ភាពធន់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក (Antimicrobial Resistance)៖ WHO អនុម័តផែនការសកលសកម្មភាពតាំងពីឆ្នាំ២០១៥ ប៉ុន្តែចងកាតព្វកិច្ចអ្វីខ្លះជាក់ស្តែង ខណៈបំពង់បង្ហូរថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកថ្មីនៅតែស្ងួតខ្លាំង?
អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានរួមបញ្ចូលភាពធន់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក (antimicrobial resistance — AMR) ក្នុងបញ្ជី “ការគំរាមកំហែងសំខាន់ដប់យ៉ាងចំពោះសុខភាពពិភពលោក” ប្រចាំឆ្នាំ២០១៩ ហើយបន្តហៅវាថាជា “ការគំរាមកំហែងសុខភាពសាធារណៈធំមួយ” រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៥ រដ្ឋសមាជិក WHO បានអនុម័តផែនការសកលសកម្មភាពមួយ ព្រមទាំងបង្កើតប្រព័ន្ធឃ្លាំមើលទិន្នន័យសកល GLASS ដើម្បីតាមដានស្ថានភាព។ ប៉ុន្តែឯកសារទាំងនេះចងកាតព្វកិច្ចអ្វីខ្លះជាក់ស្តែង ខុសពីអ្វីដែលគ្រាន់តែជាការអំពាវនាវ? ហើយហេតុអ្វីបានជាបំពង់បង្ហូរថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកថ្មីនៅតែមានចន្លោះប្រហោងធំ ទោះជាមានយន្តការគោលនយោបាយទាំងនេះជាងមួយទសវត្សរ៍មកហើយក៏ដោយ? អត្ថបទនេះជារបាយការណ៍អំពីស្ថាប័ន គោលនយោបាយ និងទិន្នន័យប៉ុណ្ណោះ — មិនមែនដំបូន្មានវេជ្ជសាស្ត្រផ្ទាល់ខ្លួន និងមិនមែនអនុសាសន៍អំពីការប្រើប្រាស់ថ្នាំណាមួយឡើយ។
ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ AMR គឺជាអ្វី ហើយហេតុអ្វី WHO ចាត់ទុកជាការគំរាមកំហែងកំពូល? A
តាមនិយមន័យផ្លូវការរបស់ WHO ភាពធន់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក (antimicrobial resistance — AMR) កើតឡើងនៅពេលបាក់តេរី វីរុស ផ្សិត និងប៉ារ៉ាស៊ីត លែងឆ្លើយតបទៅនឹងឱសថដែលធ្លាប់ប្រើសម្លាប់ ឬបញ្ឈប់ការលូតលាស់របស់វា។ លទ្ធផលជាក់ស្តែងគឺ ការឆ្លងមេរោគកាន់តែពិបាកព្យាបាល ហានិភ័យរីករាលដាលកាន់តែច្រើន ជំងឺធ្ងន់ធ្ងរជាងមុន និងហានិភ័យមរណភាពកើនឡើង តាមការពន្យល់ផ្លូវការរបស់ WHO ខ្លួនឯង។ អត្ថបទនេះផ្តោតជាចម្បងលើផ្នែកបាក់តេរី (antibiotic resistance) ព្រោះនោះជាផ្នែកដែលមានទិន្នន័យស្ថាប័ន និងការប៉ាន់ស្មានបន្ទុកជំងឺច្បាស់លាស់បំផុត ទោះជា AMR ជាគំនិតទូលំទូលាយជាងនេះក៏ដោយ។
ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ WHO បានរួមបញ្ចូល AMR ក្នុងបញ្ជី “ការគំរាមកំហែងសំខាន់ដប់យ៉ាងចំពោះសុខភាពពិភពលោក” ដែលបញ្ជីនោះក៏រួមមានការបំពុលខ្យល់ ជំងឺរាតត្បាតគ្រុនផ្តាសាយ និងភាពស្ទាក់ស្ទើរចាក់វ៉ាក់សាំង។ សន្លឹកព័ត៌មានបច្ចុប្បន្នរបស់ WHO បន្តហៅ AMR ថាជា “ការគំរាមកំហែងសុខភាពសាធារណៈធំមួយ” ដោយកត់សម្គាល់ថា ប្រហែល១ក្នុងចំណោម៦ នៃការឆ្លងមេរោគបាក់តេរីដែលបញ្ជាក់ដោយមន្ទីរពិសោធន៍ទូទាំងពិភពលោក បង្ហាញភាពធន់នឹងថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកយ៉ាងហោចណាស់មួយប្រភេទ ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ តាមទិន្នន័យប្រព័ន្ធ GLASS ដែលនឹងបកស្រាយលម្អិតនៅផ្នែក F។ ចំណុចនេះជាការពិពណ៌នាទិន្នន័យឃ្លាំមើលនៅកម្រិតសកល មិនមែនជាការព្យាករណ៍ចំពោះបុគ្គលណាមួយឡើយ។
| និយមន័យសង្ខេប | បាក់តេរី វីរុស ផ្សិត ឬប៉ារ៉ាស៊ីត លែងឆ្លើយតបនឹងឱសថដែលធ្លាប់មានប្រសិទ្ធភាព |
|---|---|
| ការចាត់ថ្នាក់របស់ WHO | មួយក្នុងចំណោម “ការគំរាមកំហែងសំខាន់ដប់យ៉ាង” ចំពោះសុខភាពពិភពលោក (២០១៩) |
| ការផ្តោតរបស់អត្ថបទនេះ | ស្ថាប័ន គោលនយោបាយ និងទិន្នន័យបន្ទុកជំងឺ — មិនមែនដំបូន្មានវេជ្ជសាស្ត្រផ្ទាល់ខ្លួន |
| ទិន្នន័យ GLASS ២០២៣ | ប្រហែល១ក្នុង៦ នៃការឆ្លងបាក់តេរីបញ្ជាក់ដោយមន្ទីរពិសោធន៍ បង្ហាញភាពធន់ថ្នាំ (លម្អិតនៅផ្នែក F) |
យន្តការ៖ ធន់ថ្នាំកើតឡើង និងរីករាលដាលយ៉ាងណា? B
ភាពធន់ថ្នាំជាដំណើរការវិវត្តន៍ធម្មជាតិ៖ រាល់ពេលបាក់តេរីមួយចំនួនតូចមានលក្ខណៈសម្បត្តិហ្សែនដែលអាចទប់ទល់ថ្នាំ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកនឹងជម្រុញឲ្យបាក់តេរីទាំងនោះបន្តរស់រាន ខណៈបាក់តេរីមិនធន់ស្លាប់ទៅ — ដំណើរការនេះហៅថា “ការជ្រើសរើសដោយធម្មជាតិ” (selection pressure) ដែលកើតឡើងលឿនជាងធម្មតា នៅពេលមានការប្រើប្រាស់ថ្នាំច្រើន ឬមិនសមស្រប តាមការពន្យល់ទូទៅរបស់ WHO។ ចំណុចសំខាន់គឺ ការប្រើប្រាស់មិនកំណត់ចំពោះមនុស្សប៉ុណ្ណោះទេ — ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកក៏ត្រូវបានប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងវិស័យសត្វចិញ្ចឹម និងកសិកម្មផងដែរ ដែលជាមូលហេតុដែល WHO និងដៃគូ (ដូចនឹងបកស្រាយនៅផ្នែក D) អនុវត្តវិធីសាស្ត្រ “សុខភាពតែមួយ” (One Health) ដែលមើលមនុស្ស សត្វ និងបរិស្ថានជាប្រព័ន្ធតែមួយ មិនញែកដាច់ពីគ្នា។
ការរីករាលដាលកើតឡើងតាមផ្លូវជាច្រើន៖ ការឆ្លងផ្ទាល់រវាងមនុស្សនឹងមនុស្ស ឬសត្វនឹងមនុស្ស ការចម្លងតាមប្រព័ន្ធទឹក និងសំណល់បរិស្ថាន ការចម្លងតាមខ្សែសង្វាក់ចំណីអាហារ ព្រមទាំងចលនាមនុស្សឆ្លងកាត់ព្រំដែនតាមរយៈការធ្វើដំណើរ និងពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។ ដោយសារផ្លូវរីករាលដាលទាំងនេះមិនកំណត់ត្រឹមព្រំដែនប្រទេសណាមួយ ភាពធន់ថ្នាំបាក់តេរីដែលកកើតឡើងកន្លែងណាមួយក្នុងពិភពលោក អាចរីករាលដាលទៅកន្លែងផ្សេងទៀតបានក្នុងរយៈពេលមិនយូរ — នេះជាហេតុផលចម្បងដែល WHO អះអាងថា ការឆ្លើយតបនឹងបញ្ហានេះទាមទារកិច្ចសហប្រតិបត្តិការគ្រប់ជាតិសាសន៍ មិនមែនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឯកតោភាគីនោះឡើយ។ អត្ថបទនេះមិនចុះជម្រៅលើយន្តការហ្សែនកម្រិតម៉ូលេគុលឡើយ គ្រាន់តែពិពណ៌នាគោលការណ៍ទូទៅតែប៉ុណ្ណោះ។
- ការជ្រើសរើសដោយធម្មជាតិ៖ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំញឹកញាប់ ឬមិនសមស្រប បង្កើនល្បឿនរស់រានរបស់បាក់តេរីធន់ថ្នាំ
- វិស័យទូលំទូលាយ៖ មនុស្ស សត្វចិញ្ចឹម និងកសិកម្ម សុទ្ធតែជាប្រភពនៃការប្រើប្រាស់ថ្នាំ — មូលដ្ឋាននៃវិធីសាស្ត្រ “សុខភាពតែមួយ”
- ការរីករាលដាលឆ្លងព្រំដែន៖ ការធ្វើដំណើរ ពាណិជ្ជកម្ម និងបរិស្ថានរួម ធ្វើឲ្យបញ្ហានេះក្លាយជាបញ្ហារួមរបស់ពិភពលោក
| ដំណើរការស្នូល | ការជ្រើសរើសដោយធម្មជាតិ ជម្រុញដោយការប្រើប្រាស់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក |
|---|---|
| វិសាលភាពការប្រើប្រាស់ | មនុស្ស សត្វចិញ្ចឹម និងកសិកម្ម — មិនកំណត់តែផ្នែកសុខភាពមនុស្សទេ |
| ហេតុអ្វីត្រូវការសកលភាព | ការរីករាលដាលឆ្លងព្រំដែន ធ្វើឲ្យវិធានការឯកតោភាគីមិនគ្រប់គ្រាន់ |
ផែនការសកលសកម្មភាពរបស់ WHO លើ AMR (២០១៥)៖ គោលបំណងប្រាំ C
ក្នុងសម័យប្រជុំមហាសន្និបាតសុខភាពពិភពលោក (World Health Assembly — WHA) លើកទី៦៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥ រដ្ឋសមាជិក WHO បានអនុម័តជាឯកច្ឆន្ទ “ផែនការសកលសកម្មភាពលើភាពធន់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក” (Global Action Plan on Antimicrobial Resistance — GAP-AMR) ដែលបោះពុម្ពជាឯកសារផ្លូវការនៅដើមឆ្នាំ២០១៦ តាមកំណត់ត្រារបស់ WHO ខ្លួនឯង។ ឯកសារនេះកំណត់គោលបំណងជាយុទ្ធសាស្ត្រចំនួនប្រាំ៖ ទី១ លើកកម្ពស់ការយល់ដឹងតាមរយៈការទំនាក់ទំនង អប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាល ទី២ ពង្រឹងចំណេះដឹង និងមូលដ្ឋានភស្តុតាងតាមរយៈការឃ្លាំមើល និងការស្រាវជ្រាវ ទី៣ កាត់បន្ថយអត្រាឆ្លងមេរោគតាមរយៈអនាម័យ អនាម័យផ្ទាល់ខ្លួន និងវិធានការទប់ស្កាត់ការឆ្លងប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ទី៤ ធ្វើឲ្យប្រសើរឡើងនូវការប្រើប្រាស់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកទាំងផ្នែកសុខភាពមនុស្ស និងសត្វ និងទី៥ អភិវឌ្ឍហេតុផលសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់ការវិនិយោគប្រកបដោយចីរភាព និងបង្កើនការវិនិយោគលើថ្នាំ ឧបករណ៍វិនិច្ឆ័យ វ៉ាក់សាំង និងវិធានការថ្មីៗ តាមអត្ថបទឯកសារផ្លូវការរបស់ WHO។
សំខាន់ណាស់៖ GAP-AMR ជា “ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់សកម្មភាពសកលប្រកបដោយការសម្របសម្រួល” មិនមែនកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិចងកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ដូចអនុសញ្ញាឡើយ — ខុសពីបទបញ្ជាសុខភាពអន្តរជាតិ (IHR 2005) ដែលចងកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ពិតប្រាកដលើរដ្ឋសមាជិកភាគច្រើន (លម្អិតនៅអត្ថបទផ្សេងក្នុងស៊េរីនេះ)។ GAP-AMR ត្រូវបានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពមួយដងរួចមកហើយ៖ WHA លើកទី៧៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ បានអនុម័ត GAP-AMR ថ្មីគ្របដណ្តប់ឆ្នាំ២០២៦-២០៣៦ ដោយបន្តរក្សាលក្ខណៈជាក្របខ័ណ្ឌ និងអនុសាសន៍ ខណៈពង្រឹងវិធីសាស្ត្រ “សុខភាពតែមួយ” និងអាទិភាពលើការទប់ស្កាត់ តាមសេចក្តីប្រកាសផ្លូវការរបស់ WHO។
| អនុម័តដោយ | WHA៦៨ ខែឧសភា ២០១៥ — ជាឯកច្ឆន្ទ |
|---|---|
| គោលបំណងទី១-៥ | ការយល់ដឹង · ភស្តុតាង/ឃ្លាំមើល · អនាម័យ/ទប់ស្កាត់ · ការប្រើប្រាស់សមស្រប · ការវិនិយោគ |
| ស្ថានភាពផ្លូវច្បាប់ | ក្របខ័ណ្ឌ/អនុសាសន៍ — មិនមែនកិច្ចព្រមព្រៀងចងកាតព្វកិច្ចដូច IHR ២០០៥ ទេ |
| ការធ្វើបច្ចុប្បន្នភាព | WHA៧៩ ឧសភា ២០២៦ អនុម័ត GAP-AMR ថ្មីគ្របដណ្តប់ឆ្នាំ២០២៦-២០៣៦ |
ផែនការជាតិ៖ អ្វីជាកាតព្វកិច្ច និងអ្វីជាការអំពាវនាវ D
GAP-AMR អំពាវនាវឲ្យរដ្ឋសមាជិកនីមួយៗ អភិវឌ្ឍ “ផែនការសកម្មភាពជាតិ” (National Action Plans — NAPs) ដែលស្របនឹងគោលបំណងទាំងប្រាំខាងលើ — ដំបូងតាមរយៈកិច្ចសហការបីភាគី (Tripartite) រវាង WHO អង្គការស្បៀងអាហារ និងកសិកម្មពិភពលោក (FAO) និងអង្គការសុខភាពសត្វពិភពលោក (WOAH ដែលមុនហៅ OIE) ក្រោមវិធីសាស្ត្រ “សុខភាពតែមួយ”។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២២ កិច្ចសហការនេះពង្រីកទៅជា “ចតុភាគី” (Quadripartite) ដោយបន្ថែមកម្មវិធីបរិស្ថានអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNEP) ដើម្បីរួមបញ្ចូលវិមាត្របរិស្ថាន។ ចំណុចសំខាន់ដែលអត្ថបទនេះចង់បញ្ជាក់ច្បាស់គឺ៖ ការចងក្រងផែនការជាតិទាំងនេះ គឺជាការសម្រេចចិត្តរបស់រដ្ឋនីមួយៗផ្ទាល់ — WHO មិនមានយន្តការដាក់ទណ្ឌកម្ម ឬអនុវត្តតាមផ្លូវច្បាប់ ចំពោះរដ្ឋណាដែលមិនអភិវឌ្ឍ ឬមិនផ្តល់ថវិកាគ្រប់គ្រាន់ដល់ផែនការជាតិរបស់ខ្លួនឡើយ។
ភស្តុតាងច្បាស់បំផុតនៃលក្ខណៈមិនចងកាតព្វកិច្ចនេះ លេចមកពីសេចក្តីប្រកាសនយោបាយ (political declaration) ដែលមេដឹកនាំពិភពលោកបានអនុម័តនៅមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ខែកញ្ញា ២០២៤ — កំណត់គោលដៅជាច្រើន ដូចជាកាត់បន្ថយចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយ AMR ១០% ត្រឹមឆ្នាំ២០៣០ — ប៉ុន្តែឯកសារនេះខ្លួនឯងត្រូវបានកំណត់ជា “សេចក្តីប្រកាសនយោបាយ” ជាផ្លូវការ មិនមែនកិច្ចព្រមព្រៀងចងកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ដូចសន្ធិសញ្ញាឡើយ។ គោលដៅពេញលេញនឹងបកស្រាយបន្ថែមនៅផ្នែក K។
| កិច្ចសហការដើម | Tripartite៖ WHO-FAO-WOAH (OIE) — វិធីសាស្ត្រ “សុខភាពតែមួយ” |
|---|---|
| ការពង្រីកឆ្នាំ២០២២ | ក្លាយជា Quadripartite ដោយបន្ថែម UNEP |
| សេចក្តីប្រកាស UN ២០២៤ | គោលដៅកាត់បន្ថយអ្នកស្លាប់១០%ត្រឹម២០៣០ — ជា “សេចក្តីប្រកាសនយោបាយ” មិនចងកាតព្វកិច្ច |
| យន្តការអនុវត្ត | គ្មានទណ្ឌកម្មពី WHO ចំពោះរដ្ឋមិនអនុវត្ត — អាស្រ័យលើឆន្ទៈជាតិ |
GLASS៖ ប្រព័ន្ធឃ្លាំមើលធន់ថ្នាំសកលរបស់ WHO គឺជាអ្វី? E
ដើម្បីអនុវត្តគោលបំណងទី២ របស់ GAP-AMR (ការពង្រឹងចំណេះដឹង និងមូលដ្ឋានភស្តុតាងតាមរយៈការឃ្លាំមើល) WHO បានចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការ “ប្រព័ន្ធឃ្លាំមើលភាពធន់ថ្នាំ និងការប្រើប្រាស់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកសកល” (Global Antimicrobial Resistance and Use Surveillance System — GLASS) ចាប់ពីថ្ងៃទី២២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៥ តាមកំណត់ត្រាផ្លូវការរបស់ WHO។ គោលបំណងរបស់ GLASS គឺផ្តល់វិធីសាស្ត្រស្តង់ដារតែមួយ សម្រាប់ការប្រមូល វិភាគ បកស្រាយ និងចែករំលែកទិន្នន័យ ដោយប្រទេសនីមួយៗ ដើម្បីពង្រឹងភស្តុតាងគាំទ្រការសម្រេចចិត្តគោលនយោបាយទាំងថ្នាក់ជាតិ និងសកល។
ដូច GAP-AMR ខ្លួនឯង ការចូលរួមក្នុង GLASS ជាការសម្រេចចិត្តស្ម័គ្រចិត្តរបស់ប្រទេសនីមួយៗ មិនមែនកាតព្វកិច្ចចាំបាច់ចំពោះរដ្ឋសមាជិក WHO ទាំងអស់ឡើយ។ តាមរបាយការណ៍ផ្លូវការឆ្នាំ២០២១ ចំនួន១០៩ប្រទេស និងតំបន់ដែនដីបានចុះឈ្មោះចូលរួមក្នុង GLASS រួចមកហើយ ខណៈតាមរបាយការណ៍ចុងក្រោយឆ្នាំ២០២៥ ចំនួន១០៤ប្រទេសបានរាយការណ៍ទិន្នន័យឆ្នាំ២០២៣ ហើយសរុប១១០ប្រទេសធ្លាប់រាយការណ៍យ៉ាងហោចណាស់ម្តងក្នុងចន្លោះឆ្នាំ២០១៦-២០២៣ តាមទិន្នន័យផ្លូវការរបស់ WHO ខ្លួនឯង។
| ចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការ | ២២ តុលា ២០១៥ — ដោយ WHO |
|---|---|
| គោលបំណង | ស្តង់ដារការប្រមូល/វិភាគទិន្នន័យ AMR និង AMU គាំទ្រគោលបំណងទី២ របស់ GAP-AMR |
| ការចូលរួម | ស្ម័គ្រចិត្ត — មិនកាតព្វកិច្ចចំពោះរដ្ឋសមាជិកទាំងអស់ |
| ចំនួនប្រទេស | ១០៩ចុះឈ្មោះ (២០២១); ១០៤រាយការណ៍ទិន្នន័យ២០២៣ ក្នុងចំណោម១១០ ធ្លាប់រាយការណ៍ (២០២៥) |
GLASS តាមដានអ្វីខ្លះ ហើយកម្រិតរបស់វានៅឯណា? F
GLASS ប្រមូលទិន្នន័យភាពធន់ថ្នាំ ពីសំណាកគំរូគ្លីនិកធម្មតា (មិនមែនការស្ទង់មតិប្រជាជនទូទាំងប្រទេស) លើមេរោគបាក់តេរីទូទៅជាច្រើនប្រភេទ ដកស្រង់ចេញពីប្រភេទសំណាកផ្សេងៗគ្នា — ឈាម (invasive/bloodstream) ទឹកនោម (ការឆ្លងផ្លូវទឹកនោម) លាមក (ការឆ្លងក្រពះពោះវៀន) និងសំណាកសម្រាប់ជំងឺកាមរោគប្រមេះ (gonorrhoea)។ ចាប់តាំងពីជុំវិលបន្ថែម GLASS ក៏រួមបញ្ចូលម៉ូឌុលឃ្លាំមើលបរិមាណប្រើប្រាស់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក (antimicrobial consumption — AMC) ដើម្បីផ្គូផ្គងទិន្នន័យធន់ថ្នាំ ជាមួយទិន្នន័យបរិមាណប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែង។ តាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២៥ ចុងក្រោយ WHO បានវិភាគករណីបញ្ជាក់ដោយបាក់តេរីជាង២៣លានករណី គ្របដណ្តប់ការផ្សំគ្នារវាងប្រភេទឆ្លង-មេរោគ-ថ្នាំ ចំនួន៩៣ ហើយតាមដានទំនោរនៃការផ្សំគ្នាចំនួន១៦ ក្នុងចន្លោះឆ្នាំ២០១៨-២០២៣។
WHO ខ្លួនឯងទទួលស្គាល់ដែនកំណត់នៃប្រព័ន្ធនេះ៖ របាយការណ៍ឆ្នាំ២០២៥ បានណែនាំ “ក្របខ័ណ្ឌវាយតម្លៃពិន្ទុ” ថ្មីមួយ ដើម្បីវាស់កម្រិតពេញលេញ (completeness) នៃទិន្នន័យជាតិនីមួយៗ ដែលបញ្ជាក់ថា ភាពខុសគ្នានៃសមត្ថភាពមន្ទីរពិសោធន៍រវាងប្រទេស នៅតែជាកម្រិតកំណត់សំខាន់មួយ។ ដោយសារការចូលរួមស្ម័គ្រចិត្ត និងគុណភាពទិន្នន័យខុសគ្នាតាមប្រទេស ការប្រៀបធៀបផ្ទាល់រវាងប្រទេសមួយនឹងប្រទេសមួយទៀត ត្រូវធ្វើដោយប្រុងប្រយ័ត្ន — ចំនួនខ្ពស់ជាងអាចមកពីភាពធន់ថ្នាំពិតប្រាកដខ្ពស់ជាង ឬក៏អាចមកពីប្រព័ន្ធតាមដាន និងធាតុចូលមន្ទីរពិសោធន៍ប្រសើរជាងក៏ថាបាន — ចំណុចដែល WHO ខ្លួនឯងលើកឡើងជាការប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះការបកស្រាយទិន្នន័យ។
- ប្រភេទសំណាក៖ ឈាម ទឹកនោម លាមក និងសំណាកជំងឺកាមរោគប្រមេះ
- ម៉ូឌុលបន្ថែម៖ AMC — បរិមាណប្រើប្រាស់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកជាក់ស្តែង
- ការទទួលស្គាល់ដែនកំណត់៖ WHO ណែនាំក្របខ័ណ្ឌវាយតម្លៃពិន្ទុ ដើម្បីវាស់ភាពពេញលេញទិន្នន័យជាតិ
| ករណីវិភាគ (២០២៥) | ជាង២៣លានករណីបញ្ជាក់ដោយបាក់តេរី |
|---|---|
| ការផ្សំគ្នាឆ្លង-មេរោគ-ថ្នាំ | ៩៣ ការផ្សំគ្នា — តាមដានទំនោរលើ១៦ ក្នុងចន្លោះ២០១៨-២០២៣ |
| កម្រិតកំណត់សំខាន់ | ភាពខុសគ្នានៃសមត្ថភាពមន្ទីរពិសោធន៍ និងគុណភាពទិន្នន័យ រវាងប្រទេស |
ចន្លោះប្រហោងបំពង់បង្ហូរថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកថ្មី G
WHO តាមដាន “បំពង់បង្ហូរ” (pipeline) ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកកំពុងស្រាវជ្រាវជាប្រចាំ ដោយប្រៀបធៀបនឹងបញ្ជីមេរោគអាទិភាព (priority pathogens list) ដែល WHO ខ្លួនឯងបានកំណត់តាំងពីឆ្នាំ២០១៧។ តាមរបាយការណ៍ផ្លូវការចុងក្រោយរបស់ WHO ស្តីពីបំពង់បង្ហូរថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកឆ្នាំ២០២៤ មានផលិតផលសរុប៩៧មុខកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលអភិវឌ្ឍន៍គ្លីនិក ប៉ុន្តែមានត្រឹមតែ៤មុខប៉ុណ្ណោះ ដែលបំពេញលក្ខខណ្ឌទាំងពីរព្រមគ្នា៖ ទាំង “នវានុវត្តន៍ពិតប្រាកដ” (innovative) និងអាចព្យាបាលមេរោគអាទិភាពខ្ពស់យ៉ាងហោចណាស់មួយប្រភេទ តាមការវិភាគរបស់ WHO ខ្លួនឯង ដែលការវិភាគឯករាជ្យរបស់អង្គការមិនស្វែងរកប្រាក់ចំណេញ Pew Charitable Trusts ក៏បានឈានដល់ការសន្និដ្ឋានស្រដៀងគ្នា។
Pew Charitable Trusts បានតាមដានបំពង់បង្ហូរនេះជាប្រព័ន្ធអស់ជាងមួយទសវត្សរ៍មកហើយ ដោយបោះពុម្ពការវិភាគតាមកាលកំណត់ ជាទូទៅរកឃើញថា ផលិតផលភាគច្រើនក្នុងបំពង់បង្ហូរ ជាការកែប្រែបន្តិចបន្តួចនៃថ្នាំក្រុមចាស់ដែលមានស្រាប់ ជាជាងថ្នាំក្រុមថ្មីទាំងស្រុងដែលមានយន្តការសកម្មភាពថ្មី — ស្ថានភាពនេះនៅតែបន្តអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ ទោះជាមានការព្រមានម្តងហើយម្តងទៀតពី WHO និង Pew ខ្លួនឯងក៏ដោយ។
| ចំនួនក្នុងអភិវឌ្ឍន៍គ្លីនិក (២០២៤) | ៩៧ ផលិតផល — តាមរបាយការណ៍ WHO |
|---|---|
| នវានុវត្តន៍ + គោលដៅមេរោគអាទិភាព | ត្រឹមតែ៤ ក្នុងចំណោម៩៧ ប៉ុណ្ណោះ |
| ការតាមដានឯករាជ្យ | Pew Charitable Trusts — ជាង១ទសវត្សរ៍ ឈានដល់ការសន្និដ្ឋានស្រដៀងគ្នា |
| លក្ខណៈបំពង់បង្ហូរភាគច្រើន | ការកែប្រែថ្នាំក្រុមចាស់ ជាជាងក្រុមថ្នាំថ្មីទាំងស្រុង |
ហេតុអ្វីបានជាមានថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកថ្នាក់ថ្មីតិចតួច? H
តាមការវិភាគរបស់ Pew ចំណុចស្នូលនៃបញ្ហានេះ គឺ “ទីផ្សារខូចខាតជាមូលដ្ឋាន” (fundamentally broken market)៖ ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកភាគច្រើនប្រើតែពីរបីថ្ងៃទៅមួយសប្តាហ៍ ខុសពីថ្នាំព្យាបាលជំងឺរ៉ាំរ៉ៃដែលអ្នកជំងឺប្រើពេញមួយជីវិត ព្រមទាំងគោលការណ៍អនាម័យប្រើប្រាស់ថ្នាំសមស្រប (stewardship) ក៏បង្កបំណងចង់កំណត់ការប្រើប្រាស់ថ្នាំថ្មីទុកសម្រាប់ករណីចាំបាច់ប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីរក្សាប្រសិទ្ធភាពរបស់វាឲ្យបានយូរ — ចំណុចទាំងពីរនេះបញ្ចូលគ្នាបង្កើតជាភាពផ្ទុយគ្នា៖ គោលដៅសុខភាពសាធារណៈ (ប្រើតិច) ផ្ទុយពីតម្រូវការសេដ្ឋកិច្ចដើម្បីទាក់ទាញការវិនិយោគស្រាវជ្រាវ (លក់ច្រើន)។ តាមរបាយការណ៍របស់ Pew ក្រុមហ៊ុនឱសថធំៗជាច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីវិស័យស្រាវជ្រាវថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក ដើម្បីងាកទៅផ្តោតលើវិស័យផ្តល់ប្រាក់ចំណេញខ្ពស់ជាង ដូចជាមហារីក ឬជំងឺរ៉ាំរ៉ៃ ខណៈក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រតូចៗ ដែលធ្វើការស្រាវជ្រាវជាង៩៣%នៃបំពង់បង្ហូរបច្ចុប្បន្ន ជាញឹកញាប់ខ្វះមូលធនគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីរស់រានរហូតដល់ថ្នាំចូលទីផ្សារជោគជ័យ។
ឧទាហរណ៍ដែលរាយការណ៍ជាទូទៅគឺ ក្រុមហ៊ុន Achaogen ដែលទទួលការអនុម័តពី FDA ចំពោះថ្នាំ plazomicin (ឈ្មោះពាណិជ្ជកម្ម Zemdri) ក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ប៉ុន្តែបានដាក់ពាក្យស្នើក្ស័យធនក្នុងខែមេសា ២០១៩ ក្នុងរយៈពេលតិចជាងមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីទទួលការអនុម័ត ដោយសារការលក់មិនគ្រប់គ្រាន់គ្របដណ្តប់ថ្លៃដើមអភិវឌ្ឍន៍ តាមរបាយការណ៍ព័ត៌មានឯកទេសជាច្រើន។ ដើម្បីឆ្លើយតប ភាគីពាក់ព័ន្ធបានបង្កើតយន្តការលើកទឹកចិត្តពីរប្រភេទ៖ “ការជម្រុញ” (push — ជំនួយថវិកាដំណាក់កាលដើម ដូចជា CARB-X និង GARDP ដែលជាដៃគូ WHO-DNDi បង្កើតឆ្នាំ២០១៦) និង “ការទាញ” (pull — ការធានាចំណូលក្រោយអនុម័ត ដកចេញពីបរិមាណលក់ ដូចជាគម្រោងជាវរបស់ NHS ចក្រភពអង់គ្លេស ចាប់ផ្តើម២០២០ និងសំណើច្បាប់ PASTEUR Act ដែលដាក់ជាថ្មីខែមិថុនា២០២៦ ប៉ុន្តែនៅតែជាសំណើ មិនទាន់ជាច្បាប់ទេ)។
- ចន្លោះប្រហោង៖ គោលដៅសុខភាពសាធារណៈ (ប្រើថ្នាំថ្មីតិច ដើម្បីរក្សាប្រសិទ្ធភាព) ផ្ទុយនឹងតម្រូវការសេដ្ឋកិច្ចទាក់ទាញការវិនិយោគ
- ការឆ្លើយតប៖ យន្តការជម្រុញ (CARB-X, GARDP) និងយន្តការទាញ (ជាវ NHS, PASTEUR Act ដែលនៅមិនទាន់ជាច្បាប់)
ការប៉ាន់ស្មានបន្ទុកជំងឺសកល៖ គម្រោង GRAM ក្នុងទស្សនាវដ្តី Lancet I
លេខស្ថិតិដែលត្រូវបានដកស្រង់ញឹកញាប់បំផុតអំពីបន្ទុកជំងឺ AMR មិនមែនមកពី WHO ផ្ទាល់ទេ ប៉ុន្តែមកពីគម្រោងស្រាវជ្រាវឯករាជ្យមួយហៅថា “ការស្រាវជ្រាវសកលលើភាពធន់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក” (Global Research on Antimicrobial Resistance — GRAM) ដែលដឹកនាំរួមគ្នាដោយវិទ្យាស្ថានប៉ាន់ស្មានស្ថិតិសុខភាព (IHME) សាកលវិទ្យាល័យ Oxford និងសាកលវិទ្យាល័យដៃគូជាច្រើន បោះពុម្ពផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្តី The Lancet។ ការសិក្សាដំបូងឆ្នាំ២០២២ វិភាគទិន្នន័យឆ្នាំ២០១៩ ដកស្រង់ពីកំណត់ត្រាបុគ្គលជាង៤៧១លាន ក្នុង២០៤ប្រទេស/ដែនដី លើមេរោគ២៣ប្រភេទ និងការផ្សំគ្នាមេរោគ-ថ្នាំ៨៨ ដើម្បីប៉ាន់ស្មានថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយផ្ទាល់ដោយសារបាក់តេរីធន់ថ្នាំចំនួន១.២៧លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ខណៈមានចំនួន៤.៩៥លាននាក់ដែលភាពធន់ថ្នាំដើរតួជាកត្តារួម (associated) ក្នុងការស្លាប់។ ចំណុចសំខាន់ដែលអត្ថបទនេះសង្កត់ធ្ងន់គឺ លេខទាំងនេះជា “ការប៉ាន់ស្មានតាមគំរូស្ថិតិ” (modeled estimate) ដែលមានចន្លោះភាពមិនច្បាស់ (uncertainty) ខ្លាំង មិនមែនជាការរាប់ចំនួនច្បាស់លាស់ដូចជំរឿនផ្ទាល់ទេ — ហើយបន្ទុកនេះធ្លាក់ធ្ងន់មិនស្មើគ្នាទៅលើប្រទេសមានចំណូលទាបនិងមធ្យម តាមការសិក្សាដដែល។
ការសិក្សាបន្តរបស់ក្រុមការងារដដែល បោះពុម្ពក្នុង Lancet ឆ្នាំ២០២៤ បានវិភាគទិន្នន័យដល់ឆ្នាំ២០២១ ហើយព្យាករណ៍ដល់ឆ្នាំ២០៥០។ តាមសេណារីយោ “បន្តទំនោរបច្ចុប្បន្ន” ការស្លាប់ដោយផ្ទាល់ប្រចាំឆ្នាំអាចកើនដល់១.៩១លាននាក់ ការស្លាប់ពាក់ព័ន្ធដល់៨.២២លាននាក់ត្រឹមឆ្នាំ២០៥០ ហើយសរុបទូទាំងឆ្នាំ២០២៥-២០៥០ ការស្លាប់ដោយផ្ទាល់អាចលើសពី៣៩លាននាក់។ ប៉ុន្តែអ្នកនិពន្ធខ្លួនឯងសង្កត់ធ្ងន់ថា នេះជា “ការព្យាករណ៍ផ្អែកលើទំនោរប្រវត្តិសាស្ត្រ” មិនមែនជាលទ្ធផលប្រាកដនោះទេ ហើយកត់សម្គាល់ថា ការធ្វើឲ្យប្រសើរឡើងនូវលទ្ធភាពទទួលបានថ្នាំគុណភាព និងថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកថ្មីៗ អាចជួយសង្គ្រោះជីវិតបានដល់៩២លាននាក់ក្នុងរយៈពេលដដែល — ជាការបញ្ជាក់ថា ទិសដៅអនាគតមិនមែនកំណត់ជាមុនដោយគ្មានផ្លូវជ្រើសរើសនោះទេ។
| គម្រោង/ទស្សនាវដ្តី | GRAM (IHME, Oxford ។ល។) — The Lancet |
|---|---|
| ការស្លាប់ឆ្នាំ២០១៩ | ១.២៧លាន (ដោយផ្ទាល់); ៤.៩៥លាន (ពាក់ព័ន្ធ) — ការប៉ាន់ស្មានតាមគំរូ |
| ការព្យាករណ៍ឆ្នាំ២០៥០ | ១.៩១លាន/ឆ្នាំ (ដោយផ្ទាល់); ៨.២២លាន/ឆ្នាំ (ពាក់ព័ន្ធ) — សេណារីយោបន្តទំនោរ |
| សេណារីយោជំនួស | ការធ្វើឲ្យប្រសើរនូវការថែទាំ+ថ្នាំថ្មី អាចសង្គ្រោះជីវិតដល់៩២លាននាក់ |
ខុសពីអត្ថបទផ្សេងទៀត J
ស៊េរីនេះមានអត្ថបទមួយផ្សេងទៀត ដែលពិពណ៌នាទិដ្ឋភាពទូទៅរបស់ AMR — និយមន័យ មូលហេតុ ប្រវត្តិសាស្ត្រ បញ្ជីមេរោគអាទិភាព និងហេតុអ្វីខ្លះហៅថា “ជំងឺរាតត្បាតស្ងាត់ស្ងៀម”។ អត្ថបទបច្ចុប្បន្ននេះមិនធ្វើម្តងទៀតនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញផ្តោតលើស្ថាបត្យកម្មស្ថាប័ន៖ អាណត្តិពិតប្រាកដរបស់ផែនការសកលសកម្មភាព GAP-AMR ភាពខុសគ្នារវាងកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់និងការអំពាវនាវ សេដ្ឋកិច្ចនៃបំពង់បង្ហូរថ្នាំតាមការវិភាគរបស់ Pew និងវិធីអានលេខការប៉ាន់ស្មានបន្ទុកជំងឺរបស់ GRAM ដោយប្រុងប្រយ័ត្ន។ អត្ថបទស្តីពីកិច្ចព្រមព្រៀងជំងឺរាតត្បាតរបស់ WHO ក៏ខុសគ្នាដែរ ព្រោះផ្តោតលើ IHR ២០០៥ និងកិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីដែលជាឧបករណ៍ចងកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ ខណៈ GAP-AMR ដែលពិពណ៌នាទីនេះ មិនចងកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ទេ។ អត្ថបទស្តីពីមូលនិធិសកល (Global Fund) ក៏ខុសគ្នាដែរ ព្រោះផ្តោតលើហិរញ្ញប្បទានកម្មវិធីព្យាបាល HIV វណ្ណរោគ និងគ្រុនចាញ់ មិនមែនស្ថាបត្យកម្មហិរញ្ញប្បទាន AMR ជាក់លាក់ដែលរៀបរាប់នៅទីនេះទេ។
ទស្សនវិស័យអនាគត K
ចំណុចដែលអ្នកសង្កេតការណ៍តាមដានខិតបំផុតគឺ សេចក្តីប្រកាសនយោបាយពី UN ខែកញ្ញា ២០២៤ ដែលកំណត់គោលដៅជាច្រើនត្រឹមឆ្នាំ២០៣០៖ កាត់បន្ថយអត្រាស្លាប់ដោយ AMR ១០% ធ្វើឲ្យ៧០%នៃថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកប្រើប្រាស់សកលមកពីក្រុម “Access” ហានិភ័យទាប ធ្វើឲ្យ១០០%នៃប្រទេសមានប្រព័ន្ធទឹកស្អាតនិងអនាម័យមូលដ្ឋានសុខាភិបាល ធ្វើឲ្យ៩០%នៃប្រទេសបំពេញលក្ខខណ្ឌអប្បបរមាទប់ស្កាត់ការឆ្លង ធ្វើឲ្យ៦០%នៃប្រទេសមានផែនការជាតិមានថវិកាគាំទ្រពេញលេញ ព្រមទាំងអំពាវនាវថវិកា១០០លានដុល្លារ និងស្នើបង្កើត “ក្រុមអ្នកជំនាញឯករាជ្យសម្រាប់ភស្តុតាងសកម្មភាពប្រឆាំង AMR” ត្រឹមឆ្នាំ២០២៥។ ដូចរៀបរាប់ក្នុងផ្នែក D សេចក្តីប្រកាសនេះនៅតែជា “សេចក្តីប្រកាសនយោបាយ” មិនចងកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ដដែល ដូច្នេះលទ្ធផលជាក់ស្តែងអាស្រ័យលើថាតើប្រទេសនានាបំពេញការសន្យារបស់ខ្លួនដែរឬទេ។
ក្នុងន័យស្របគ្នា GAP-AMR ២០២៦-២០៣៦ ដែលទើបអនុម័តដោយ WHA៧៩ បន្តរក្សាលក្ខណៈជាក្របខ័ណ្ឌ/អនុសាសន៍ ខណៈពង្រឹងអាទិភាពលើវិធានការទប់ស្កាត់ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំសមស្របប្រកបដោយសមធម៌ និងការពង្រឹងប្រព័ន្ធឃ្លាំមើលដូច GLASS។ ចំណុចសំខាន់សម្រាប់អ្នកអានគឺ៖ ភាពជោគជ័យរបស់យន្តការទាំងអស់នេះ មិនអាស្រ័យលើឯកសារខ្លួនឯងទេ ប៉ុន្តែអាស្រ័យលើឆន្ទៈនយោបាយ និងហិរញ្ញប្បទានជាតិជាក់ស្តែង — ដូចការព្យាករណ៍ក្នុងផ្នែក I បង្ហាញ ទិសដៅអនាគតមិនទាន់កំណត់ជាមុនឡើយ។