០១ហេតុអ្វីអាវុធធម្មតាត្រូវការស្ថាបត្យកម្មច្បាប់ដាច់ដោយឡែក

ខុសពីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដែលមានសន្ធិសញ្ញាមួយសំណុំច្បាស់លាស់ជុំវិញ NPT ឬអាវុធគីមី ដែលមានអនុសញ្ញាតែមួយ (CWC ជាមួយ OPCW ជាអង្គការត្រួតពិនិត្យ) អាវុធធម្មតា (conventional weapons) — ពីរថពាំង ដល់មីនប្រឆាំងមនុស្ស និងគ្រាប់កាំភ្លើងតូច — មិនមានឧបករណ៍ច្បាប់តែមួយគ្រប់ជ្រុងជ្រោយឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាមានប្រព័ន្ធឧបករណ៍ដាច់ដោយឡែកបួនប្រភេទ ដែលនីមួយៗកើតចេញពីយុទ្ធនាការខុសគ្នា ក្នុងសម័យកាលខុសគ្នា៖

• សន្ធិសញ្ញាពាណិជ្ជកម្មអាវុធ (ATT, ២០១៣/២០១៤) — លទ្ធផលនៃការតស៊ូមតិចលនាសង្គមស៊ីវិល Control Arms អស់រយៈពេលជាង ១០ ឆ្នាំ អនុម័តតាមមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ។
• អនុសញ្ញាអូតាវ៉ា (១៩៩៧/១៩៩៩) — កើតចេញពី «ដំណើរការអូតាវ៉ា» ការទូតបង្កើនល្បឿនក្រៅសន្និសីទស្តីពីការបង្រ្កាបអាវុធ (CD) របស់អ.ស.ប. ដឹកនាំដោយកាណាដា បន្ទាប់ពីច្បាប់ឯកច្ឆន្ទរបស់ CD ធ្វើឲ្យការចរចាជាប់គាំង។ ICBL ទទួលរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព ១៩៩៧។
• អនុសញ្ញាហាមឃាត់គ្រាប់បែកគូឡាស្ទ័រ (CCM, ២០០៨/២០១០) — កើតចេញពី «ដំណើរការអូស្លូ» ស្រដៀងគ្នា ដឹកនាំដោយន័រវេស បន្ទាប់ពីភស្តុតាងខូចខាតដល់ពលរដ្ឋពីសំណល់គ្រាប់បែកគូឡាស្ទ័រនៅកូសូវ៉ូ អ៊ីរ៉ាក់ និងលីបង់ (២០០៦)។
• កិច្ចព្រមព្រៀង Wassenaar (១៩៩៦) — អ្នកស្នងតំណែងក្រោយសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ បន្តពី COCOM ដែលរំលាយបន្ទាប់ពីសហភាពសូវៀតដួលរលំ។ ខុសពីបីខាងលើ វាមិនមែនជាសន្ធិសញ្ញាឡើយ គ្រាន់តែជា «កិច្ចព្រមព្រៀងនយោបាយ» ស្ម័គ្រចិត្តប៉ុណ្ណោះ។

០២សន្ធិសញ្ញាពាណិជ្ជកម្មអាវុធ (ATT)៖ កាតព្វកិច្ចជាក់ស្តែង

មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិអនុម័ត ATT ថ្ងៃទី ២ មេសា ២០១៣ បើកឲ្យចុះហត្ថលេខាថ្ងៃទី ៣ មិថុនា ២០១៣ និងចូលជាធរមានថ្ងៃទី ២៤ ធ្នូ ២០១៤ បន្ទាប់ពីរដ្ឋទី ៥០ សច្ចាប័ន។ សំខាន់ណាស់ត្រូវកត់សម្គាល់ថា ATT មិនមែនជាសន្ធិសញ្ញាហាមឃាត់អាវុធប្រភេទណាមួយទាំងស្រុងទេ — ខុសពីអនុសញ្ញាអូតាវ៉ា ឬ CCM ដែលហាមឃាត់ចំណុះថ្នាក់អាវុធជាក់លាក់ ATT ជាសន្ធិសញ្ញាផ្អែកលើដំណើរការវាយតម្លៃហានិភ័យ (risk-assessment) លើប្រតិបត្តិការនីមួយៗ។ តាមមាត្រា ២ វាគ្របដណ្តប់អាវុធធម្មតាប្រាំបីចំណុះថ្នាក់៖

1. រថពាំងចម្បាំង (battle tanks)
2. យានចម្បាំងគាំទ្រយោធភូមិ (armoured combat vehicles)
3. ប្រព័ន្ធកាំភ្លើងធំ (large-calibre artillery)
4. យន្តហោះចម្បាំង (combat aircraft)
5. ឧទ្ធម្ភាគចម្បាំង (attack helicopters)
6. នាវាចម្បាំង (warships)
7. មីស៊ីល និងប្រព័ន្ធបាញ់មីស៊ីល
8. អាវុធតូច និងអាវុធស្រាល — រួមទាំងគ្រឿងបន្លាស់ផ្គុំបានជាប្រព័ន្ធទាំងនេះ

មាត្រា ៦៖ ការហាមឃាត់ដាច់ខាត

រដ្ឋភាគីត្រូវបដិសេធការផ្ទេរអាវុធណាមួយ ប្រសិនបើវាបំពានលើកាតព្វកិច្ចរបស់ខ្លួនក្រោមការហាមឃាត់អាវុធរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. (ជំពូក VII) ឬប្រសិនបើរដ្ឋដឹងច្បាស់ថា អាវុធនោះនឹងត្រូវប្រើប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ការបំពានធ្ងន់ធ្ងរលើអនុសញ្ញាហ្សឺណែវ ការវាយប្រហារលើពលរដ្ឋ ឬឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមផ្សេងទៀត។

មាត្រា ៧៖ ការវាយតម្លៃហានិភ័យនាំចេញ

មុននឹងអនុញ្ញាតការនាំចេញ រដ្ឋត្រូវវាយតម្លៃថា តើអាវុធនោះអាចខ្សោះខ្សាយសន្តិភាព/សន្តិសុខ ឬត្រូវប្រើប្រព្រឹត្ត ឬសម្រួលដល់ការបំពានធ្ងន់ធ្ងរច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ សិទ្ធិមនុស្ស ភេរវកម្ម ឬឧក្រិដ្ឋកម្មរៀបចំជាស្ថាប័នដែរឬទេ ព្រមទាំងត្រូវពិចារណាហានិភ័យអំពើហិង្សាផ្អែកលើយេនឌ័រ (ATT ជាសន្ធិសញ្ញាអាវុធអន្តរជាតិដំបូងគេដាក់លក្ខខណ្ឌនេះជាផ្លូវការ តាមការវិភាគរបស់ Control Arms)។ ប្រសិនបើមាន «ហានិភ័យលើសលប់» (overriding risk) រដ្ឋត្រូវបដិសេធការនាំចេញ។

០៣តើនរណាមិនទាន់ជាភាគី ATT — អ្នកនាំចេញ និងអ្នកនាំចូលអាវុធធំៗ

តាមទិន្នន័យផ្លូវការរបស់អគ្គលេខាធិការដ្ឋាន ATT មានរដ្ឋភាគី ១១៨ រដ្ឋ ចុះហត្ថលេខាប៉ុន្តែមិនទាន់សច្ចាប័នមាន ២៥ រដ្ឋ ខណៈមានរដ្ឋចំនួន ៥២ ដែលមិនបានចុះហត្ថលេខា ឬចូលរួមទាល់តែសោះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកនាំចេញ និងអ្នកនាំចូលអាវុធធំបំផុតលើពិភពលោក មានឈ្មោះជាច្រើនស្ថិតនៅក្រៅសន្ធិសញ្ញា៖

ផ្ទុយពីនេះ ចិនបានចូលរួម ATT ដោយ deposit លិខិតចូលជាភាគីថ្ងៃទី ៦ កក្កដា ២០២០ ក្លាយជារដ្ឋភាគីទី ១០៧ — ក្រសួងការបរទេសចិនអះអាងថា ការចូលរួមនេះឆ្លុះបញ្ចាំង «ការគាំទ្រពហុភាគីនិយម» ជាការអះអាងផ្ទាល់ពីរដ្ឋាភិបាលចិន មិនមែនការវាយតម្លៃឯករាជ្យទេ។

០៤អនុសញ្ញាអូតាវ៉ា — ការហាមឃាត់មីនប្រឆាំងមនុស្ស

ឈ្មោះពេញរបស់វាគឺ «អនុសញ្ញាហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់ ការស្តុក ការផលិត និងការផ្ទេរមីនប្រឆាំងមនុស្ស និងស្តីពីការបំផ្លាញមីនទាំងនោះ» បើកឲ្យចុះហត្ថលេខានៅទីក្រុងអូតាវ៉ា ខែធ្នូ ១៩៩៧ និងចូលជាធរមានថ្ងៃទី ១ មីនា ១៩៩៩ — លឿនជាងសន្ធិសញ្ញាបង្រ្កាបអាវុធភាគច្រើន។ ខុសពី ATT វាជាសន្ធិសញ្ញា ហាមឃាត់ទាំងស្រុង មិនមែនគ្រាន់តែវាយតម្លៃហានិភ័យទេ៖ ការប្រើប្រាស់ ការផលិត ការស្តុក និងការផ្ទេរមីនប្រឆាំងមនុស្សគ្រប់ប្រភេទត្រូវបានហាមឃាត់ដាច់ខាតចំពោះរដ្ឋភាគី គ្មានករណីលើកលែងឡើយ។

យន្តការផ្ទៀងផ្ទាត់

ខុសពី OPCW ដែលមានក្រុមអធិការកិច្ចអាចចុះទៅត្រួតពិនិត្យកន្លែងផលិតអាវុធគីមី អនុសញ្ញាអូតាវ៉ាគ្មានអង្គការណាមួយមានអំណាចអធិការកិច្ចផ្ទាល់នៅដីរដ្ឋភាគីឡើយ។ ការផ្ទៀងផ្ទាត់ពឹងផ្អែកលើ (១) របាយការណ៍តម្លាភាពមាត្រា ៧ ដែលរដ្ឋខ្លួនឯងរាយការណ៍ (២) ការត្រួតពិនិត្យដោយមិត្តភាគីក្នុងកិច្ចប្រជុំរដ្ឋភាគីប្រចាំឆ្នាំ និង (៣) ការតាមដានឯករាជ្យដោយសង្គមស៊ីវិល តាមរយៈរបាយការណ៍ Landmine Monitor របស់ ICBL-CMC។ គ្មានយន្តការទណ្ឌកម្មផ្លូវការឡើយ — សម្ពាធភាគច្រើនកើតចេញពីការចោទប្រកាន់ជាសាធារណៈរវាងរដ្ឋភាគីនឹងគ្នា។

រដ្ឋដែលមិនមែនជាភាគី រួមមានសហរដ្ឋអាមេរិក រុស្ស៊ី ចិន ឥណ្ឌា ប៉ាគីស្ថាន អ៊ីស្រាអែល អេហ្ស៊ីប អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត អ៊ីរ៉ង់ និងកូរ៉េទាំងពីរ — ភាគច្រើនដោយសារកង្វល់ព្រំដែនចម្រូងចម្រាស ឬការពឹងផ្អែកមីនសម្រាប់ការពារជាតិ។

០៥អនុសញ្ញាហាមឃាត់គ្រាប់បែកគូឡាស្ទ័រ (CCM)

អនុសញ្ញាហាមឃាត់គ្រាប់បែកគូឡាស្ទ័រ (Convention on Cluster Munitions) អនុម័តនៅទីក្រុងឌុយប្លាំង ថ្ងៃទី ៣០ ឧសភា ២០០៨ បើកឲ្យចុះហត្ថលេខានៅទីក្រុងអូស្លូ ខែធ្នូ ២០០៨ និងចូលជាធរមានថ្ងៃទី ១ សីហា ២០១០។ រចនាសម្ព័ន្ធច្បាប់ស្រដៀងនឹងអនុសញ្ញាអូតាវ៉ាយ៉ាងខ្លាំង — ជាការហាមឃាត់ទាំងស្រុងលើការប្រើប្រាស់ ការផលិត ការទិញយក ការស្តុក និងការផ្ទេរគ្រាប់បែកគូឡាស្ទ័រ។

ដូចអូតាវ៉ា CCM គ្មានក្រុមអធិការកិច្ចអន្តរជាតិមានអំណាចចូលត្រួតពិនិត្យផ្ទាល់នៅដីរដ្ឋភាគីទេ — ការផ្ទៀងផ្ទាត់ផ្អែកលើរបាយការណ៍តម្លាភាពមាត្រា ៧ និងការត្រួតពិនិត្យដោយមិត្តភាគី។ ខុសពីអូតាវ៉ាបន្តិច CCM មានឯកតាគាំទ្រការអនុវត្ត ក្រោមមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិហ្សឺណែវសម្រាប់សកម្មភាពមនុស្សធម៌ជម្រះមីន (GICHD) ជាអ្នកសម្របសម្រួលបច្ចេកទេស មិនមែនអង្គការត្រួតពិនិត្យអនុលោមភាពទេ។ អនុសញ្ញាបន្ថែមកាតព្វកិច្ចជួយជនរងគ្រោះ — ការព្យាបាល និងជំនួយសេដ្ឋកិច្ចសង្គម។

០៦ការដកខ្លួនថ្មីៗ៖ រដ្ឋណាខ្លះ និងហេតុអ្វី

ចាប់តាំងពីអនុសញ្ញាអូតាវ៉ា និង CCM ចូលជាធរមាន គ្មានរដ្ឋភាគីណាមួយធ្លាប់ដកខ្លួនឡើយ រហូតដល់ឆ្នាំ ២០២៥ នៅពេលរដ្ឋអឺរ៉ុបជាប់ព្រំដែនរុស្ស៊ី/បេឡារុស្សជាច្រើនប្រកាសដកខ្លួនក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានខែគ្នា — ការផ្លាស់ប្តូរដ៏សំខាន់មួយចំពោះស្ថាបត្យកម្មដែលធ្លាប់ចាត់ទុកថាមានស្ថេរភាព។

លទ្ធផលចុងក្រោយ៖ ប្រាំរដ្ឋអឺរ៉ុប (អេស្តូនី ឡាតវី លីទុយអានី ប៉ូឡូញ ហ្វាំងឡង់) បានឬកំពុងដកខ្លួនពីអូតាវ៉ា ខណៈលីទុយអានីក៏ដកខ្លួនពី CCM ជាមុនរួច ហើយអុយក្រែនកំពុងតាមផ្លូវដកខ្លួនពីអូតាវ៉ាដែរ។ Human Rights Watch និង ICBL-CMC បានប្រឆាំងជាសាធារណៈ ដោយអះអាងថា វានឹងបង្កហានិភ័យដល់ពលរដ្ឋ។ រដ្ឋដកខ្លួនអះអាងហេតុផលដូចគ្នាមួយ៖ ការគំរាមកំហែងសន្តិសុខពីការឈ្លានពានយូក្រែនរបស់រុស្ស៊ីកំពុងបន្ត។

០៧កិច្ចព្រមព្រៀង Wassenaar៖ របបស្ម័គ្រចិត្ត មិនមែនសន្ធិសញ្ញា

ចំណុចនេះសំខាន់ណាស់ត្រូវបញ្ជាក់ច្បាស់៖ កិច្ចព្រមព្រៀង Wassenaar មិនមែនជាសន្ធិសញ្ញាទេ ហើយមិនចងកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់អន្តរជាតិណាមួយឡើយ។ បង្កើតឡើងជាផ្លូវការខែកក្កដា ១៩៩៦ នៅទីក្រុងវីយែន ជា «កិច្ចព្រមព្រៀងនយោបាយ» ស្នងតំណែងបន្តពី COCOM (គណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលការត្រួតពិនិត្យនាំចេញពហុភាគី) របបសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ដែលដាក់កម្រិតការនាំចេញបច្ចេកវិទ្យាទៅសហភាពសូវៀត។

ដំណើរការ

• រដ្ឋចូលរួមផ្លាស់ប្តូរព័ត៌មានរៀងរាល់ ៦ ខែ លើការដឹកជញ្ជូនអាវុធធម្មតា (រថពាំង យានចម្បាំង កាំភ្លើងធំ យន្តហោះចម្បាំង នាវាចម្បាំង មីស៊ីល)
• រាយការណ៍អាជ្ញាប័ណ្ណនាំចេញទំនិញ/បច្ចេកវិទ្យាគោលបំណងទ្វេ ជាមួយកាតព្វកិច្ចជូនដំណឹងបន្ថែមសម្រាប់ធាតុ «រសើបខ្លាំង» ដូចជាសម្ភារៈបាំងរ៉ាដា ឬបច្ចេកវិទ្យារ៉ាដារឆ្ពោះមុខ
• រដ្ឋចូលរួមអនុវត្តគោលការណ៍ណែនាំទាំងនេះ ដោយបញ្ចូលទៅក្នុងច្បាប់ត្រួតពិនិត្យនាំចេញជាតិរបស់ខ្លួន — Wassenaar ខ្លួនឯងគ្មានអំណាចអនុវត្តច្បាប់ផ្ទាល់ណាមួយឡើយ

០៨ដែនកំណត់របស់ Wassenaar និងរដ្ឋមិនចូលរួម

ក្នុងចំណោមអ្នកនាំចេញអាវុធ និងបច្ចេកវិទ្យាធំបំផុតលើពិភពលោក ចិន អ៊ីស្រាអែល និងប៉ាគីស្ថានមិនមែនជារដ្ឋចូលរួម Wassenaar ទេ — ការនាំចេញអាវុធ ឬបច្ចេកវិទ្យាគោលបំណងទ្វេពីរដ្ឋទាំងនេះ ស្ថិតនៅក្រៅក្របខ័ណ្ឌចែករំលែកព័ត៌មានរបស់របប។ ឥណ្ឌាវិញ ចូលរួមចាប់ពីធ្នូ ២០១៧ ក្លាយជារដ្ឋចូលរួមទី ៤២។

ការឆ្លើយតបជាក់ស្តែង៖ «Wassenaar ដកចេញរុស្ស៊ីមួយ»

ចាប់តាំងពីកិច្ចប្រជុំក្រុមប្រឹក្សាពាណិជ្ជកម្ម-បច្ចេកវិទ្យាអាមេរិក-អឺរ៉ុប ខែមករា ២០២៤ រដ្ឋដែលមានទស្សនៈស្រដៀងគ្នាចាប់ផ្តើមកសាងក្របខ័ណ្ឌត្រួតពិនិត្យបន្ថែមក្រៅ Wassenaar ដោយផ្ទាល់ គេហៅមិនផ្លូវការថា «Wassenaar ដកចេញរុស្ស៊ីមួយ» (Wassenaar minus one)។ តាមរបាយការណ៍ CSIS គិតត្រឹមកញ្ញា ២០២៤ រដ្ឋចំនួន ១១ (អឺរ៉ុបប្រាំបួន បូកជប៉ុន និងអូស្ត្រាលី) បានអនុវត្តការត្រួតពិនិត្យស្រដៀងគ្នាលើកុំព្យូទ័រកង់ទិច និងបន្ទះឈីបកម្រិតខ្ពស់ ក្រៅ Wassenaar ធម្មតា — ជាដំណោះស្រាយអន្តរកាល ព្រោះការដកសិទ្ធិសមាជិកភាពរុស្ស៊ីទាំងស្រុងមិនអាចធ្វើទៅបានតាមនយោបាយ។

០៩សន្ធិសញ្ញាចងកាតព្វកិច្ច ទល់នឹងរបបស្ម័គ្រចិត្ត

ដើម្បីសង្ខេបភាពខុសគ្នាដែលពិភាក្សារួចមកខាងលើ សូមប្រៀបធៀបលក្ខណៈមូលដ្ឋានទាំងបួនរបប៖

១០គោលជំហររបស់ភាគីនីមួយៗ (សង្ខេប)

ដើម្បីកុំឲ្យសំឡេងភាគីណាមួយលេចធ្លោលើអត្ថបទ សូមសង្ខេបហេតុផលដែលភាគីនីមួយៗខ្លួនឯងអះអាងជាសាធារណៈ៖

១១អ្វីត្រូវតាមដានបន្ត

• តើប៉ូឡូញ និងហ្វាំងឡង់នឹងចាប់ផ្តើមផលិត ឬបញ្ជាទិញមីនប្រឆាំងមនុស្សឡើងវិញជាក់ស្តែងដែរឬទេ។
• តើដំណើរការដកខ្លួនរបស់អុយក្រែននឹងបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅពេលណា និងជះឥទ្ធិពលដល់កិច្ចប្រជុំរដ្ឋភាគីអនាគតយ៉ាងណា។
• តើមានរដ្ឋអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតជាប់ព្រំដែនរុស្ស៊ី/បេឡារុស្ស នឹងធ្វើតាមគំរូបាល់ទិកដកខ្លួនដែរឬទេ។
• តើកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង «Wassenaar ដកចេញរុស្ស៊ីមួយ» នឹងក្លាយជាក្របខ័ណ្ឌជាផ្លូវការអចិន្ត្រៃយ៍ដែរឬទេ។
• តើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងពិចារណាចូលរួម ATT ម្តងទៀតក្រោមរដ្ឋាភិបាលអនាគតដែរឬទេ។

១២សំណួរញឹកញាប់

១៣ប្រភព (Sources)

1. អត្ថបទច្បាប់ពេញលេញ — Arms Trade Treaty — ATT Secretariat
2. ស្ថានភាពសច្ចាប័ន/ចុះហត្ថលេខា ATT (Treaty Status) — ATT Secretariat
3. The Arms Trade Treaty at a Glance — Arms Control Association
4. US Unsigns the Arms Trade Treaty — Forum on the Arms Trade (២០១៩)
5. China becomes 107th State Party to ATT — CGTN (កក្កដា ២០២០)
6. Convention on the Prohibition of Anti-Personnel Mines (អត្ថបទពេញលេញ) — ICRC
7. The Ottawa Convention at a Glance — Arms Control Association
8. Five European States Withdraw from Mine Ban Treaty — Human Rights Watch (កក្កដា ២០២៥)
9. Statement: Ukraine Announces Withdrawal from the Ottawa Treaty — Humanity & Inclusion (កក្កដា ២០២៥)
10. Convention on Cluster Munitions (អត្ថបទពេញលេញ) — The Convention on Cluster Munitions
11. States Parties to the Convention on Cluster Munitions — The Convention on Cluster Munitions
12. Lithuania Withdraws from the Convention on Cluster Munitions — Humanity & Inclusion US
13. About Us — The Wassenaar Arrangement — Wassenaar.org
14. The Wassenaar Arrangement at a Glance — Arms Control Association
15. Rethinking the Wassenaar Minus One Strategy — CSIS
16. European Arms Imports Nearly Double, US and French Exports Rise — SIPRI (២០២៤)

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពបឋម · សីហា ២០២៦

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។