រូបភាព៖ Finalchoice · ប្រភព៖ Pexels · អាជ្ញាបណ្ណ៖ Pexels Licenseការកើនឡើងជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង៖ ហេតុអ្វីអត្រាជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទ១ ជំងឺពោះវៀនរលាក និងជំងឺស្កលេរ៉ូសច្រើនកន្លែង បន្តកើនឡើងក្នុងប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់ ខណៈ “សម្មតិកម្មអនាម័យ” ឆ្នាំ១៩៨៩ ត្រូវបានកែលម្អច្រើនដងឡើងវិញ ដោយវិទ្យាសាស្ត្រនៅតែមិនទាន់មានចម្លើយចុងក្រោយ?
ប្រវត្តិសាស្ត្ររាតត្បាតវិទ្យានៃការកើនឡើងជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង និងការវិវត្តន៍ពីសម្មតិកម្មអនាម័យទៅជាសម្មតិកម្ម “មិត្តចាស់” (Autoimmune Disease Epidemiology & the Hygiene-to-Old-Friends Hypothesis)
⚡ សង្ខេបក្នុង ៣០ វិនាទី
អត្ថបទនេះពិពណ៌នាភស្តុតាងរាតត្បាតវិទ្យា ដែលកត់ត្រាថា ជំងឺភាពស៊ាំមួយចំនួន — ជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទ១ ជំងឺពោះវៀនរលាក និងជំងឺស្កលេរ៉ូសច្រើនកន្លែង — មានអត្រាកើនឡើងគួរឲ្យកត់សម្គាល់ក្នុងប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់/ទីក្រុងជាច្រើន អំឡុងទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ ព្រមទាំងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ “សម្មតិកម្មអនាម័យ” ដែល David Strachan លើកឡើងដំបូងឆ្នាំ១៩៨៩ និងការកែលម្អដោយ Graham Rook ទៅជាសម្មតិកម្ម “មិត្តចាស់”។ អត្ថបទនេះជារបាយការណ៍ស្តីពីប្រវត្តិសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រ និងស្ថានភាពភស្តុតាងបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ — មិនមែនអនុសាសន៍ថាគួរធ្វើ ឬជៀសវាងអ្វី មិនមែនដំបូន្មានវេជ្ជសាស្ត្រ ហើយមិនមែនអះអាងថាមូលហេតុត្រូវបានកំណត់ស្រេចហើយឡើយ — វិស័យវិទ្យាសាស្ត្រនេះនៅតែបន្តជជែកគ្នា។
០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ ជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯងគឺជាអ្វី?
ជាធម្មតា ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំត្រូវការញែកបែងចែក “ខ្លួនឯង” ពី “វត្ថុចម្លែក” ដូចជាបាក់តេរី ឬវីរុស ដើម្បីវាយប្រហារតែធាតុចម្លែក។ ជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង (autoimmune disease) កើតឡើងនៅពេលដំណើរការញែកបែងនេះខូច ហើយប្រព័ន្ធភាពស៊ាំបែរជាវាយប្រហារលើកោសិកា ឬជាលិកាធម្មតារបស់ខ្លួនឯងវិញ។ បច្ចុប្បន្នមានជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯងជាង ៨០ ប្រភេទដែលបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ តាមការចាត់ថ្នាក់ទូទៅរបស់អ្នកស្រាវជ្រាវផ្នែកភាពស៊ាំវិទ្យា។
អត្ថបទនេះផ្តោតលើបីប្រភេទដែលមានទិន្នន័យចុះឈ្មោះជាតិ (national registry) គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីវិភាគនិន្នាការតាមពេលវេលា៖ ជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (type 1 diabetes — ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំបំផ្លាញកោសិកាផលិតអាំងស៊ុយលីនក្នុងលំពែង) ជំងឺពោះវៀនរលាក (IBD រួមទាំង Crohn’s disease និង ulcerative colitis) និងជំងឺស្កលេរ៉ូសច្រើនកន្លែង (MS — ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំបំផ្លាញស្រទាប់ការពារសរសៃប្រសាទ)។ ជំងឺទាំងបីខុសគ្នាទាំងសរីរាង្គ ប៉ុន្តែមានលំនាំរួម៖ អត្រាកើតជំងឺកើនឡើងគួរឲ្យកត់សម្គាល់ក្នុងប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់/ទីក្រុងកាន់តែច្រើន ក្នុងពីរបីទសវត្សរ៍កន្លងមក — លំនាំដែលនឹងវិភាគនៅផ្នែក E ដល់ G។
| និយមន័យសង្ខេប | ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំវាយប្រហារកោសិកា/ជាលិកាធម្មតារបស់ខ្លួនឯង |
| ជំងឺក្នុងអត្ថបទនេះ | ទឹកនោមផ្អែមប្រភេទ១ ពោះវៀនរលាក (IBD) ស្កលេរ៉ូសច្រើនកន្លែង (MS) |
| ចំណុចរួម | អត្រាកើតជំងឺកើនក្នុងប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់/ទីក្រុង — តាមចុះឈ្មោះជាតិ |
| វិសាលភាព | របាយការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រ — មិនមែនដំបូន្មានវេជ្ជសាស្ត្រ |
០២សញ្ញារាតត្បាតវិទ្យាទូទៅ៖ ការកើនឡើងឆ្លងកាត់ជំងឺភាពស៊ាំច្រើនប្រភេទ
អ្នកភាពស៊ាំវិទ្យា Jean-François Bach បានបោះពុម្ពការវិភាគមួយក្នុងទស្សនាវដ្តី New England Journal of Medicine ឆ្នាំ២០០២ ដោយប្រៀបធៀបក្រាហ្វអត្រាកើតជំងឺឆ្លង (គ្រុនក្តៅមហារីក ជំងឺរបេង រលាកថ្លើម A) ជាមួយអត្រាកើតជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង/អាលែហ្សី ក្នុងប្រទេសឧស្សាហកម្មដូចជាបារាំង អំឡុងសតវត្សទី២០។ លទ្ធផលបង្ហាញលំនាំផ្ទុយគ្នាច្បាស់លាស់៖ ខណៈជំងឺឆ្លងធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ (ដោយសារវ៉ាក់សាំង ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក អនាម័យសាធារណៈ) ជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង/អាលែហ្សី បែរជាកើនឡើងវិញ។ Bach កត់សម្គាល់ថា លំនាំនេះលេចឡើងឆ្លងកាត់ជំងឺភាពស៊ាំច្រើនប្រភេទព្រមគ្នា — ជាហេតុផលដែលគាត់ស្នើថា ប្រហែលមានកត្តាបរិស្ថានរួមមួយចំនួនពាក់ព័ន្ធ។
ក្នុងឆ្នាំ២០១៨ Bach បានបោះពុម្ពការត្រួតពិនិត្យឡើងវិញក្នុងទស្សនាវដ្តី Nature Reviews Immunology ចំណងជើង “The hygiene hypothesis in autoimmunity”។ គាត់សន្និដ្ឋានថា លំនាំដើម “ត្រូវបានបញ្ជាក់ និងពង្រឹងបន្ថែម ដោយទិន្នន័យបោះពុម្ពផ្សាយជាច្រើន” រួមទាំងទិន្នន័យអ្នកជន្លៀសទីលំនៅដែលទទួលអត្រាកើតជំងឺដូចប្រទេសមកទទួល ប៉ុន្តែក៏បញ្ជាក់ថា ទំនាក់ទំនងហេតុ-ផលជាក់លាក់រវាងការផ្លាស់ប្តូរមីក្រូជីវិត (dysbiosis) ជាមួយការចាប់ផ្តើមជំងឺ “នៅមិនទាន់ត្រូវបានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ទេ”។
- អ្វីដែលភស្តុតាងបង្ហាញ៖ លំនាំផ្ទុយគ្នារវាងជំងឺឆ្លង/ភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង ត្រូវបានកត់ត្រាឆ្លងកាត់ជំងឺ/ប្រទេសច្រើន
- អ្វីដែលភស្តុតាងមិនទាន់បង្ហាញ៖ យន្តការហេតុ-ផលជាក់លាក់ណាមួយជាមូលហេតុតែមួយគត់
០៣សម្មតិកម្មអនាម័យ ដើមកំណើត៖ David Strachan ១៩៨៩
ប្រភពដើមនៃ “សម្មតិកម្មអនាម័យ” មកពីអត្ថបទខ្លីមួយ ដែល David Strachan បានបោះពុម្ពក្នុងទស្សនាវដ្តី BMJ ឆ្នាំ១៩៨៩ ចំណងជើង “Hay fever, hygiene, and household size”។ គាត់វិភាគទិន្នន័យក្រុមកុមារកំណើតអង់គ្លេស ១៩៥៨ ដោយប្រៀបធៀបអត្រាកើតគ្រុនអង្កាម (hay fever) នៅអាយុ ១១ និង ២៣ឆ្នាំ ជាមួយចំនួនបងប្អូនច្បង។ លទ្ធផលបង្ហាញថា អត្រាកើតគ្រុនអង្កាមថយចុះ ស្របតាមចំនួនកូនច្បងក្នុងគ្រួសារកើនឡើង — ក្មេងមានបងប្អូនច្បងច្រើន មានឱកាសកើតតិចជាង។
Strachan ស្នើថា ជំងឺអាលែហ្សីអាចទប់ស្កាត់ដោយការឆ្លងគ្នារវាងបងប្អូនតូច ឬការទទួលបានតាំងពីក្នុងផ្ទៃពីម្តាយធ្លាប់ប៉ះពាល់ជាមួយកូនច្បង។ គាត់ស្នើថា ការកើនឡើងជំងឺអាលែហ្សីអំឡុងសតវត្សទី២០ អាចមកពី “ការថយចុះទំហំគ្រួសារ និងស្តង់ដារអនាម័យខ្ពស់ជាងមុន” ដែលកាត់បន្ថយឱកាសឆ្លងគ្នារវាងកុមារ។ សូមកត់សម្គាល់ថា ការសិក្សាដើមនេះគ្របដណ្តប់តែជំងឺអាលែហ្សី មិនមែនជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯងដោយផ្ទាល់ទេ — ការពង្រីកកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវជំនាន់ក្រោយ ដូចជា Bach (ផ្នែក B)។
| ប្រភព | David Strachan — BMJ, ១៩៨៩ |
| ទិន្នន័យប្រើប្រាស់ | ក្រុមកុមារកំណើតអង់គ្លេស ១៩៥៨ |
| ការសង្កេត | អត្រាគ្រុនអង្កាមថយចុះ ស្របតាមចំនួនកូនច្បងកើនឡើង |
| យន្តការស្នើឡើង | ការឆ្លងគ្នារវាងបងប្អូនតូចជួយបណ្តុះភាពស៊ាំដំបូង |
០៤ការកែលម្អទៅជាសម្មតិកម្ម “មិត្តចាស់”/ជីវចម្រុះ
ក្នុងឆ្នាំ២០០៣ Graham Rook (University College London) បានស្នើវិធីកែលម្អសំខាន់មួយ ហៅថា “ចលនាមិត្តចាស់” (Old Friends mechanism)។ គាត់ជជែកថា សារពាង្គិកដែលការពារពីជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង/អាលែហ្សី មិនមែនជា “ជំងឺឆ្លងហ្វូង” សម័យទំនើប (គ្រុនផ្តាសាយ ក្តៅមហារីក) នោះទេ — ផ្ទុយទៅវិញ គឺជាសារពាង្គិកមានវត្តមានពេញអំឡុងវិវត្តន៍មនុស្ស/សម័យបរបាញ់ៈ សារពាង្គិកបរិស្ថាន មីក្រូសារពាង្គិកធម្មតារបស់ស្បែក/ពោះវៀន ព្រមទាំងសារពាង្គិកដែលមនុស្សធ្លាប់ទ្រាំតាំងពីយូរណាស់ ដូចជាដង្កូវប៉ារ៉ាស៊ីត (helminths) Helicobacter pylori និងវីរុសរលាកថ្លើម A។ ភាពខុសគ្នាស្នូលនេះសំខាន់៖ វាមិនមែនអំពី “កខ្វក់” ទូទៅទេ — គឺជាការប៉ះពាល់ជាក់លាក់នឹងសារពាង្គិកដែលរួមវិវត្តន៍ជាមួយប្រព័ន្ធភាពស៊ាំមនុស្ស ដើម្បីជួយកសាងផ្លូវត្រួតពិនិត្យភាពស៊ាំ។
ការប្តូរឈ្មោះនេះកើតឡើងផងដែរ ព្រោះពាក្យ “អនាម័យ” បង្កភាពច្របូកច្របល់ — អ្នកស្រាវជ្រាវ Sally Bloomfield កត់សម្គាល់ថា ពាក្យនេះអាចជំរុញឲ្យមនុស្សជៀសវាងវិធានការអនាម័យសំខាន់ៗដូចជាការលាងដៃ ឬវ៉ាក់សាំង ដែលមិនមែនអត្ថន័យចង់បង្ហាញឡើយ។ ឈ្មោះជំនួសផ្សេងទៀតត្រូវបានស្នើផងដែរ រួមទាំង “សម្មតិកម្មកង្វះមីក្រូសារពាង្គិក” (Björkstén) និង “សម្មតិកម្មជីវចម្រុះ” (Haahtela)។ Rook បន្តពង្រីកគំនិតនេះក្នុងអត្ថបទ PNAS ឆ្នាំ២០១៣ ដោយអះអាងថា ការប៉ះពាល់ជីវចម្រុះបរិស្ថានធម្មជាតិទូលំទូលាយ ជា “សេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី” ចាំបាច់សម្រាប់សុខភាព។
| ប្រភព | Graham Rook — ២០០៣; ពង្រីកក្នុង PNAS ២០១៣ |
| សារពាង្គិកសំខាន់ | មិនមែនជំងឺឆ្លងហ្វូងទេ — ជាសារពាង្គិកបរិស្ថាន/ដង្កូវប៉ារ៉ាស៊ីតដែលរួមវិវត្តន៍ជាមួយមនុស្ស |
| ភស្តុតាងបន្ថែម | Hanski et al, PNAS ២០១២ — ជីវចម្រុះជុំវិញផ្ទះ ភ្ជាប់ជាមួយអាលែហ្សីទាបជាងចំពោះក្មេងជំទង់ហ្វាំងឡង់/Karelia |
| ឈ្មោះជំនួស | សម្មតិកម្មកង្វះមីក្រូសារពាង្គិក; សម្មតិកម្មជីវចម្រុះ |
០៥និន្នាការជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទ១
ក្រុមសិក្សា EURODIAB ដឹកនាំដោយ Christopher Patterson បានបោះពុម្ពការវិភាគក្នុងទស្សនាវដ្តី The Lancet ឆ្នាំ២០០៩ ដោយតាមដានកុមារជាង ៨៤.០០០ នាក់ អាយុ ០-១៤ឆ្នាំ ក្នុងប្រទេសអឺរ៉ុប ២២ ប្រទេស។ លទ្ធផលបង្ហាញអត្រាកើតជំងឺកើនឡើងជាមធ្យមប្រហែល ៣% ក្នុងមួយឆ្នាំ ព្យាករណ៍ថានឹងកើនទ្វេដងក្នុងរយៈពេលប្រហែល ២០ឆ្នាំ។ ការកើនឡើងមិនស្មើគ្នាទេ — ប៉ូឡូញខ្ពស់បំផុត ៦,៦%/ឆ្នាំ ខណៈ Catalonia ទាបបំផុត ០,៥%/ឆ្នាំ។ ក្មេងប្រុសអាយុ ១០-១៤ឆ្នាំ បង្ហាញអត្រាកើនលឿនជាង (៣,៣%) ធៀបនឹងក្មេងស្រី (២,៦%)។
ចំណុចសំខាន់មួយទៀត គឺភស្តុតាងដំបូងនៃការឈប់ថយនៅតំបន់ធ្លាប់មានអត្រាខ្ពស់៖ ហ្វាំងឡង់ (ខ្ពស់បំផុតលើពិភពលោកជាប្រវត្តិសាស្ត្រ) ធ្លាក់ចុះពី ៦៣,៣ មកត្រឹម ៦០,៩/សែននាក់ (២០០៤-២០១៣); Oxford ធ្លាក់ចុះពី ២៥,២ មកត្រឹម ២២,៨។ ទោះជាយ៉ាងណា Patterson ខ្លួនឯងព្រមានថា “ទិន្នន័យនេះមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីសន្និដ្ឋានច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ”។ ការសិក្សាចុះឈ្មោះជាតិហ្វាំងឡង់ដោយឡែក ក៏កត់ត្រាការឈប់ថយស្រដៀងគ្នាអំឡុង២០០០-២០១០ ប៉ុន្តែមូលហេតុពិតប្រាកដនៅមិនច្បាស់ — សម្មតិកម្មខ្លះស្នើតួនាទីវីតាមីន D ប៉ុន្តែជាការសិក្សាទំនាក់ទំនងគ្នាដំបូងប៉ុណ្ណោះ។
| ប្រភព | EURODIAB (Patterson et al) — The Lancet, ២០០៩ |
| ទំហំសិក្សា | កុមារ ៨៤.០០០ នាក់ អាយុ ០-១៤ឆ្នាំ ក្នុង ២២ ប្រទេសអឺរ៉ុប |
| អត្រាកើនឡើងជាមធ្យម | ~៣%/ឆ្នាំ (ខ្ពស់ ៦,៦% ប៉ូឡូញ; ទាប ០,៥% Catalonia) |
| សញ្ញាឈប់ថយថ្មីៗ | ហ្វាំងឡង់/Oxford ធ្លាក់ចុះបន្តិច — Patterson កត់សម្គាល់ថាភស្តុតាងមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ |
០៦និន្នាការជំងឺពោះវៀនរលាក
ក្រុមស្រាវជ្រាវនាំមុខដោយ Siew C. Ng បានបោះពុម្ពការត្រួតពិនិត្យជាប្រព័ន្ធក្នុងទស្សនាវដ្តី The Lancet ឆ្នាំ២០១៧ ស្តីពីអត្រាកើត/ប្រេវ៉ាឡង់ជំងឺពោះវៀនរលាក (IBD — Crohn’s disease និង ulcerative colitis) ទូទាំងពិភពលោក។ លទ្ធផលបង្ហាញលំនាំពីរ៖ អឺរ៉ុប/អាមេរិកខាងជើងដែលធ្លាប់ខ្ពស់បំផុត ចាប់ផ្តើមឃើញអត្រាកើតជំងឺថ្មីមានស្ថេរភាព ប៉ុន្តែអត្រាប្រេវ៉ាឡង់សរុបបន្តកើនឡើង ព្រោះ IBD ជាជំងឺរ៉ាំរ៉ៃពេញមួយជីវិត; ខណៈប្រទេសកំពុងឡើងឧស្សាហកម្មថ្មីៗនៅអាស៊ី អាមេរិកខាងត្បូង និងមជ្ឈិមបូព៌ា កំពុងឃើញអត្រាកើតជំងឺថ្មីកើនឡើងលឿន — ដើរតាមផ្លូវអឺរ៉ុប/អាមេរិកខាងជើងកាលពីច្រើនទសវត្សរ៍មុន។
Gilaad Kaplan និង Joseph Windsor បានស្នើគំរូ “ដំណាក់កាលរាតត្បាតវិទ្យាបួន” ក្នុងទស្សនាវដ្តី Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology ឆ្នាំ២០២១៖ ១) ការលេចចេញដំបូង (emergence); ២) ការបង្កើនល្បឿនអត្រាកើតជំងឺ; ៣) ការបូកសរុបប្រេវ៉ាឡង់ (compounding); ៤) តុល្យភាពប្រេវ៉ាឡង់។ ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ស្ថិតដំណាក់កាល១ ប្រទេសកំពុងឡើងឧស្សាហកម្មដំណាក់កាល២ ខណៈលោកខាងលិចដំណាក់កាល៣ ឆ្ពោះទៅ៤។ អ្នកនិពន្ធភ្ជាប់ឧស្សាហកម្ម/ទីក្រុងភាវូបនីយកម្មទៅនឹងហានិភ័យ IBD ដោយផ្ទាល់ ប៉ុន្តែមិនកំណត់ថាកត្តាបរិស្ថានជាក់លាក់ណាទទួលខុសត្រូវសំខាន់ជាងគេទេ — នៅតែស្ថិតក្នុងការស្រាវជ្រាវសកម្ម។
| ប្រភព | Ng et al — Lancet ២០១៧; Kaplan & Windsor — Nat Rev Gastroenterol Hepatol ២០២១ |
| លំនាំលោកខាងលិច | អត្រាកើតជំងឺថ្មីស្ថេរភាព ប៉ុន្តែប្រេវ៉ាឡង់សរុបបន្តកើន (ជំងឺរ៉ាំរ៉ៃ) |
| ប្រទេសកំពុងឡើងឧស្សាហកម្ម | អត្រាកើតជំងឺថ្មីកើនលឿន — ដំណាក់កាល “ការបង្កើនល្បឿន” |
| គំរូពន្យល់ | ដំណាក់កាលបួន ភ្ជាប់ជាមួយកម្រិតឧស្សាហកម្ម — មិនកំណត់កត្តាបរិស្ថានតែមួយ |
- អ្វីដែលទិន្នន័យបញ្ជាក់៖ លំនាំពេលវេលា-ភូមិសាស្ត្រច្បាស់លាស់ តាមដានតាមកម្រិតឧស្សាហកម្ម
- អ្វីដែលទិន្នន័យមិនទាន់បញ្ជាក់៖ កត្តាបរិស្ថានជាក់លាក់ណាមួយ (អាហារ មីក្រូជីវិត ការចម្លងជំងឺ) ជាមូលហេតុចម្បង
០៧និន្នាការជំងឺស្កលេរ៉ូសច្រើនកន្លែង
សហព័ន្ធអន្តរជាតិជំងឺស្កលេរ៉ូសច្រើនកន្លែង (MSIF) បានបោះពុម្ព “Atlas of MS” លើកទី៣ ដឹកនាំដោយ Clare Walton ក្នុងទស្សនាវដ្តី Multiple Sclerosis Journal ឆ្នាំ២០២០។ របាយការណ៍ប៉ាន់ស្មានប្រេវ៉ាឡង់សកលកើនពី ២៩,២៦/សែននាក់ ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ (~២,២-២,៣លាននាក់) មកត្រឹម ៣៥,៩/សែននាក់ ក្នុងឆ្នាំ២០២០ (~២,៨លាននាក់) — កើនប្រហែល ៥០%។
ចំណុចសំខាន់បំផុតគឺមូលហេតុ។ តាមការស្ទង់មតិអ្នកជំនាញ ៦០% បញ្ជាក់ថា “ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យប្រសើរឡើង” ជាមូលហេតុ ៥៦% បញ្ជាក់ការព្យាបាល/អាយុវែងឡើង ខណៈ ៥៣% បញ្ជាក់សមត្ថភាពរាប់ចំនួនប្រសើរឡើង។ អ្នកនិពន្ធសរុបថា ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យលឿនជាងមុន ការរាប់ចំនួន និងអាយុវែងឡើង សុទ្ធតែរួមចំណែក ហើយសំខាន់ជាងនេះ ការសិក្សានេះមិនរកឃើញនិន្នាការសកលនៃការវិនិច្ឆ័យក្នុងវ័យក្មេងជាងមុនទេ — សញ្ញាថា ការកើនប្រេវ៉ាឡង់ភាគច្រើនឆ្លុះបញ្ចាំងពីប្រព័ន្ធសុខាភិបាលកាន់តែប្រសើរក្នុងការចាប់ករណី ជាជាងអត្រាកើតជំងឺថ្មីពិតប្រាកដកើនឡើងទេ។
ការសិក្សា Orton et al ក្នុងទស្សនាវដ្តី Lancet Neurology ឆ្នាំ២០០៦ បានកត់ត្រាសមាមាត្រភេទស្រី/ប្រុសក្នុងករណី MS នៅកាណាដា ដែលកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងច្រើនទសវត្សរ៍។ អ្នកស្រាវជ្រាវខ្លះបកស្រាយថា ប្រសិនបើការកើនឡើងគ្រាន់តែជាលទ្ធផលនៃការវិនិច្ឆ័យប្រសើរឡើង ភេទទាំងពីរគួរទទួលផលដូចគ្នា — ដូច្នេះការផ្លាស់ប្តូរសមាមាត្រភេទ អាចបង្ហាញកត្តាបរិស្ថានជាក់លាក់ដែលប៉ះពាល់ភេទស្រីខ្លាំងជាង ថ្វីត្បិតការបកស្រាយនេះនៅតែជជែកគ្នា។
| ប្រភព | MSIF — Atlas of MS ទី៣ (Walton et al), ២០២០ |
| ប្រេវ៉ាឡង់សកល | ២៩,២៦/សែននាក់ (២០១៣) → ៣៥,៩/សែននាក់ (២០២០) — កើន ~៥០% |
| មូលហេតុចម្បង (អ្នកជំនាញ) | ការវិនិច្ឆ័យ ៦០%; ការព្យាបាល/អាយុវែង ៥៦%; ការរាប់ចំនួន ៥៣% |
| ចំណុចអន្តរកម្មភេទ | Orton et al ២០០៦ — សមាមាត្រភេទស្រី/ប្រុសកើននៅកាណាដា នៅតែជជែកគ្នា |
០៨កត្តាបន្ថែម៖ របបអាហារ និងមីក្រូជីវិតពោះវៀន
ក្រៅពីសារពាង្គិក “មិត្តចាស់” ដោយផ្ទាល់ (ផ្នែក D) Justin និង Erica Sonnenburg (Stanford) បានលើកឡើងក្នុងទស្សនាវដ្តី Science ឆ្នាំ២០១៩ ថា ប្រជាជនឧស្សាហកម្មបានបាត់បង់ក្រុមមីក្រូសារពាង្គិកមួយចំនួន (“VANISH taxa”) ដោយសារការថយចុះជាតិសរសៃអាហារពីរុក្ខជាតិ (MACs)។ ជំនួសមកវិញ មីក្រូជីវិតឧស្សាហកម្មមានបាក់តេរីបំបែកស្រទាប់រំអិលការពារពោះវៀនកើនឡើង។ ការពិសោធន៍លើកណ្តុរច្រើនជំនាន់ (animal-only) បង្ហាញថា ផលនៃរបបអាហារខ្វះជាតិសរសៃ អាចកកកុញធ្ងន់ធ្ងរឆ្លងជំនាន់ រហូតដល់ “ត្រឡប់មិនវិញ” ក្នុងបួនជំនាន់។ អ្នកនិពន្ធភ្ជាប់ការបាត់បង់ភាពចម្រុះនេះទៅនឹងហានិភ័យជំងឺរ៉ាំរ៉ៃជាច្រើន រួមទាំង “កង្វះការត្រួតពិនិត្យភាពស៊ាំ ដែលនាំបន្ទុកជំងឺអាលែហ្សី/ភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯងកើនឡើង”។
ចំណុចមួយទៀតគឺថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក — Martin Blaser (Rutgers) ពិពណ៌នាក្នុងទស្សនាវដ្តី Science ឆ្នាំ២០១៦ ថា ការលេបថ្នាំ ciprofloxacin តែ ៥ថ្ងៃ ក៏អាចបំផ្លាញសហគមន៍មីក្រូជីវិតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ស្តារឡើងវិញយឺត/មិនពេញលេញ។ គម្រោង DIABIMMUNE ដឹកនាំដោយ Tommi Vatanen (Cell, ២០១៦) បានប្រៀបធៀបមីក្រូជីវិតពោះវៀនទារកនៅហ្វាំងឡង់ អេស្តូនី និង Karelia រុស្ស៊ី៖ ទារកហ្វាំងឡង់/អេស្តូនីមានបាក់តេរី Bacteroides ផលិត LPS “ស្ងាត់ភាពស៊ាំ” ខណៈទារក Karelia ចម្រុះជាង ផលិត LPS ពី E. coli ដែលបណ្តុះភាពស៊ាំសកម្មជាង។ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវស្នើថា មីក្រូជីវិត “ស្ងាត់” នេះអាចបរាជ័យក្នុងការកំណត់ស្តង់ដារភាពអត់ធ្មត់ភាពស៊ាំដំបូង ជាចំណែកមួយពន្យល់ថាហេតុអ្វីទឹកនោមផ្អែមប្រភេទ១/អាលែហ្សី ខ្ពស់ជាងនៅហ្វាំងឡង់/អេស្តូនី ធៀបនឹង Karelia ដែលនៅជិតគ្នាភូមិសាស្ត្រ។
០៩កត្តាបន្ថែម៖ ប៉ារ៉ាស៊ីត និងការប៉ះពាល់បរិស្ថាន
ការសាកល្បងមួយក្នុងចំណោមសំខាន់ៗដែលសាកល្បងគំនិត “មិត្តចាស់” ដោយផ្ទាល់ គឺការប្រើពងដង្កូវប៉ារ៉ាស៊ីត Trichuris suis (TSO) ព្យាបាល Crohn’s disease។ ការសិក្សាតូចដំបូងបានផ្តល់លទ្ធផលសន្យា ជំរុញឲ្យ Joel Weinstock ធ្វើ RCT ទំហំធំជាងឆ្នាំ២០១៧ (Journal of Crohn’s and Colitis) ចែកអ្នកជំងឺ ២៥២ នាក់ជាបួនក្រុម (TSO ២៥០/២.៥០០/៧.៥០០ ពង ឬថ្នាំក្លែងក្លាយ)។ ការធូរស្បើយគ្លីនិកសប្តាហ៍ទី១២ គឺ ៣៨,៥% ៣៥,២% ៤៧,២% និង ៤២,៩% រៀងគ្នា — គ្មានភាពខុសគ្នាសំខាន់ធៀបនឹងថ្នាំក្លែងក្លាយ ថ្វីត្បិត TSO មានសុវត្ថិភាព/ការឆ្លើយតបភាពស៊ាំច្បាស់ក៏ដោយ។ ការព្យាបាលដោយប៉ារ៉ាស៊ីត នៅមិនទាន់ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានប្រសិទ្ធភាពទេ។
ចំណែកកត្តាបរិស្ថាន/គីមី ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រឯករាជ្យ C8 Science Panel — តែងតាំងក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងច្បាប់ឆ្នាំ២០០៤ រវាង DuPont និងអ្នករស់នៅ Mid-Ohio Valley សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលទឹកផឹកមានកម្រិត PFOA (perfluorooctanoic acid) ខ្ពស់ — ប្រកាសក្នុងឆ្នាំ២០១២ថា មាន “ទំនាក់ទំនងទំនងជាប្រហែល” (probable link — ពាក្យវាស់ស្ទង់ភស្តុតាងផ្ទាល់របស់ក្រុមនេះ មិនមែនហេតុ-ផលពេញលេញ) រវាង PFOA ជាមួយ ulcerative colitis។ ការរកឃើញនេះមកពីប្រជាជនជាក់លាក់ដែលមានការប៉ះពាល់ខ្ពស់ខុសពីធម្មតា មិនមែនការអះអាងទូទៅថាសារធាតុគីមីទាំងអស់ភ្ជាប់ជាមួយ IBD ទេ។
| ការសាកល្បង TSO (Crohn’s) | RCT ២៥២នាក់ — គ្មានភាពខុសគ្នាធៀបនឹងថ្នាំក្លែងក្លាយ (JCC, ២០១៧) |
| C8 Science Panel | “ទំនាក់ទំនងទំនងជាប្រហែល” រវាង PFOA-ulcerative colitis — ប្រជាជនជាក់លាក់ (Mid-Ohio Valley, ២០១២) |
| កម្រិតភស្តុតាង | RCT មួយបែក; ការសិក្សាបរិស្ថានឯករាជ្យមួយ (population-specific) |
១០ស្ថានភាពភស្តុតាង៖ អ្វីដែលមានឯកភាព អ្វីដែលនៅតែជជែកគ្នា
អាចសង្ខេបស្ថានភាពភស្តុតាងជាបីកម្រិត។ កម្រិតទីមួយ — រឹងមាំបំផុត — លំនាំរាតត្បាតវិទ្យាខ្លួនឯង៖ អត្រាកើតជំងឺ T1D/IBD កើនក្នុងប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់/កំពុងឡើងឧស្សាហកម្ម ត្រូវបានកត់ត្រាដោយចុះឈ្មោះជាតិច្រើនទសវត្សរ៍។ កម្រិតទីពីរ — ឥទ្ធិពលការពារពីចំនួនកូនច្បង/កសិកម្ម ត្រូវបានធ្វើឡើងវិញជាច្រើនដង (ផ្នែក C) ថ្វីត្បិត MS ស្មុគស្មាញបន្ថែមពីការវិនិច្ឆ័យក៏ដោយ (ផ្នែក G)។
ប៉ុន្តែកម្រិតទីបី — យន្តការជីវសាស្ត្រពិតប្រាកដ និងសមាមាត្រចំណែកកត្តានីមួយៗ — នៅតែជជែកគ្នាសកម្ម។ Bach ក្នុងអត្ថបទ Nature Reviews Immunology ២០១៨ បញ្ជាក់ថា ទំនាក់ទំនងហេតុ-ផលជាក់លាក់ “នៅមិនទាន់ត្រូវបានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ទេ” ខណៈអត្ថបទ Frontiers in Allergy ២០២២ ពិពណ៌នាយន្តការនេះថាជា “អាថ៌កំបាំងព័ទ្ធជុំវិញអាថ៌កំបាំង”។ អ្នកស្រាវជ្រាវភាគច្រើនឥឡូវមើលឃើញកត្តាទាំងអស់ — មិត្តចាស់ មីក្រូជីវិត ប៉ារ៉ាស៊ីត របបអាហារ សារធាតុគីមី — ជាកត្តាចូលរួមគ្នា ជាជាងតែមួយ ប៉ុន្តែសមាមាត្រចំណែកនីមួយៗ នៅមិនអាចកំណត់បានច្បាស់ចំពោះជំងឺនីមួយៗទេ។ អត្ថបទនេះមិនអះអាងថាចម្លើយចុងក្រោយត្រូវបានរកឃើញទេ — គ្រាន់តែសង្ខេបស្ថានភាពស្រាវជ្រាវ គិតត្រឹមថ្ងៃបោះពុម្ពប៉ុណ្ណោះ។
១១ខុសពីអត្ថបទផ្សេងទៀត
ដើម្បីជៀសវាងការជាន់គ្នា៖ អត្ថបទ CRISPR/mRNA គ្របដណ្តប់ការកែប្រែហ្សែន/ផលិតវ៉ាក់សាំង មិនមែនប្រវត្តិសាស្ត្ររាតត្បាតវិទ្យាទេ។ អត្ថបទឧបករណ៍តាមដានសុខភាព គ្របដណ្តប់ឧបករណ៍ មិនមែនប្រវត្តិសាស្ត្រការកើនឡើងជំងឺទេ។ អត្ថបទសុវត្ថិភាពសុខភាពពិភពលោក គ្របដណ្តប់ជំងឺឆ្លងស្រួចស្រាវ មិនមែនជំងឺរ៉ាំរ៉ៃទេ។ អត្ថបទស្វែងរកឱសថដោយ AI គ្របដណ្តប់ជីវសាស្ត្រគណនា មិនមែនប្រវត្តិសាស្ត្រសម្មតិកម្មទេ។ អត្ថបទចាស់ស្តីពីមីក្រូជីវិត-ខួរក្បាល គ្របដណ្តប់ភ្ជាប់ពោះវៀន-ខួរក្បាល/សុខភាពផ្លូវចិត្ត — ខុសពីអត្ថបទនេះ ដែលផ្តោតលើប្រវត្តិសាស្ត្រការកើនឡើងជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង ថ្វីត្បិតទាំងពីរប៉ះពាល់មីក្រូជីវិតដូចគ្នា។
១២ទស្សនវិស័យអនាគត
អ្នកសង្កេតការណ៍ជាទូទៅយល់ព្រមថា ជំហានបន្ទាប់សំខាន់បំផុត គឺការកំណត់យន្តការជីវសាស្ត្រពិតប្រាកដ តាមរយៈការសិក្សាទំហំធំបញ្ចូលទិន្នន័យច្រើនស្រទាប់ (ហ្សែន មីក្រូជីវិត បរិស្ថាន)។ គម្រោង DIABIMMUNE (ផ្នែក H) ជាគំរូនៃទិសដៅនេះ ប៉ុន្តែជាការសិក្សាមួយក្នុងចំណោមជាច្រើនដែលត្រូវការ។ ការសាកល្បង TSO (ផ្នែក I) បង្ហាញថា ការបកប្រែពីទ្រឹស្តីទៅជាការព្យាបាលជាក់ស្តែង នៅតែជាបញ្ហាប្រឈមធំ។
ជារួម ការស្រាវជ្រាវលើមូលហេតុនៃការកើនឡើងនេះ នៅតែជាវិស័យស្រាវជ្រាវសកម្ម — សម្មតិកម្មអនាម័យ/មិត្តចាស់ បានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌគំនិតដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ប៉ុន្តែចម្លើយពេញលេញនៅមិនទាន់មានទេ គិតត្រឹមពេលបោះពុម្ព។
១៣សំណួរញឹកញាប់
តើជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង គឺជាអ្វី?
ស្ថានភាពដែលប្រព័ន្ធភាពស៊ាំវាយប្រហារកោសិកា ឬជាលិកាធម្មតារបស់ខ្លួនឯង។ សូមមើលផ្នែក A។
តើសម្មតិកម្មអនាម័យដើម ខុសពីសម្មតិកម្ម “មិត្តចាស់” យ៉ាងណា?
Strachan (១៩៨៩) ផ្តោតលើគំនិតទូទៅនៃការឆ្លងជំងឺក្នុងគ្រួសារ ខណៈ Rook (២០០៣) បញ្ជាក់ថា មិនមែនជំងឺឆ្លងហ្វូងសម័យទំនើបទេ គឺជាសារពាង្គិកជាក់លាក់ដែលរួមវិវត្តន៍ជាមួយមនុស្ស។ សូមមើលផ្នែក C-D។
តើសម្មតិកម្មនេះមានន័យថាគួរជៀសវាងអនាម័យ ឬវ៉ាក់សាំងឬទេ?
ទេ — អ្នកស្រាវជ្រាវខ្លួនឯងបានប្តូរឈ្មោះចេញពី “អនាម័យ” ព្រោះឈ្មោះនេះបង្កការយល់ច្រឡំបែបនេះ។ អត្ថបទនេះមិនផ្តល់អនុសាសន៍ណាមួយឡើយ។ សូមមើលផ្នែក D។
តើអត្រាកើនឡើងជំងឺទាំងនេះ ត្រូវបានបញ្ជាក់ថាកើតចេញពីកត្តាតែមួយឬ?
ទេ — កត្តាចូលរួមជាច្រើន (មិត្តចាស់ មីក្រូជីវិត ប៉ារ៉ាស៊ីត របបអាហារ សារធាតុគីមី) ចាត់ទុកជាកត្តាចូលរួមគ្នា មិនមែនកត្តាតែមួយដែលបញ្ជាក់ច្បាស់ទេ។ សូមមើលផ្នែក J។
តើហេតុអ្វី MS លំបាកជាងក្នុងការវិភាគនិន្នាការ ធៀបនឹងទឹកនោមផ្អែមប្រភេទ១?
ព្រោះការវិនិច្ឆ័យ MS រសើបខ្លាំងចំពោះបច្ចេកទេសរូបភាព (MRI) ដែលកែលម្អខ្លាំង ធ្វើឲ្យពិបាកញែកបែងចែករវាងអត្រាកើតជំងឺពិតប្រាកដ និងការចាប់ករណីប្រសើរឡើង។ សូមមើលផ្នែក G។
តើការព្យាបាលដោយប្រើដង្កូវប៉ារ៉ាស៊ីត ដំណើរការឬទេ?
RCT ទំហំធំឆ្នាំ២០១៧ លើអ្នកជំងឺ Crohn’s disease មិនរកឃើញភាពខុសគ្នាសំខាន់ធៀបនឹងថ្នាំក្លែងក្លាយទេ ថ្វីត្បិតការសិក្សាតូចដំបូងធ្លាប់សន្យាក៏ដោយ។ សូមមើលផ្នែក I។
តើមានឯកភាពពេញលេញលើមូលហេតុនេះឬទេ?
ទេ — និន្នាការកើនឡើងខ្លួនឯងមានឯកភាពខ្ពស់ ប៉ុន្តែយន្តការជីវសាស្ត្រពិតប្រាកដ នៅតែជជែកគ្នាសកម្ម។ សូមមើលផ្នែក J។
១៤ប្រភពឯកសារយោង
- Bach JF — “The Effect of Infections on Susceptibility to Autoimmune and Allergic Diseases”, NEJM, 2002
- Bach JF — “The hygiene hypothesis in autoimmunity: the role of pathogens and commensals”, Nature Reviews Immunology, 2018
- Strachan DP — “Hay fever, hygiene, and household size”, BMJ, 1989
- Frontiers in Allergy — “The hygiene hypothesis for allergy: conception and evolution”, 2022
- Rook GAW — “Regulation of the immune system by biodiversity from the natural environment”, PNAS, 2013
- Hanski I et al — “Environmental biodiversity, human microbiota, and allergy are interrelated”, PNAS, 2012
- EURODIAB Study Group (Patterson CC et al) — Incidence trends for childhood type 1 diabetes in Europe, The Lancet, 2009
- Ng SC et al — Worldwide incidence and prevalence of inflammatory bowel disease in the 21st century, The Lancet, 2017
- Kaplan GG & Windsor JW — “The four epidemiological stages in the global evolution of inflammatory bowel disease”, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2021
- Walton C et al (MSIF) — “Rising prevalence of multiple sclerosis worldwide: Atlas of MS, third edition”, Multiple Sclerosis Journal, 2020
- Orton SM et al — “Sex ratio of multiple sclerosis in Canada: a longitudinal study”, The Lancet Neurology, 2006
- Sonnenburg ED & Sonnenburg JL — “Vulnerability of the industrialized microbiota”, Science, 2019
- Blaser MJ — “Antibiotic use and its consequences for the normal microbiome”, Science, 2016
- Vatanen T et al — “Variation in Microbiome LPS Immunogenicity Contributes to Autoimmunity in Humans”, Cell, 2016
- Schölmerich J et al — RCT of Trichuris suis ova in active Crohn’s disease, Journal of Crohn’s and Colitis, 2017
- C8 Science Panel — Probable Link Evaluations (PFOA and ulcerative colitis, Mid-Ohio Valley), 2012
📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។
✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៦ ប្រភព
📚 សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ · គួរដឹង Eksastra
អត្ថបទចំណេះដឹងស៊ីជម្រៅជាភាសាខ្មែរ ផ្អែកលើប្រភពដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។
សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ ទាំងអស់ →វីតាមីន D៖ ភស្តុតាង RCT ធៀបនឹងការសិក្សាអង្កេត លើសពីសុខភាពឆ្អឹងសម្មតិកម្ម amyloid ក្នុងជំងឺ Alzheimer’s៖ ការជជែកគ្នា និងភស្តុតាងឱសថថ្មីការចម្លងខ្យល់៖ គោលការណ៍ណែនាំ WHO និងទិន្នន័យបន្ទុកជំងឺសកល IHMEជំងឺត្រូពិចមិនសូវបានយកចិត្តទុកដាក់៖ ផែនទីផ្លូវ WHO ២០៣០