Dអង្គរធំ និងប្រាសាទបាយ័ន — យុគសម័យជាយវរ្ម័នទី៧

ប្រហែល៦០ឆ្នាំក្រោយអង្គរវត្តត្រូវបានបញ្ចប់ ចក្រភពខ្មែរបានប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ៖ នៅឆ្នាំ១១៧៧ កងទ័ពចាម្ប៉ា (Champa) បានវាយលុករាជធានីអង្គរ និងសម្លាប់ព្រះមហាក្សត្រ។ ក្នុងបរិបទនេះហើយដែលព្រះបាទជាយវរ្ម័នទី៧ (Jayavarman VII) បានឡើងសោយរាជ្យប្រមាណឆ្នាំ១១៨១ បណ្តេញកងទ័ពចាម្ប៉ាចេញ ហើយចាប់ផ្តើមកសាងកម្មវិធីសាងសង់ដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ — លើសពីស្តេចមុនៗទាំងអស់រួមគ្នា។

ជាយវរ្ម័នទី៧ បានសាងសង់ អង្គរធំ (Angkor Thom) ជារាជធានីថ្មីមានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញ៨គីឡូម៉ែត្រ ជាមួយច្រកទ្វារ៥ ហើយចំណុចកណ្តាលនៃរាជធានីនេះគឺ ប្រាសាទបាយ័ន (Bayon) — ប្រាសាទល្បីល្បាញដោយមុខថ្មទំហឹងចំនួន២១៦មុខ ឆ្លាក់ជាមុខញញឹមស្ងប់ស្ងៀម ដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រភាគច្រើនជឿថាជារូបព្រះលោកេស្វរ (Avalokiteshvara) ប្រហែលជាចម្លាក់តាមរូបភាពព្រះមុខរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់។ ខុសពីព្រះមុននៗ ជាយវរ្ម័នទី៧ ជាព្រះមហាក្សត្រម្ចាស់ជំនឿព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ហើយកម្មវិធីសាងសង់របស់ព្រះអង្គបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីជំនឿនេះយ៉ាងច្បាស់ ក្រៅពីអង្គរធំនិងបាយ័ន ព្រះអង្គក៏បានសាងសង់ ប្រាសាទតាព្រហ្ម (Ta Prohm) និង ប្រាសាទព្រះខ័ន (Preah Khan) ផងដែរ។

ចំណុចដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាពិសេសនោះគឺ គុណតម្លៃសង្គមរបស់ជាយវរ្ម័នទី៧។ សិលាចារឹកនៅប្រាសាទតាព្រហ្មនិងប្រាសាទផ្សេងទៀតកត់ត្រាថា ព្រះអង្គបានឲ្យសាងសង់ មន្ទីរពេទ្យសាធារណៈចំនួន១០២កន្លែង ទូទាំងចក្រភព ព្រមទាំង ផ្ទះសំណាក់ (rest houses) ជាង១២១កន្លែង តាមបណ្តោយផ្លូវធំៗដែលភ្ជាប់រាជធានីអង្គរទៅកាន់តំបន់ផ្សេងទៀតនៃចក្រភព — រួមទាំងខេត្តចម្ងាយឆ្ងាយដូចជាតំបន់ភូមិភាគខាងជើងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃ។ នេះជាភស្តុតាងកម្រមួយបង្ហាញពីគំនិតគ្រប់គ្រងរដ្ឋដែលយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះសុខុមាលភាពប្រជាពលរដ្ឋធម្មតា ក្នុងលក្ខណៈមួយដែលកម្រឃើញនៅសម័យកាលនោះ។

Eវិស្វកម្មទឹក — អាថ៌កំបាំងនៃភាពរុងរឿងរបស់អង្គរ

មូលហេតុមួយដែលអនុញ្ញាតឲ្យអង្គរធំរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងធំបំផុតមួយក្នុងពិភពលោកមុនសម័យឧស្សាហកម្ម — អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របានប៉ាន់ស្មានចំនួនប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់អង្គរនាចំណុចកំពូល អាចមានរហូតដល់ប្រមាណ៧៥ម៉ឺននាក់ ដល់ជិត១លានតាមការប៉ាន់ស្មានខ្លះ — គឺប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងទឹកដ៏ទំនើបរបស់ខ្លួន។ ស្តេចខ្មែរបុរាណបានសាងសង់ បារាយណ៍ (baray) ដ៏ធំសម្បើម ដូចជាបារាយណ៍ខាងលិច (West Baray) ដែលមានប្រវែងជាង៨គីឡូម៉ែត្រ និងបារាយណ៍ខាងកើត ព្រមទាំងបណ្តាញប្រឡាយ ទំនប់ និងស្រះស្តុកទឹករាប់រយ ដែលភ្ជាប់គ្នាជាប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រធំបំផុតមួយក្នុងពិភពលោកបុរាណ។

ប្រព័ន្ធនេះមិនត្រឹមតែផ្គត់ផ្គង់ទឹកសម្រាប់ការធ្វើស្រែចម្ការឆ្នាំមួយច្រើនដងប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងជួយគ្រប់គ្រងទឹកជំនន់រដូវវស្សា និងបម្រុងទុកសម្រាប់រដូវប្រាំង ដែលធ្វើឲ្យសេដ្ឋកិច្ចកសិកម្មរបស់ចក្រភពមានស្ថិរភាពខ្ពស់អស់ជាច្រើនសតវត្ស។ ការសិក្សាបច្ចេកវិទ្យា LiDAR (ការស្កេនតាមឡាស៊ែរពីលើអាកាស) ក្នុងទសវត្សរ៍ចុងក្រោយបានបង្ហាញថា ទីក្រុងអង្គរធំជាងអ្វីដែលធ្លាប់គេស្មាន — លាតសន្ធឹងជាទីក្រុងកសិកម្មបែកសាយ (low-density urban sprawl) គ្របដណ្តប់ផ្ទៃដីរាប់រយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធ្វើឲ្យអង្គរអាចត្រូវចាត់ទុកជាទីក្រុងធំបំផុតមួយលើពិភពលោកមុនសម័យទំនើប។

Fសិល្បៈ និងចម្លាក់នៅអង្គរ

ក្រៅពីស្ថាបត្យកម្មដ៏ធំសម្បើម អង្គរវត្តល្បីល្បាញផងដែរដោយសារ ចម្លាក់ក្បាច់នូនថ្ម (bas-relief) ដែលព័ទ្ធជុំវិញច្រករបៀងជាន់ទីមួយ វែងជាង៨០០ម៉ែត្រ ចម្លាក់ទាំងនេះពណ៌នារឿងព្រេងហិណ្ឌូ ដូចជា រាមកេរ្តិ៍ (Ramayana) និង មហាភារតៈ (Mahabharata) ព្រមទាំងឈុតឆាកដ៏ល្បីមួយឈ្មោះ ការកូរសមុទ្រទឹកដោះ (Churning of the Sea of Milk) — រូបទេវតានិងអសុរកាយកជាប់ខ្សែពស់វាសុគី កូរសមុទ្រដើម្បីទទួលបានទឹកអមតៈ។ ក្រៅពីរឿងព្រេង ចម្លាក់ខ្លះក៏ពណ៌នាឈុតសមរភូមិប្រវត្តិសាស្ត្រពិតរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ជាមួយចេនឡានិងកងទ័ពចាម្ប៉ា ជូនឲ្យអ្នកសិក្សាឃើញរូបភាពជីវិតប្រចាំថ្ងៃ សម្លៀកបំពាក់ អាវុធ និងយុទ្ធសាស្ត្រយោធារបស់ខ្មែរបុរាណយ៉ាងលម្អិត។

ចំណុចពិសេសមួយទៀតគឺ ចម្លាក់ អប្សរា (apsara) និង ទេវតា (devata) រាប់ពាន់រូបដែលតុបតែងជញ្ជាំងប្រាសាទស្ទើរគ្រប់ចំណុច — ម្នាក់ៗមានសម្លៀកបំពាក់ ម្នួង និងសំណុំសក់ខុសៗគ្នា បង្ហាញពីជំនាញនិងការយកចិត្តទុកដាក់របស់សិល្បករខ្មែរបុរាណ។ គុណភាពនិងបរិមាណនៃចម្លាក់ទាំងនេះ ធ្វើឲ្យអង្គរវត្តត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាកន្លែងដែលមានចម្លាក់ក្បាច់នូនថ្មច្រើន និងល្អិតល្អន់បំផុតមួយក្នុងពិភពលោក។

ការកូរសមុទ្រទឹកដោះ
រាមកេរ្តិ៍ & សមរភូមិ
ច្រកទ្វារអង្គរធំ
ប្រាសាទតាព្រហ្ម
បារាយណ៍ខាងលិច

Gការដួលរលំនៃចក្រភពខ្មែរ

បន្ទាប់ពីរជ្ជកាលដ៏រុងរឿងរបស់ជាយវរ្ម័នទី៧ ចក្រភពខ្មែរបានចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗ អស់រយៈពេលជាង២សតវត្ស។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របានលើកឡើងពីកត្តាជាច្រើនរួមចំណែកគ្នា មិនមែនមូលហេតុតែមួយឡើយ៖ សង្រ្គាមម្តងហើយម្តងទៀតជាមួយចក្រភពអយុធ្យា (Ayutthaya) ដែលកំពុងរីកចម្រើននៅភាគខាងលិច ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ (រដូវប្រាំងវែងហួសប្រមាណ ជំនួសដោយទឹកជំនន់ខ្លាំង) ដែលបានប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រដែលជាឆ្អឹងខ្នងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចក្រភព ការផ្លាស់ប្តូរផ្លូវពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ ដែលធ្វើឲ្យទីតាំងឆ្នេរសមុទ្រនិងទន្លេមេគង្គខាងត្បូងកាន់តែមានសារៈសំខាន់សេដ្ឋកិច្ចជាងអង្គរដែលនៅជ្រៅទឹកដី។

ព្រឹត្តិការណ៍ដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រភាគច្រើនចាត់ទុកជាចំណុចសម្គាល់ចុងក្រោយគឺ ការវាយលុករាជធានីអង្គរដោយកងទ័ពអយុធ្យា នៅប្រមាណឆ្នាំ១៤៣១ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រ Borommarachathirat ទី២។ ទោះជាចក្រភពខ្មែរមិនបានបញ្ចប់ភ្លាមៗក្តី ក្រោយព្រឹត្តិការណ៍នេះ ថ្នាក់ដឹកនាំខ្មែរបានផ្លាស់មជ្ឈមណ្ឌលអំណាចនយោបាយចេញពីអង្គរ ឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូង ជាបន្តបន្ទាប់ទៅឡុងវែក (Longvek) និងចុងក្រោយភ្នំពេញ ដែលនៅជិតផ្លូវពាណិជ្ជកម្មទន្លេមេគង្គ-ទន្លេសាប។ អង្គរធំបានបាត់បង់តួនាទីជារាជធានីនយោបាយ ប៉ុន្តែនេះមិនមានន័យថា ចក្រភពខ្មែរបានដួលរលំភ្លាមៗ ឬបាត់បង់ទាំងស្រុងនោះទេ។

Hតើអង្គរវត្ត «បាត់បង់» ពិតជាមែនទេ?

រឿងព្រេងនិយមមួយនៅលោកខាងលិចនិយាយថា អង្គរវត្តត្រូវបាន «រកឃើញ» ដោយអ្នកធម្មជាតិវិទូជនជាតិបារាំង Henri Mouhot នៅឆ្នាំ១៨៦០ បន្ទាប់ពីវាបាត់បង់រាប់សតវត្សក្នុងព្រៃស្មៅ។ ការនិយាយបែបនេះមិនត្រឹមត្រូវទាំងស្រុងទេ។ Mouhot ជាការពិតបានទស្សនា និងសរសេររបាយការណ៍ដ៏ល្អិតល្អន់អំពីអង្គរវត្ត ដែលបោះពុម្ពផ្សាយក្រោយគាត់ស្លាប់នៅឆ្នាំ១៨៦៣ ហើយធ្វើឲ្យអង្គរក្លាយជាចំណាប់អារម្មណ៍ធំមួយនៅអឺរ៉ុប — ប៉ុន្តែគាត់មិនមែនជាមនុស្សដំបូងដែលឃើញអង្គរនោះទេ។

អ្វីដែលពិតគឺ អង្គរធំ (ជារាជធានីនយោបាយ) ត្រូវបានបោះបង់ជាមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចនៅសតវត្សទី១៥ ប៉ុន្តែ អង្គរវត្តផ្ទាល់ (ជាព្រះវិហារពុទ្ធសាសនា) មិនដែលត្រូវបានបោះបង់ ឬបំភ្លេចដោយជនជាតិខ្មែរឡើយ — វានៅតែជាកន្លែងធ្វើទីជម្រកសម្រាប់ព្រះសង្ឃ និងជាកន្លែងធ្វើអធិដ្ឋានរបស់ពុទ្ធសាសនិកជនជានិច្ច។ ជនជាតិខ្មែរតែងតែដឹង និងចងចាំអង្គរជានិច្ច — វានៅតែជាផ្នែកមួយនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ អត្តសញ្ញាណ និងមោទនភាពជាតិខ្មែរជានិច្ចកាល មិនដែលបាត់បង់ចេញពីចិត្តជនរួមជាតិឡើយ។

Iអង្គរវត្តសព្វថ្ងៃ — និមិត្តរូបនៃជាតិខ្មែរ

សព្វថ្ងៃ អង្គរវត្តគឺជានិមិត្តរូបជាតិដ៏មានតម្លៃបំផុតរបស់កម្ពុជា។ រូបភាពរបស់វាលេចធ្លោនៅលើ ទង់ជាតិកម្ពុជា ចាប់តាំងពីចុងសតវត្សទី១៩មក (ក្នុងទម្រង់ផ្សេងៗគ្នា រហូតដល់ទម្រង់បច្ចុប្បន្នដែលប្រើប្រាស់ចាប់តាំងពីការស្តាររាជានិយមឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៩៣) ធ្វើឲ្យប្រទេសកម្ពុជាជាប្រទេសដ៏កម្រមួយក្នុងលោកដែលមានវិមានប្រវត្តិសាស្ត្រជាក់លាក់លើទង់ជាតិផ្ទាល់។ អង្គរវត្តត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់ UNESCO នៅឆ្នាំ១៩៩២ ក្រោមឈ្មោះ «អង្គរ» (Angkor) ដែលរួមបញ្ចូលប្រាសាទរាប់រយកន្លែងលើផ្ទៃដីជាង៤០០គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។

ក្នុងនាមជាកន្លែងទេសចរណ៍ អង្គរវត្ត និងតំបន់ជុំវិញគឺជាកន្លែងទេសចរណ៍ធំបំផុតរបស់កម្ពុជា ទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាច្រើនលាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំមុនវិបត្តិជំងឺរាតត្បាត និងបន្តងើបឡើងវិញជាបណ្តើរៗ ដែលជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចខេត្តសៀមរាប និងសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូល។ ប៉ុន្តែលើសពីតម្លៃសេដ្ឋកិច្ច អង្គរវត្តតំណាងឲ្យភស្តុតាងរស់មួយថា ជនជាតិខ្មែរធ្លាប់សាងសង់អរិយធម៌មួយក្នុងចំណោមអរិយធម៌ធំបំផុត និងជឿនលឿនបំផុតរបស់ពិភពលោកបុរាណ — ជាមរតកដែលបន្តជម្រុញកម្លាំងចិត្ត និងមោទនភាពជាតិដល់ជនជាតិខ្មែររាល់ជំនាន់។ រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ព្រមទាំងអង្គការអន្តរជាតិជាច្រើន បន្តខិតខំអភិរក្ស និងស្តារប្រាសាទនានានៅអង្គរជាបន្តបន្ទាប់ សម្រាប់អនុជនជំនាន់ក្រោយបន្តទស្សនា និងសិក្សារៀនសូត្រ។

Jសំណួរ-ចម្លើយ

Kប្រភពយោង

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពសាធារណៈជាច្រើន