaltungsgericht) ក្រោមឥទ្ធិពលរបស់អ្នកនយោបាយ-អ្នកច្បាប់ Rudolf von Gneist — ដែលជឿជាក់ថា រដ្ឋចាំបាច់ត្រូវជាប់កាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ដូចប្រជាពលរដ្ឋដែរ (Rechtsstaat)។ ប៉ុន្តែក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋ Weimar និងជាពិសេសសម័យណាស៊ី ការការពារសិទ្ធិនេះខ្សោយខ្លាំង — របប Nazi បានបង្កើត Reich Administrative Court ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១ ប៉ុន្តែកម្រិតការការពារសិទ្ធិប្រជាពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២បញ្ចប់ តំបន់កាន់កាប់លោកខាងលិច (អាមេរិក អង់គ្លេស បារាំង) បានស្តារប្រព័ន្ធតុលាការរដ្ឋបាលឡើងវិញ ជាផ្នែកមួយនៃការកសាងរដ្ឋនីតិរដ្ឋថ្មី។ សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ (លោកខាងលិច) បានបង្កើតច្បាប់បង្កើត Bundesverwaltungsgericht (តុលាការរដ្ឋបាលសហព័ន្ធ) នៅថ្ងៃទី ២៣ កញ្ញា ១៩៥២ ដំបូងមានទីតាំងនៅទីក្រុងប៊ែកឡាំង។ បន្ទាប់មក ច្បាប់នីតិវិធីរួម ហៅថា Verwaltungsgerichtsordnung (VwGO) មានប្រសិទ្ធភាពថ្ងៃទី ១ មេសា ១៩៦០ បង្រួបបង្រួមនីតិវិធីតុលាការរដ្ឋបាលទូទាំងប្រទេស។

០៦រចនាសម្ព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់៖ ៣ថ្នាក់ និង Leipzig

ប្រព័ន្ធតុលាការរដ្ឋបាលអាល្លឺម៉ង់សព្វថ្ងៃរៀបចំជា ៣ ថ្នាក់ ស្របតាមរចនាសម្ព័ន្ធសហព័ន្ធរបស់ប្រទេស៖

ចំណុចខុសពីបារាំងយ៉ាងច្បាស់មួយ គឺអាល្លឺម៉ង់គ្មានស្ថាប័នតែមួយបំពេញតួទាំង “ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាល” និង “តុលាការ” ដូច Conseil d’État ទេ — Bundesverwaltungsgericht ជាតុលាការសុទ្ធសាធ ដាច់ដោយឡែកពីខ្សែសង្វាក់ប្រតិបត្តិទាំងស្រុង ក្រោមឆន្ទៈបំបែកអំណាចយ៉ាងតឹងរ៉ឹងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្រោយសង្គ្រាម។ ជាងនេះទៅទៀត តុលាការធម្មនុញ្ញសហព័ន្ធ (Bundesverfassungsgericht) នៅ Karlsruhe ក៏ដើរតួជាស្រទាប់ត្រួតពិនិត្យបន្ថែម សម្រាប់ករណីដែលពាក់ព័ន្ធសិទ្ធិមូលដ្ឋានតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ — ខុសពី Conseil d’État ដែលមិនមានតុលាការធម្មនុញ្ញឯកទេសដាច់ដោយឡែកសម្រាប់ត្រួតពិនិត្យខ្លួនឯង។

ក្រៅពីតុលាការរដ្ឋបាលទូទៅ អាល្លឺម៉ង់ថែមទាំងមានតុលាការឯកទេសបន្ថែមទៀត ដូចជា Finanzgerichte (តុលាការសារពើពន្ធ) និង Sozialgerichte (តុលាការសន្តិសុខសង្គម) — បង្ហាញពីទស្សនវិជ្ជាបំបែកជំនាញកាត់ក្តីតាមប្រភេទបញ្ហារបស់រដ្ឋនេះ ខុសពីបារាំងដែលបញ្ចូលវិវាទសារពើពន្ធភាគច្រើនចូលក្នុងប្រព័ន្ធតុលាការរដ្ឋបាលទូទៅ។

០៧ការរាលដាលពិភពលោក៖ ទួរគី អ៊ីតាលី អេហ្ស៊ីប ហូឡង់

គំរូបារាំង (និងកម្រិតតិចជាង គំរូអាល្លឺម៉ង់) បានចម្លងទៅប្រទេសជាច្រើនជាង ១៥ ក្នុងរយៈពេលជាង ២០០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ជាធម្មតាតាមរយៈទំនាក់ទំនងអាណានិគម ការចម្លងក្រមច្បាប់ ឬការកែទម្រង់ស្ថាប័នក្រោយសង្គ្រាម៖

អ្វីគួរកត់សម្គាល់គឺថា ទោះជាឈ្មោះស្ថាប័ន និងឆ្នាំបង្កើតខុសគ្នា ក៏ការរៀបចំរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងប្រទេសទាំងនេះ តែងតែផ្លាស់ប្តូរជាប្រចាំ — ក្រសួងខ្លះត្រូវបានបំបែក ខ្លះទៀតត្រូវបញ្ចូលគ្នា ស្របតាមហេតុផលនយោបាយ ឬថវិកា (ដូចអត្ថបទមុននេះស្តីអំពី ហេតុអ្វីបណ្ដាប្រទេសកាត់បន្ថយចំនួនក្រសួង ធ្លាប់ពិភាក្សា)។ ក្នុងគ្រប់ករណីទាំងនោះ តុលាការរដ្ឋបាលនៅតែជាវេទិកាថេរមួយ ដែលប្រជាពលរដ្ឋអាចប្តឹងតវ៉ាបាន — មិនថាអំណាចនោះស្ថិតនៅក្រសួងឈ្មោះអ្វី ឬស្ថាប័នដែលទើបនឹងកកើតឡើងថ្មីនោះទេ សមត្ថកិច្ចរបស់តុលាការតាមដានតាមមុខងារ មិនមែនតាមឈ្មោះស្ថាប័នឡើយ។

០៨ផ្លូវខុសគ្នា៖ ប្រទេស Common Law ដោះស្រាយបញ្ហានេះយ៉ាងណា

ប្រទេស Common Law មិនចម្លងគំរូតុលាការឯកទេសនេះទេ — ដោយហេតុផលប្រវត្តិសាស្ត្រជ្រៅមួយ៖ ទស្សនវិជ្ជា Common Law (ជាពិសេសអ្នកនិពន្ធ A.V. Dicey សតវត្សរ៍ទី ១៩) ចាត់ទុកថា គោលការណ៍ “នីតិរដ្ឋស្មើគ្នា” (equality before the law) មានន័យថា រដ្ឋ និងប្រជាពលរដ្ឋត្រូវជាប់តុលាការតែមួយប្រព័ន្ធ — ការមានតុលាការដាច់ដោយឡែកសម្រាប់រដ្ឋ អាចនាំឲ្យរដ្ឋទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពិសេស។

ក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស ការត្រួតពិនិត្យអំណាចប្រតិបត្តិធ្វើឡើងតាមរយៈនីតិវិធី judicial review ក្នុងផ្នែក Administrative Court របស់ High Court (King’s Bench Division) — ប្រើនីតិវិធីពិសេសចាប់ពីកំណែទម្រង់ Order 53 ឆ្នាំ ១៩៧៧ និងតាមក្រោយច្បាប់ Senior Courts Act ១៩៨១ ប៉ុន្តែចៅក្រមនៅតែជាចៅក្រមធម្មតា មិនមែនចៅក្រមឯកទេសដាច់ដោយឡែកទេ។ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញ ប្រើប្រព័ន្ធខុសគ្នាថែមទៀត៖ ភ្នាក់ងាររដ្ឋភាគច្រើនមាន Administrative Law Judges (ALJ) ផ្ទាល់ខ្លួន ធ្វើការជំនុំជម្រះដំបូងក្នុងខ្លួនភ្នាក់ងារនោះផ្ទាល់ ក្រោមក្របខណ្ឌនៃច្បាប់ Administrative Procedure Act ១៩៤៦ រួចមកទើបអាចប្តឹងឧទ្ធរណ៍ទៅតុលាការសហព័ន្ធធម្មតា។

ភាពខុសគ្នានេះមិនមែនមានន័យថា រដ្ឋមួយត្រួតពិនិត្យអំណាចខ្លួនឯងតឹងជាងគេនោះទេ — គ្រាន់តែជាវិធីអនុវត្តខុសគ្នា។ ជាការពិត អង្គការសិទ្ធិមនុស្ស និងសាកលវិទ្យាល័យច្បាប់ជាច្រើនតែងជជែកគ្នាថា តើគំរូណាមួយផ្តល់ការការពារសិទ្ធិប្រជាពលរដ្ឋបានប្រសើរជាង — ចំណុចនេះនឹងលើកយកមកពិភាក្សាបន្តនៅផ្នែក J។

០៩ហេតុអ្វីត្រូវញែកដាច់ពីតុលាការធម្មតា

អ្នកគាំទ្រគំរូអឺរ៉ុបលើកហេតុផលចម្បងបួនចំណុច៖

• ជំនាញឯកទេស — វិវាទរដ្ឋបាលច្រើនតែពាក់ព័ន្ធនឹងច្បាប់បច្ចេកទេសស្មុគស្មាញ (ការផ្តល់អាជ្ញាបណ្ណសំណង់ ការគ្រប់គ្រងបរិស្ថាន ការទិញលក់សាធារណៈ) — ចៅក្រមឯកទេសដែលកាត់ក្តីតែបញ្ហាប្រភេទនេះជាប្រចាំ អាចយល់ស៊ីជម្រៅជាងចៅក្រមទូទៅ។
• តុល្យភាពរវាងសិទ្ធិប្រជាពលរដ្ឋ និងប្រសិទ្ធភាពរដ្ឋបាល — ចៅក្រមរដ្ឋបាលយល់ពីតម្រូវការជាក់ស្តែងនៃការគ្រប់គ្រងសាធារណៈ (ថវិកា កាលកំណត់ សុវត្ថិភាពសាធារណៈ) ជាងចៅក្រមរដ្ឋប្បវេណីធម្មតា ដែលអាចអនុវត្តគោលការណ៍ខ្លាំងពេកចំពោះកិច្ចសន្យាឯកជនទៅរដ្ឋបាល។
• ភាពស៊ីសង្វាក់នៃការសម្រេចក្តី — ដោយសារវិវាទរដ្ឋបាលច្រើនតែមានលក្ខណៈដដែលៗ (ដកអាជ្ញាបណ្ណ បណ្តេញមន្ត្រី ការទិញលក់សាធារណៈ) ការមានតុលាការឯកទេសជួយបង្កើតគោលការណ៍ច្បាប់ស៊ីសង្វាក់គ្នា មិនប្រែប្រួលទៅតាមមតិផ្ទាល់ខ្លួនចៅក្រមម្នាក់ៗ។
• ការពារឯករាជ្យភាពប្រព័ន្ធតុលាការធម្មតា — ការញែកវិវាទរដ្ឋចេញ ជួយកុំឲ្យតុលាការធម្មតាប្រឈមនឹងសម្ពាធនយោបាយដោយផ្ទាល់ពីរដ្ឋាភិបាល ក្នុងករណីវិវាទរដ្ឋធំៗ។

១០ការរិះគន់ និងជម្លោះនៃម៉ូដែលនេះ

គំរូអឺរ៉ុបជួបការរិះគន់យ៉ាងទៀងទាត់ចំពោះចំណុចមួយ ហៅថា “juge et partie” (ចៅក្រម និងភាគី ក្នុងខ្លួនតែមួយ)។ ដោយសារ Conseil d’État បំពេញតួទាំងជាទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាល និងជាតុលាការស្របគ្នា — សមាជិកមួយចំនួនអាចធ្លាប់ចូលរួមប្រឹក្សាលើអនុក្រឹត្យ រួចមកតុលាការក្តីតែមួយនោះមកកាត់ក្តីវិវាទស្តីអំពីអនុក្រឹត្យនោះនៅពេលក្រោយ។ តុលាការសិទ្ធិមនុស្សអឺរ៉ុប (European Court of Human Rights) ធ្លាប់រកឃើញរឿងស្រដៀងគ្នានេះនៅប្រទេសផ្សេង ដូចជាឡុចហ្សំបួហ្គ៍ ថាបំពានលើសិទ្ធិទទួលបានការជំនុំជម្រះដោយអព្យាក្រឹតភាព ក្រោមមាត្រា ៦ នៃអនុសញ្ញាសិទ្ធិមនុស្សអឺរ៉ុប — ដែលបានជំរុញឲ្យបារាំង និងប្រទេសដទៃទៀត កែសម្រួលនីតិវិធីខ្លះ ដើម្បីញែកតួនាទីទីប្រឹក្សា និងតួនាទីតុលាការឲ្យកាន់តែច្បាស់។

ចំណែកអ្នករិះគន់គំរូ Common Law វិញ ថា ការឲ្យតុលាការធម្មតាកាត់ក្តីរដ្ឋបាល អាចនាំឲ្យចៅក្រមខ្វះជំនាញបច្ចេកទេស ព្រមទាំងអាចប្រកាន់យកគំនិត “គោរពខ្លាំងពេក” (deference) ចំពោះការសម្រេចរបស់ភ្នាក់ងាររដ្ឋ — ជាបញ្ហាដែលពិភាក្សាកាន់តែខ្លាំងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកបន្ទាប់ពីតុលាការកំពូលសហរដ្ឋអាមេរិកលុបចោលគោលការណ៍ “Chevron deference” ក្នុងសំណុំរឿង Loper Bright Enterprises v. Raimondo ឆ្នាំ ២០២៤ ដែលបានផ្លាស់ប្តូរតុល្យភាពរវាងតុលាការ និងភ្នាក់ងាររដ្ឋបាលយ៉ាងសំខាន់។

អង់គ្លេសខ្លួនឯងក៏ជួបជម្លោះនយោបាយច្រើនដងអំពីវិសាលភាព judicial review ដែរ — ជាពិសេសនៅឆ្នាំ ២០២២ នៅពេលរដ្ឋាភិបាលព្យាយាមដាក់ចេញ “ouster clauses” (បទប្បញ្ញត្តិដកហូតសិទ្ធិតុលាការត្រួតពិនិត្យ) តាមរយៈច្បាប់ Judicial Review and Courts Act ២០២២ បន្ទាប់ពីមានវិវាទនយោបាយធំមួយស្តីអំពីសាលក្រម R (Miller) v The Prime Minister ឆ្នាំ ២០១៩ ដែលតុលាការកំពូលអង់គ្លេសសម្រេចថា ការផ្អាកសភារបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី Boris Johnson ជាការខុសច្បាប់ — បង្ហាញថា សូម្បីតែគ្មានតុលាការឯកទេស ក៏ជម្លោះរវាងអំណាចប្រតិបត្តិ និងអំណាចតុលាការនៅតែកើតមានញឹកញាប់ដដែល។

ជម្លោះមួយទៀតដែលកើតមានទូទាំងគំរូទាំងពីរ គឺបញ្ហា “ភាពយឺតយ៉ាវ” — សំណុំរឿងរដ្ឋបាលមួយចំនួន ជាពិសេសករណីអន្តោប្រវេសន៍ ឬបរិស្ថាន អាចចំណាយពេលរាប់ឆ្នាំមុននឹងឈានដល់សាលក្រមចុងក្រោយ ដោយឆ្លងកាត់ថ្នាក់ជាច្រើន។ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ ប្រទេសមួយចំនួនបានណែនាំនីតិវិធីបន្ទាន់ (référé) ដែលអនុញ្ញាតឲ្យតុលាការសម្រេចជាបណ្តោះអាសន្នក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃ ខណៈកំពុងរង់ចាំសាលក្រមចុងក្រោយ — ជាឧបករណ៍ដែល Conseil d’État ប្រើញឹកញាប់ចំពោះវិវាទបន្ទាន់។

ចំណុចចុងក្រោយដែលអ្នកសិក្សាប្រៀបធៀបទាំងសងខាងយល់ស្របគ្នា គឺថា មិនមានគំរូណាមួយល្អឥតខ្ចោះឡើយ — សំខាន់នៅត្រង់ថា ប្រព័ន្ធនីមួយៗត្រូវមានយន្តការធានាឯករាជ្យភាព តម្លាភាព និងលទ្ធភាពសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋធម្មតា ក្នុងការប្តឹងតវ៉ារាល់សេចក្តីសម្រេចរដ្ឋដែលប៉ះពាល់ជីវិតគាត់ដោយផ្ទាល់ ដោយមិនចាំបាច់ចំណាយថវិកា ឬពេលវេលាច្រើនហួសហេតុ។

១១សំណួរដែលសួរញឹកញាប់

១២ប្រភពឯកសារយោង

1. Conseil d’État — គេហទំព័រផ្លូវការ
2. Wikipedia — Conseil d’État (France)
3. Encyclopaedia Britannica — Conseil d’État
4. Tribonien / Cairn.info — L’arrêt Blanco (Tribunal des conflits, ៨ កុម្ភៈ ១៨៧៣)
5. Bundesverwaltungsgericht — គេហទំព័រផ្លូវការ
6. Bundesverwaltungsgericht — ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃយុត្តាធិការរដ្ឋបាលអាល្លឺម៉ង់
7. Wikipedia — Federal Administrative Court (Germany)
8. Danıştay (Council of State of Turkey) — គេហទំព័រផ្លូវការ
9. Anadolu Agency — ប្រវត្តិការបង្កើត Danıştay ឆ្នាំ ១៨៦៨
10. Consiglio di Stato (Italy) — គេហទំព័រផ្លូវការ
11. Egyptian State Council — ប្រវត្តិសាស្ត្រ Majlis al-Dawla
12. Raad van State (Netherlands) — គេហទំព័រផ្លូវការ
13. Wikipedia — Administrative court (ទិដ្ឋភាពពិភពលោក)
14. Senior Courts Act 1981 (UK) — ច្បាប់គ្រឹះនៃ Administrative Court អង់គ្លេស
15. Administrative Procedure Act 1946 (US)
16. តុលាការកំពូលសហរដ្ឋអាមេរិក — សេចក្តីសម្រេច Loper Bright Enterprises v. Raimondo (២០២៤)

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។

✓ ត្រួតពិនិត្យផ្អែកលើប្រភពស្ថាប័នផ្លូវការ និងសារព័ត៌មានជាភាសាអង់គ្លេស បារាំង និងទួរគី