០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ ពីជំងឺត្រូពិចមូលដ្ឋាន ទៅជាបញ្ហាសកល

ជំងឺគ្រុនឈាមឈាមចេញ ជាជំងឺឆ្លងវីរុសដែលចម្លងតាមរយៈមូស មិនមែនចម្លងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតដោយផ្ទាល់ទេ។ អស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ អ្នកជំនាញសុខភាពសាធារណៈបានពិពណ៌នាវាថាជា «ជំងឺត្រូពិចដែលគេអើពើ» ព្រោះកម្រិតកើតមានខ្ពស់បំផុតត្រូវបានកំណត់ចំពោះតំបន់ត្រូពិច និងពាក់កណ្តាលត្រូពិចប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ WHO ខ្លួនឯងបានផ្លាស់ប្តូរការពិពណ៌នានេះក្នុងរបាយការណ៍ថ្មីៗ ដោយពិពណ៌នាវាថាជាវីរុសឆ្លងតាមមូសដែលរីករាលដាលលឿនបំផុតមួយក្នុងពិភពលោក។ អត្ថបទនេះស្វែងយល់ថាហេតុអ្វីបានជាការផ្លាស់ប្តូរនេះកើតឡើង ដោយផ្តោតលើកត្តាចម្បងបួន៖ ការកើនឡើងករណីរាយការណ៍ជាសកលក្នុងរយៈពេលពីរដេកាដចុងក្រោយ; របៀបដែលអាកាសធាតុ និងទីប្រជុំជនកំពុងបើកទ្វារឲ្យមូសអ៊ែដេសឆ្លងចូលទីតាំងថ្មីៗ; ហេតុអ្វីវីរុសបួនប្រភេទធ្វើឲ្យការគ្រប់គ្រងហានិភ័យស្មុគស្មាញជាង; និងស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៃឧបករណ៍ប្រយុទ្ធថ្មីៗ — មូសកែប្រែហ្សែន និងវ៉ាក់សាំង — ដែលនីមួយៗនៅមានចន្លោះខ្វះខាតភស្តុតាង។ គោលបំណងគឺបង្ហាញអ្វីដែលវិទ្យាសាស្ត្រ និងស្ថាប័នសុខភាពសាធារណៈពិតជាដឹងច្បាស់ ខុសពីអ្វីដែលនៅតែកំពុងស្រាវជ្រាវបន្ត។

០២ស្ថិតិការកើនឡើង៖ ដេកាដនៃការកើនឡើងទ្វេ និងឆ្នាំកំពូល ២០២៣-២០២៤

យោងតាម WHO ចំនួនករណីជំងឺគ្រុនឈាមឈាមចេញរាយការណ៍ជាសកលមានត្រឹមប្រមាណ៥០៥.៤៣០ករណីប៉ុណ្ណោះក្នុងឆ្នាំ២០០០។ ចាប់ពីពេលនោះមក ចំនួននេះមិនត្រឹមតែកើនឡើងជាលំដាប់ទេ ថែមទាំងកើនឡើងទ្វេដងឡើងវិញស្ទើរតែរៀងរាល់ដេកាដ — អត្ថបទសិក្សាបែបប្រព័ន្ធមួយវាយតម្លៃថាចំនួនករណីកើតមានសកលកើនឡើងប្រមាណ៨៥,៥%ត្រឹមរយៈពេលពីឆ្នាំ១៩៩០ដល់២០១៩ប៉ុណ្ណោះ។ ឆ្នាំ២០២៤ក្លាយជាឆ្នាំកំពូលប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ WHO កត់ត្រាចំនួន១៤,៦លានករណី និងស្លាប់លើសពី១២.០០០នាក់ ពាសពេញលើសពី១០០ប្រទេស — ជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតដែលធ្លាប់រាយការណ៍ក្នុងរយៈពេល១២ខែណាមួយចាប់តាំងពី WHO ចាប់ផ្តើមតាមដានជាប្រព័ន្ធ។

តំបន់រងឥទ្ធិពលធ្ងន់ធ្ងរបំផុតគឺអាមេរិក។ យោងតាម អង្គការសុខភាពអាមេរិក (Pan American Health Organization ឬ PAHO) ឆ្នាំ២០២៣រាយការណ៍ជាង៤,១លានករណី — ខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រតំបន់រហូតដល់ពេលនោះ។ តែឆ្នាំបន្ទាប់ (២០២៤) ចំនួនកើនដល់ជាង១៣លានករណី — ស្ទើរបីដងកំណត់ត្រាឆ្នាំមុន — ដែល PAHO ពិពណ៌នាថាជា «ការឆ្លងរាតត្បាតធំបំផុតចាប់តាំងពីមានការកត់ត្រាតាំងពីឆ្នាំ១៩៨០» ព្រមទាំងប្រកាសកម្រិតអាសន្នកម្រិត៣ (Grade 3 Emergency)។ ប្រេស៊ីលម្នាក់ឯងរាយការណ៍ជាង៦,៣លានករណីសង្ស័យត្រឹមខែមេសាឆ្នាំ២០២៤ — បីដងធៀបនឹងរយៈពេលដូចគ្នាឆ្នាំមុន។ ឥណ្ឌូនេស៊ីរាយការណ៍៨៨.៥៩៣ករណី និងស្លាប់៦២១នាក់ត្រឹមខែមេសាឆ្នាំ២០២៤ដែរ (ជិតបីដងឆ្នាំមុន)។ WHO កំណត់អត្តសញ្ញាណកត្តាចម្បងចំនួនប្រាំ៖ រដូវកាលចម្លងវែងជាងមុន (ជាផលនៃការក្តៅឡើងអាកាសធាតុ); លំនាំអែលនីនញ៉ូ/ឡានីញ៉ូ; ការកើនចំនួនប្រជាជននិងទីប្រជុំជន; ព្រំដែនភូមិសាស្ត្រមូសអ៊ែដេសកំពុងពង្រីក; និងការផ្លាស់ប្តូរប្រភេទវីរុសលេចធ្លោ។

ទោះជាយ៉ាងណា និន្នាការនេះមិនមែនកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់ដោយគ្មានទប់ស្កាត់ឡើយ។ ក្នុងឆ្នាំ២០២៥ (មករា-កក្កដា) WHO នៅតែកត់ត្រាចំនួនជាង៤លានករណីពី៩៧ប្រទេស ស្លាប់លើសពី៣.០០០នាក់ — បង្ហាញថាកម្រិតកើតមាននៅតែខ្ពស់។ ប៉ុន្តែទិន្នន័យផ្នែកមួយពី PAHO សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៦ (រហូតដល់សប្តាហ៍ទី១២) បង្ហាញការថយចុះ៦៤%ធៀបនឹងរយៈពេលដូចគ្នាឆ្នាំ២០២៥នៅតំបន់អាមេរិក — សញ្ញាថាការឆ្លងរាតត្បាតកំពូលឆ្នាំ២០២៣-២០២៤ប្រហែលជាបានចាប់ផ្តើមថយចុះ ទោះមិនទាន់មានភស្តុតាងគ្រប់គ្រាន់ថាជានិន្នាការយូរអង្វែងក៏ដោយ។

០៣មូសអ៊ែដេស៖ វ៉ិចទ័រពីរប្រភេទ និងជីវសាស្ត្ររបស់វា

ជំងឺគ្រុនឈាមឈាមចេញឆ្លងតាមរយៈមូសមេទ្រនីពីរប្រភេទសំខាន់ក្នុងហ្សែន Aedes។ វ៉ិចទ័រចម្បងគឺ Aedes aegypti — មូសដែលដើមកំណើតមកពីទ្វីបអាហ្រ្វិក ប៉ុន្តែឥឡូវនេះឆ្លងកាត់ស្ទើរតែគ្រប់តំបន់ត្រូពិច និងពាក់កណ្តាលត្រូពិចលើពិភពលោក។ វាជាមូសដែល «ស៊ាំនឹងមនុស្ស» ខ្លាំង៖ ចូលចិត្តខាំពេលថ្ងៃ (ខុសពីមូសកញ្ជ្រោលទូទៅដែលសកម្មនៅពេលយប់) ចូលចិត្តដាក់ពងក្នុងធុងទឹកតូចៗស្អាតៗនៅជិតលំនៅដ្ឋានមនុស្ស ហើយកម្រហោះហើរឆ្ងាយពីកន្លែងកំណើតរបស់វា។ វ៉ិចទ័រទីពីរគឺ Aedes albopictus (ត្រូវបានស្គាល់ជាទូទៅថា «មូសខ្លាអាស៊ី») ដែលមានលក្ខណៈជីវសាស្ត្រខុសគ្នាសំខាន់មួយ៖ វាអាចទ្រាំទ្រនឹងអាកាសធាតុត្រជាក់ជាងបានច្រើន ហើយអាចដាក់ពងប្រភេទ «ដេកសម្រាក» ដែលអាចរស់ឆ្លងរដូវរងារបាន — លក្ខណៈនេះហើយដែលអនុញ្ញាតឲ្យវាបង្កើតប្រជាជនអចិន្ត្រៃយ៍នៅតំបន់អាកាសធាតុពាក់កណ្តាលត្រូពិច និងសីតុណ្ហភូមិដែល Aedes aegypti មិនអាចរស់រានក្នុងរដូវរងារបាន។ មូសទាំងពីរប្រភេទក៏ជាវ៉ិចទ័រនាំវីរុសឆីគុនហ្គុនយ៉ា (chikungunya) ហ្សិកា (Zika) និងគ្រុនលឿងផងដែរ — ជាហេតុផលដែល WHO ដាក់ជំងឺទាំងបួននេះនៅក្រោមយុទ្ធសាស្ត្រឃ្លាំមើលរួមមួយ (សូមមើលផ្នែក I)។

០៤អាកាសធាតុ និងទីប្រជុំជន៖ ព្រំដែនថ្មីនៅអឺរ៉ុប និងតំបន់ខ្ពស់

ការក្តៅឡើងអាកាសធាតុមិនត្រឹមតែធ្វើឲ្យរដូវកាលចម្លងវែងជាងមុននៅតំបន់ដែលមានជំងឺនេះស្រាប់ប៉ុណ្ណោះទេ — វាកំពុងបើកទីតាំងភូមិសាស្ត្រថ្មីទាំងស្រុងផងដែរ។ ការសិក្សាគំរូអាកាសធាតុមួយចេញផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្តី PLOS Neglected Tropical Diseases ព្យាករណ៍ថាត្រឹមឆ្នាំ២០៥០ តំបន់សីតុណ្ហភូមិជាច្រើននឹងឃើញការពង្រីកគួរឲ្យកត់សម្គាល់នៃខែហានិភ័យឆ្លងសម្រាប់ Aedes aegypti ខណៈ Aedes albopictus នឹងឈានចូលតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់នៃអឺរ៉ុប-អាស៊ី និងអាមេរិកខាងជើង។ ត្រឹមឆ្នាំ២០៨០ អឺរ៉ុបនឹងឃើញការកើនឡើងហានិភ័យខ្លាំងបំផុត រួមជាមួយផ្នែកខ្ពស់នៃអាមេរិកកណ្តាល និងអាហ្រ្វិកខាងកើត — មនុស្សជិតមួយពាន់លាននាក់អាចប្រឈមហានិភ័យថ្មីក្នុងសេណារីយ៉ូអាក្រក់បំផុត។ ការសិក្សាមួយទៀតក្នុងទស្សនាវដ្តី The Lancet Planetary Health ក៏បញ្ជាក់ពីការពង្រីកឆ្ពោះទៅជើងរបស់ហានិភ័យឆ្លងវីរុសពាក់ព័ន្ធនឹង Aedes albopictus នៅអឺរ៉ុបផងដែរ។

ភស្តុតាងជាក់ស្តែងកំពុងបញ្ជាក់ការព្យាករណ៍នេះ។ មជ្ឈមណ្ឌលបង្ការនិងគ្រប់គ្រងជំងឺអឺរ៉ុប (European Centre for Disease Prevention and Control ឬ ECDC) កត់ត្រាការឆ្លងក្នុងស្រុក (autochthonous) នៅតំបន់ EU/EEA ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១០ — រួមទាំងបារាំង អ៊ីតាលី និងអេស្ប៉ាញ។ សម្រាប់រដូវកាល២០២៦ ECDC កត់ត្រាករណីឆ្លងក្នុងស្រុកមួយករណីនៅបារាំង ខណៈកំណត់ថាលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុនៅភាគច្រើននៃ EU/EEA ដែលមូសអ៊ែដេសបានតាំងលំនៅរួច «ស័ក្តិសមសម្រាប់សកម្មភាពមូស» — ចំនួនករណីនៅតែតូច ប៉ុន្តែលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុសម្រាប់ការឆ្លងបានផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធរួចហើយ។

ក្រៅពីរយៈទទឹងភូមិសាស្ត្រ កម្ពស់ក៏ជាព្រំដែនការពារចាស់ដែលកំពុងរលាយបាត់ដែរ។ ការសិក្សាថ្មីមួយលើប្រទេសអេក្វាឌររាយការណ៍ថាអត្រាចូលពេទ្យដោយសារជំងឺនេះកើនពី២៩,៧ទៅ៧៧,០ក្នុងចំនួនប្រជាជន១០០.០០០នាក់ ចន្លោះឆ្នាំ២០១១ដល់២០២៤ — ដោយតំបន់អានដេសទាប (កម្ពស់១.៥០០ដល់២.១៩៩ម៉ែត្រ) ឃើញការកើនឡើងស្ទើរដប់ដង (ពី៩,៤ទៅ៩៥,៧) ព្រមទាំងករណីបញ្ជាក់ខ្លះនៅកម្ពស់លើសពី៣.២០០ម៉ែត្រ — តំបន់ដែលធ្លាប់ចាត់ទុកថាត្រជាក់ពេកសម្រាប់ការឆ្លងជាប់លាប់។ ចំណុចសំខាន់គឺ ភាពខុសគ្នាវិជ្ជមានពីមធ្យមភាគប្រវត្តិសាស្ត្រ (មិនមែនសីតុណ្ហភូមិដាច់ខាត) ទាយបានត្រឹមត្រូវជាងគេ៖ ការកើនឡើងត្រឹមតែ១អង្សាសេលើសធម្មតា ភ្ជាប់នឹងអត្រាចូលពេទ្យកើន១,០៧ដង ព្រោះតំបន់ខ្ពស់ភាគច្រើនស្ថិតជិតកម្រិតកម្តៅអប្បបរមាដែលមូសត្រូវការ (១៨-១៩អង្សាសេ)។

ដាច់ដោយឡែកពីអាកាសធាតុ ការរីកសាយភាយទីប្រជុំជនរហ័ស និងគ្រោងផែនការទីក្រុងមិនគ្រប់គ្រាន់ ក៏ជាកត្តាជំរុញផងដែរ៖ ទីក្រុងធំៗនៅតំបន់ត្រូពិចមានប្រជាជនកកកុញ ជាមួយប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់ទឹកមិនទៀងទាត់ បង្ខំគ្រួសារស្តុកទឹកក្នុងធុង — កន្លែងដាក់ពងដ៏ល្អសម្រាប់ Aedes aegypti ព្រមទាំងបង្កើនទំនាក់ទំនងរវាងវ៉ិចទ័រនិងមនុស្ស។

០៥វីរុសបួនប្រភេទ និងហានិភ័យឆ្លងជាលើកទីពីរ

វីរុសបង្កជំងឺគ្រុនឈាមឈាមចេញ (dengue virus ឬ DENV) មិនមែនមានតែមួយប្រភេទទេ — វាមានបួនប្រភេទសាច់ញាតិដែលខុសគ្នាផ្នែកអង់ទីហ្សែន (antigenically distinct) ហៅថា DENV-1, DENV-2, DENV-3 និង DENV-4 ទាំងអស់ស្ថិតក្នុងហ្សែនតែមួយ (Orthoflavivirus denguei) ក្នុងគ្រួសារ Flaviviridae ដូចគ្នា។ នៅពេលមនុស្សម្នាក់ឆ្លងប្រភេទណាមួយក្នុងចំណោមបួននេះជាលើកដំបូង រាងកាយបង្កើតភាពស៊ាំអចិន្ត្រៃយ៍ប្រឆាំងនឹងប្រភេទដដែលនោះតែម្តង ប៉ុន្តែផ្តល់ការការពារឆ្លងកាត់ (cross-protection) ចំពោះប្រភេទផ្សេងទៀតតែមួយរយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះ — ចាប់ពីពីរបីខែទៅប្រហែលពីរឆ្នាំតាមអក្សរសិល្ប៍វិទ្យាសាស្ត្រ។ WHO បញ្ជាក់ច្បាស់ថា «អ្នកដែលឆ្លងលើកទីពីរប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់ជាងក្នុងការវិវត្តទៅជាជំងឺគ្រុនឈាមឈាមចេញធ្ងន់ធ្ងរ»។

យន្តការមួយដែលអ្នកស្រាវជ្រាវភាគច្រើនលើកឡើងដើម្បីពន្យល់ពីហេតុអ្វីការឆ្លងលើកទីពីរអាចធ្ងន់ធ្ងរជាងគឺហៅថា «ការពង្រឹងអាស្រ័យអង់ទីបូឌី» (Antibody-Dependent Enhancement ឬ ADE)។ អង់ទីបូឌីដែលរាងកាយបង្កើតឡើងក្នុងការឆ្លងលើកទីមួយ អាចនៅតែសម្គាល់ឃើញភាគល្អិតវីរុសនៃប្រភេទផ្សេងនៅពេលឆ្លងលើកទីពីរ ប៉ុន្តែមិនអាចបំបាត់ (neutralize) វាបានពេញលេញទេ។ ជំនួសមកវិញ វាអាចដើរតួជា «យានដឹកជញ្ជូន» នាំវីរុសចូលទៅកោសិកាភាពស៊ាំដែលមានទទួល Fc-receptor កាន់តែងាយស្រួល ធ្វើឲ្យវីរុសបន្តពូជកាន់តែច្រើន និងបង្កើនការធ្វើសកម្មភាពប្រព័ន្ធភាពស៊ាំលើសពីការឆ្លងលើកទីមួយ។ នេះជាមួយក្នុងចំណោមយន្តការសំខាន់ៗ ទោះមិនមែនជាការពន្យល់តែមួយគត់ — ការស្រាវជ្រាវនៅតែបន្តលើកត្តាផ្សេងទៀតដូចជាកម្រិតវីរុសក្នុងឈាម និងហ្សែនអ្នកជម្ងឺ។

ចំណុចនេះមានលក្ខណៈជាមូលដ្ឋានយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងជំងឺនេះក្នុងកម្រិតគោលនយោបាយ៖ វាគឺជាយន្តការតែមួយដែលកំណត់រូបរាងទាំងវិវាទសុវត្ថិភាពរបស់វ៉ាក់សាំង Dengvaxia (ផ្នែក G) និងលក្ខខណ្ឌតឹងរឹងនៃការណែនាំវ៉ាក់សាំង Qdenga (ផ្នែក H)។

០៦Wolbachia៖ វិធីសាស្ត្របញ្ចេញមូសកែប្រែ និងការវាយតម្លៃរបស់ WHO

វិធីសាស្ត្រគ្រប់គ្រងវ៉ិចទ័រថ្មីមួយដែលទទួលការចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងបំផុតគឺការឆ្លងបាក់តេរីធម្មជាតិ Wolbachia (ភាគច្រើនប្រើពូជ wMel) ចូលទៅក្នុងមូស Aedes aegypti។ វិធីនេះហៅថា «ការជំនួសប្រជាជន» (population replacement) — មូសកាន់បាក់តេរីត្រូវបានបញ្ចេញនៅតំបន់គោលដៅដើម្បីបន្តពូជជាមួយប្រជាជនមូសព្រៃ បណ្តើរៗជំនួសប្រជាជនដើមដោយកូនចៅដែលកាន់ Wolbachia ជាអចិន្ត្រៃយ៍ ខុសពីវិធីសាស្ត្រ «ការបំបាត់ប្រជាជន» (population suppression) បែបមូសមេរោគមិនអាចបន្តពូជបាន។ បាក់តេរីនេះកំណត់សមត្ថភាពវីរុសគ្រុនឈាមឈាមចេញក្នុងការបន្តពូជក្នុងខ្លួនមូស ធ្វើឲ្យកាត់បន្ថយការចម្លងដោយមិនចាំបាច់សម្លាប់មូស ឬប្រើថ្នាំសំលាប់សត្វល្អិត។

កម្មវិធីមូសពិភពលោក (World Mosquito Program) ជាអង្គការមិនរកប្រាក់ចំណេញអនុវត្តវិធីនេះនៅ១៥ប្រទេស និងបានការពារប្រជាជនជាង១៦,១លាននាក់គិតត្រឹមខែមករាឆ្នាំ២០២៦ រាយការណ៍លទ្ធផលដូចតទៅ៖ ការសាកល្បងបែបចៃដន្យតាមចង្កោម (cluster-randomized trial) ស្តង់ដារមាសនៅ Yogyakarta ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី រកឃើញការថយចុះ៧៧%នៃអត្រាកើតជំងឺ និង៨៦%នៃការចូលពេទ្យ។ ទិន្នន័យតាមដានក្នុងពិភពជាក់ស្តែងបន្ថែមទៀតបង្ហាញអត្រាកើតជំងឺទាបជាង៩៤-៩៧%នៅ Aburrá Valley ប្រទេសកូឡុំប៊ី ព្រមទាំងលទ្ធផលស្រដៀងគ្នានៅ Niterói ប្រទេសប្រេស៊ីល Far North Queensland ប្រទេសអូស្ត្រាលី និង Nouméa ប្រទេសញូវកាឡេដូនី — កន្លែងខ្លះជំងឺនេះស្ទើរតែលែងជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈ ឬគ្មានការឆ្លងរាតត្បាតកើតឡើងទៀតឡើយ។

ប៉ុន្តែក្នុងកម្រិតគោលនយោបាយផ្លូវការ ភស្តុតាងវិជ្ជមាននេះនៅមិនទាន់បានប្រែក្លាយជាការណែនាំចុងក្រោយរបស់ WHO នៅឡើយទេ។ ក្នុងខែមិថុនាឆ្នាំ២០២៦ WHO ប្រកាសកំពុងធ្វើការត្រួតពិនិត្យភស្តុតាងសារជាថ្មី បន្ថែមលើការវាយតម្លៃដំបូងឆ្នាំ២០២០ (ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់គ្រប់គ្រងវ៉ិចទ័ររបស់ខ្លួនរកឃើញថាការសាកល្បងវាល «បានបង្ហាញផលប៉ះពាល់ជាក់ស្តែងលើអត្រាកើតជំងឺ»)។ កិច្ចប្រជុំក្រុមអភិវឌ្ឍគោលការណ៍ណែនាំ (Guideline Development Group) កំណត់សម្រាប់ត្រីមាសទី១ឆ្នាំ២០២៧ ដោយគោលការណ៍ណែនាំចុងក្រោយរំពឹងផ្សព្វផ្សាយត្រឹមចុងឆ្នាំ២០២៧ — មានន័យថាប្រទេស និងដៃគូជាច្រើនកំពុងអនុវត្តកម្មវិធីនេះរួចហើយ មុននឹងមានការឯកភាពជាផ្លូវការពី WHO ខ្លួនឯង។

០៧វ៉ាក់សាំង Dengvaxia និងវិវាទហ្វីលីពីន

វ៉ាក់សាំងគ្រុនឈាមឈាមចេញដំបូងគេគឺ Dengvaxia (CYD-TDV) ផលិតដោយ Sanofi Pasteur ជាវ៉ាក់សាំងបួនប្រភេទរួមមេរោគចុះខ្សោយ អនុញ្ញាតដំបូងឆ្នាំ២០១៥ និងបន្តទៅជិត២០ប្រទេស។ ហ្វីលីពីនក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេដាក់វ៉ាក់សាំងនេះចូលកម្មវិធីសាធារណៈធំដុំ ចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការចាក់តាមសាលារៀនទូទាំងប្រទេសខែមេសាឆ្នាំ២០១៦ ចាក់ជូនកុមារប្រមាណ៨៣០.០០០នាក់។

ខែធ្នូឆ្នាំ២០១៧ ក្រុមហ៊ុន Sanofi ខ្លួនឯងបានប្រកាសលទ្ធផលវិភាគបន្ថែមលើទិន្នន័យសាកល្បងគ្លីនិករយៈពេលវែង៖ ចំពោះអ្នកចូលរួមដែលមិនធ្លាប់ឆ្លងជំងឺនេះពីមុនសោះ (seronegative) មុនចាក់វ៉ាក់សាំង អ្នកដែលក្រោយមកឆ្លងជំងឺនេះតាមធម្មជាតិ ប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់ជាងក្នុងការវិវត្តទៅជាជំងឺធ្ងន់ធ្ងរ បើប្រៀបធៀបនឹងអ្នកមិនធ្លាប់ចាក់វ៉ាក់សាំង — ទិន្នន័យសាកល្បងបង្ហាញប្រមាណ៤ករណីធ្ងន់ធ្ងរក្នុងចំណោមអ្នកចាក់វ៉ាក់សាំង seronegative ១.០០០នាក់ក្នុងរយៈពេលតាមដាន៥ឆ្នាំ ធៀបនឹងប្រមាណ១,៧ករណីក្នុងចំណោមអ្នកមិនចាក់វ៉ាក់សាំង១.០០០នាក់ដដែល — លំនាំដែលស៊ីគ្នាជាមួយយន្តការ ADE ដែលបានពិពណ៌នាក្នុងផ្នែក E ព្រោះវ៉ាក់សាំងអាចដើរតួស្រដៀងនឹង «ការឆ្លងលើកទីមួយស្ងាត់ស្ងៀម» ចំពោះអ្នកគ្មានប្រវត្តិឆ្លងធម្មជាតិពីមុន។ WHO កែប្រែជំហររបស់ខ្លួនក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសប្តាហ៍ (ថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៧) ដោយណែនាំឲ្យធ្វើតេស្តពិនិត្យស្ថានភាពសេរ៉ូមុនចាក់វ៉ាក់សាំង ចាក់ជូនតែអ្នកមានភស្តុតាងមន្ទីរពិសោធន៍បញ្ជាក់ថាធ្លាប់ឆ្លងពីមុន (seropositive) ប៉ុណ្ណោះ ខណៈអ្នក seronegative មិនគួរចាក់វ៉ាក់សាំងនេះឡើយ។

រដ្ឋាភិបាលហ្វីលីពីនផ្អាកកម្មវិធីភ្លាមៗ និងបើកការស៊ើបអង្កេតជាផ្លូវការ។ ក្រសួងសុខាភិបាល និងសារព័ត៌មានបានពិនិត្យករណីស្លាប់របស់កុមារជាច្រើនដប់នាក់ក្រោយចាក់វ៉ាក់សាំង ទោះជាការបញ្ជាក់មូលហេតុច្បាស់លាស់នៅមានភាពស្មុគស្មាញ និងជជែកវែកញែកជាបន្តបន្ទាប់ — ក្រោយមកមានការចោទប្រកាន់ព្រហ្មទណ្ឌប្រឆាំងក្រុមហ៊ុន និងអតីតមន្ត្រីសុខាភិបាលមួយចំនួន។ ក្រៅពីវិវាទផ្ទាល់ខ្លួនរបស់វ៉ាក់សាំង ការរាយការណ៍ដោយឯករាជ្យបានចង្អុលបង្ហាញផលប៉ះពាល់ធំជាងនេះ៖ ទំនុកចិត្តរបស់មាតាបិតាហ្វីលីពីនចំពោះកម្មវិធីចាក់វ៉ាក់សាំងកុមារជាទូទៅ (រួមទាំងកញ្ជ្រឹល) បានធ្លាក់ចុះជាច្រើនឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ — ជាឧទាហរណ៍ថាវិបត្តិសុវត្ថិភាពវ៉ាក់សាំងតែមួយអាចបំផ្លាញកេរ្តិ៍ឈ្មោះលើសពីវ៉ាក់សាំងជាក់លាក់នោះ។ បច្ចុប្បន្ន Dengvaxia នៅតែជាឧទាហរណ៍ដ៏ច្បាស់លាស់របស់ WHO អំពីវ៉ាក់សាំងដែលការណែនាំកម្រិតតឹងរឹងទៅលើស្ថានភាពសេរ៉ូអ្នកទទួល — ចង្អុលបង្ហាញការណែនាំតូចចង្អៀតជាងគំរោងដើមដែលហ្វីលីពីនអនុវត្តឆ្នាំ២០១៦ច្រើន។

០៨វ៉ាក់សាំង Qdenga (TAK-003)៖ អនុម័តទូលំទូលាយជាង ភស្តុតាងខុសគ្នាតាមស្ថានភាពសេរ៉ូ

វ៉ាក់សាំងទីពីរគឺ Qdenga (TAK-003) ផលិតដោយ Takeda ជាវ៉ាក់សាំងបួនប្រភេទរួមមេរោគចុះខ្សោយផងដែរ ប៉ុន្តែសាងសង់លើគ្រោងហ្សែន DENV-2 តែមួយ។ ការសាកល្បងគ្លីនិកកម្រិតទី៣ហៅថា TIDES រាយការណ៍ប្រសិទ្ធភាពប្រមាណ៨០,២%ប្រឆាំងជំងឺគ្រុនឈាមឈាមចេញគ្រប់ប្រភេទ ក្នុងរយៈពេលតាមដាន១២ខែ។ ខែតុលាឆ្នាំ២០២៣ ក្រុមអ្នកជំនាញប្រឹក្សាយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ WHO (Strategic Advisory Group of Experts ឬ SAGE) បានណែនាំវ៉ាក់សាំងនេះសម្រាប់កុមារអាយុ៦ដល់១៦ឆ្នាំ ជាពិសេសនៅតំបន់ដែលមានបន្ទុកជំងឺ និងកម្រិតការចម្លងខ្ពស់ ចាក់ជា២ដូសឃ្លាតគ្នា៣ខែ។ ចំណុចសំខាន់មួយគឺ ការណែនាំនេះមិនតម្រូវឲ្យធ្វើតេស្តស្ថានភាពសេរ៉ូជាមុនដូច Dengvaxia ទេ — ធ្វើឲ្យវាមានវិសាលភាពទូលំទូលាយជាងច្រើន។

ប៉ុន្តែភស្តុតាងតាមប្រភេទវីរុស និងស្ថានភាពសេរ៉ូនៅតែមិនស្មើគ្នាទាំងស្រុងទេ។ ប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំង DENV-1 និង DENV-2 រឹងមាំ និងស៊ីសង្វាក់គ្នាតាមការសិក្សា ខណៈទិន្នន័យប្រឆាំង DENV-3 និងជាពិសេស DENV-4 នៅមានកម្រិតកំណត់ជាង ជាពិសេសចំពោះអ្នក seronegative មុនចាក់វ៉ាក់សាំង។ នេះជាហេតុផលដែល WHO កំណត់វិសាលភាពការណែនាំតែក្នុងតំបន់ចម្លងខ្ពស់ប៉ុណ្ណោះ — កន្លែងដែលហានិភ័យធម្មជាតិខ្ពស់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីផ្តល់តុល្យភាពវិជ្ជមានសម្រាប់អ្នកទាំង seropositive និង seronegative — ខណៈមិនណែនាំសម្រាប់តំបន់ចម្លងទាបទៅមធ្យម រហូតដល់មានទិន្នន័យ DENV-3/DENV-4 បន្ថែម។ នេះជាឧទាហរណ៍ច្បាស់លាស់នៃការបែងចែករវាងស្ថានភាពការអនុញ្ញាតបទបញ្ជា (កំពុងពង្រីក) និងភស្តុតាងសាកល្បងគ្លីនិកតាមស្ថានភាពសេរ៉ូ (នៅតែកំពុងបំពេញបន្ថែម)។

ចាប់តាំងពីអនុញ្ញាតដំបូងនៅសហភាពអឺរ៉ុបឆ្នាំ២០២២ Qdenga បន្តទទួលការអនុញ្ញាតបន្ថែមនៅឥណ្ឌូនេស៊ី (មិនកំណត់ស្ថានភាពសេរ៉ូជាមុន) ប្រេស៊ីល អាហ្សង់ទីន ថៃឡង់ ចក្រភពអង់គ្លេស និងឥណ្ឌា។

០៩យុទ្ធសាស្ត្រឃ្លាំមើល និងឆ្លើយតបអាបូវីរុសសកលរបស់ WHO

ដើម្បីសម្របសម្រួលការឆ្លើយតបទៅនឹងជំងឺឆ្លងតាមមូសទាំងបួន — គ្រុនឈាមឈាមចេញ ឆីគុនហ្គុនយ៉ា ហ្សិកា និងគ្រុនលឿង — WHO បានចាប់ផ្តើមគំនិតផ្តួចផ្តើមអាបូវីរុសសកល (Global Arbovirus Initiative) ថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងឆ្លងកាត់កម្មវិធីសង្គ្រោះបន្ទាន់សុខភាព នាយកដ្ឋានគ្រប់គ្រងជំងឺត្រូពិចដែលគេអើពើ និងនាយកដ្ឋានវ៉ាក់សាំង-ជីវសាស្ត្រ ក្នុងកិច្ចសហការជាមួយបណ្តាញដៃគូកាន់តែធំដូចជា CDC វិទ្យាស្ថាន Pasteur FIND និង Wellcome Trust។ គំនិតផ្តួចផ្តើមនេះកំណត់គោលដៅការពារប្រជាជនប្រមាណ៣,៩ពាន់លាននាក់ដែលរស់នៅតំបន់ត្រូពិច-ពាក់កណ្តាលត្រូពិច តាមរយៈផ្នែកយុទ្ធសាស្ត្រ៦៖ ឃ្លាំមើល-ទស្សន៍ទាយជាមុន; កាត់បន្ថយហានិភ័យឆ្លងមូលដ្ឋាន; ពង្រឹងការគ្រប់គ្រងវ៉ិចទ័រ; បង្ការជំងឺរាតត្បាតធំ; ជំរុញការច្នៃប្រឌិត (Wolbachia វ៉ាក់សាំង); និងកសាងសម្ព័ន្ធភាពដៃគូ។

ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ WHO ចេញផ្សាយផែនការសកលសកម្មភាពត្រៀមខ្លួន និងឆ្លើយតប ជាក់លាក់សម្រាប់ជំងឺគ្រុនឈាមឈាមចេញ និងអាបូវីរុសផ្សេងទៀត ដើម្បីបកប្រែផ្នែកយុទ្ធសាស្ត្រខាងលើទៅជាការណែនាំអនុវត្តជាក់ស្តែងសម្រាប់ប្រទេសនីមួយៗ។ គម្រោងរួមមានផែនទីហានិភ័យ ក្តារគ្រប់គ្រងទិន្នន័យតាមពេលវេលាជាក់ស្តែង និងគោលការណ៍ណែនាំគ្លីនិក។ គោលដៅចម្បងគឺបង្កើតប្រព័ន្ធអចិន្ត្រៃយ៍ដែលអាចទស្សន៍ទាយការឆ្លងរាតត្បាតមុនពេលកើតឡើង ជំនួសការឆ្លើយតបតែក្រោយពេលមន្ទីរពេទ្យលើសទម្ងន់រួចទៅហើយ ដូចដែលបានកើតឡើងនៅតំបន់អាមេរិកឆ្នាំ២០២៤។

ជារួម គ្មានឧបករណ៍តែមួយ — មិនថាជាវ៉ាក់សាំង Wolbachia ឬការឃ្លាំមើល — ទំនងជាអាចបញ្ច្រាសនិន្នាការជំងឺនេះដោយខ្លួនឯងបានទេ។ WHO រៀបចំយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ខ្លួនជាការផ្សំរួមគ្នានៃឧបករណ៍ទាំងអស់នេះ ខណៈទទួលស្គាល់ថាឧបករណ៍ដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតមួយចំនួន — ជាពិសេសគោលការណ៍ណែនាំ Wolbachia និងទិន្នន័យវ៉ាក់សាំងលើ DENV-3/DENV-4 — នៅតែកំពុងវិវត្តន៍។

១០សំណួរញឹកញាប់

១១ប្រភព

1. WHO — Dengue and Severe Dengue (Fact Sheet)
2. WHO — Dengue Global Situation (Disease Outbreak News, ២០២៤)
3. PAHO — Dengue Multi-Country Grade 3 Outbreak
4. Dengue as a Growing Global Health Concern (អត្ថបទសិក្សាបែបប្រព័ន្ធ)
5. WHO — Vaccines and Immunization: Dengue Q&A
6. CIDRAP — Philippines, Scientists Grapple with Dengvaxia Fallout
7. News-Medical — WHO Experts Recommend Takeda’s QDENGA (២០២៣)
8. Takeda Newsroom — WHO SAGE Recommendation Press Release
9. WHO — Update on the Assessment of Wolbachia Population Replacement (២០២៦)
10. World Mosquito Program — Impact
11. WHO — Global Arbovirus Initiative
12. WHO — Launch of Global Strategic Plan for Dengue and Aedes-Borne Arboviruses
13. ECDC — Dengue Monthly
14. The Lancet Planetary Health — Northward Expansion of Aedes albopictus Arbovirus Risk in Europe
15. PLOS NTD — Global Expansion and Redistribution of Aedes-Borne Virus Transmission Risk
16. Frontiers in Epidemiology — Altitudinal Rise of Dengue Hospitalisation in Ecuador (២០២៦)

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៦ ប្រភព