ស្រមៃថា ល្ងាចនេះអ្នកមានពេលទំនេរពីរម៉ោង។ អ្នកសម្រេចមើលកុនមួយរឿង។ តើ «តម្លៃ» នៃការមើលកុននោះប៉ុន្មាន? មនុស្សភាគច្រើននឹងគិតតែប្រាក់សំបុត្រ។ ប៉ុន្តែសេដ្ឋវិទូមើលឃើញតម្លៃ ពិតប្រាកដ មួយទៀត៖ ពីរម៉ោងនោះ អ្នកអាចយកទៅអានសៀវភៅ ធ្វើលំហាត់ ឬសម្រាក។ អ្វីដែលអ្នកបោះបង់ — សកម្មភាពល្អបំផុតបន្ទាប់ ដែលអ្នកមិនបានធ្វើ — ក៏ជា «តម្លៃ» នៃការមើលកុនដែរ។

នេះជាមូលហេតុដែលធ្វើឱ្យតម្លៃឱកាសសំខាន់៖ វាបង្ខំយើងឱ្យមើលឃើញ ថ្លៃពេញលេញ នៃជម្រើស — មិនត្រឹមតែលុយដែលយើងចេញនោះទេ ប៉ុន្តែរួមទាំងតម្លៃនៃឱកាសដែលយើងបោះបង់ផងដែរ។ ការគិតបែបនេះ ជួយឱ្យយើងសម្រេចចិត្តកាន់តែឆ្លាតវៃ ទាំងលើលុយ ពេលវេលា និងធនធានគ្រប់ប្រភេទ។

តម្លៃឱកាស (Opportunity Cost) គឺជា តម្លៃនៃជម្រើសល្អបំផុតបន្ទាប់ ដែលយើងបោះបង់ ពេលធ្វើការសម្រេចចិត្តមួយ [1]។ ចំណុចគន្លឹះមានពីរ៖ ទីមួយ វារាប់តែ «ជម្រើសល្អបំផុតបន្ទាប់» (next best) មួយប៉ុណ្ណោះ — មិនមែនបូកគ្រប់ជម្រើសផ្សេងៗឡើយ។ ទីពីរ វាជាញឹកញាប់ «មើលមិនឃើញ» — គ្មានបង្កាន់ដៃ គ្មានវិក្ក័យបត្រ ប៉ុន្តែវាពិតប្រាកដ។

ហេតុអ្វីសេដ្ឋវិទូប្រើគំនិតនេះ? ព្រោះវាជួយឆ្លុះបញ្ចាំងថ្លៃពិតនៃជម្រើស។ ការសម្រេច «ត្រឹមត្រូវ» មិនមែនគ្រាន់តែជាការដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ទេ — តែជាការដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ ច្រើនជាង តម្លៃឱកាសរបស់វា។ បើផលប្រយោជន៍តិចជាងអ្វីដែលអ្នកបោះបង់ នោះជាការសម្រេចមិនល្អ ទោះបីវាមើលទៅហាក់មានប្រយោជន៍ក៏ដោយ។

៣.១ ថ្លៃច្បាស់ ធៀប ថ្លៃលាក់

ថ្លៃច្បាស់ (explicit cost) គឺជាប្រាក់ដែលអ្នកចេញពិតប្រាកដ — ដូចជា ប្រាក់សំបុត្រកុន។ ថ្លៃលាក់ (implicit cost) គឺជាតម្លៃនៃធនធានដែលអ្នកមានស្រាប់ ហើយប្រើទៅលើជម្រើសនេះ — ដូចជា តម្លៃនៃពេលវេលារបស់អ្នក។ តម្លៃឱកាសពេញលេញ រួមបញ្ចូលទាំងថ្លៃច្បាស់ និងថ្លៃលាក់។

៣.២ តម្លៃឱកាស អនុវត្តលើគ្រប់ធនធាន

មិនមែនតែលុយទេ ដែលមានតម្លៃឱកាស។ ពេលវេលា កម្លាំង ការយកចិត្តទុកដាក់ និងដី — សុទ្ធតែមានតម្លៃឱកាស។ ម៉ោងមួយដែលអ្នកប្រើដេក គឺជាម៉ោងមួយដែលអ្នកមិនបានរៀន ឬធ្វើការ។ ដីមួយកន្លែងដែលដាំស្រូវ គឺជាដីដែលមិនបានដាំបន្លែ។

៣.៣ ខ្សែដែនលទ្ធភាពផលិត (PPF)

សេដ្ឋវិទូប្រើគំរូមួយឈ្មោះ «ខ្សែដែនលទ្ធភាពផលិត» (Production Possibilities Frontier ឬ PPF) ដើម្បីបង្ហាញតម្លៃឱកាសជារូបភាព។ វាបង្ហាញបន្សំទាំងអស់នៃទំនិញពីរ ដែលអាចផលិតបាន ដោយប្រើធនធានមានកំណត់។ ការផលិតទំនិញមួយបន្ថែម មានន័យថា ត្រូវកាត់បន្ថយទំនិញមួយទៀត — ហើយចំនួនដែលត្រូវកាត់នោះ គឺជាតម្លៃឱកាស [2]។

ស្រមៃថា សិស្សម្នាក់មានថ្ងៃសៅរ៍ទំនេរ។ គាត់មានជម្រើសបី៖ (ក) ធ្វើការក្រៅម៉ោង ដែលរកបានប្រាក់ខ្លះ; (ខ) រៀនត្រៀមប្រឡង; ឬ (គ) សម្រាក។ ឧបមាថា គាត់ផ្តល់តម្លៃ ការធ្វើការ ខ្ពស់ជាងការសម្រាក។ បើគាត់សម្រេច រៀន នោះតម្លៃឱកាសរបស់គាត់ គឺ ប្រាក់ដែលគាត់នឹងរកបាន ពីការធ្វើការ (ជម្រើសល្អបំផុតបន្ទាប់) — មិនមែនបូកទាំងការសម្រាកនោះទេ។ បានន័យថា «ថ្លៃ» នៃការរៀននៅថ្ងៃនោះ គឺជាប្រាក់ឈ្នួលដែលគាត់បោះបង់ ទោះបីគាត់មិនបានចេញលុយណាមួយក៏ដោយ។

តម្លៃឱកាសលេចឡើងនៅគ្រប់កម្រិត។ ក្នុង គ្រួសារ ប្រាក់ដែលចំណាយលើរបស់មួយ មិនអាចចំណាយលើរបស់មួយទៀត។ ក្នុង អាជីវកម្ម ការវិនិយោគលើគម្រោង ក មានន័យថា បោះបង់ផលចំណេញដែលអាចបានពីគម្រោង ខ។ ក្នុង ហិរញ្ញវត្ថុ ការទុកលុយក្នុងគណនីមួយ មានតម្លៃឱកាស = ផលដែលអាចបានពីការវិនិយោគផ្សេង។

នៅកម្រិតទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចសរុប សៀវភៅសិក្សាច្រើនប្រើគំរូបុរាណមួយឈ្មោះ «កាំភ្លើង ធៀប ប័រ» (guns vs. butter) — បើសង្គមមួយប្រើធនធានច្រើនលើផលិតផលប្រភេទមួយ វាមានធនធានតិចសម្រាប់ផលិតផលមួយទៀត។ នេះគ្រាន់តែជាគំរូបង្រៀនទ្រឹស្តីទូទៅ ដើម្បីបង្ហាញតម្លៃឱកាសក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ — មិនសំដៅលើស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៃប្រទេសណាមួយឡើយ។

យើងបានបញ្ចប់ឯកតាគ្រឹះ — តើសេដ្ឋកិច្ចជាអ្វី ភាពខ្វះខាត និងតម្លៃឱកាស។ ឥឡូវនេះ យើងត្រៀមខ្លួនចូលទៅឯកតាបន្ទាប់៖ ទីផ្សារ។ ពេលមនុស្សរាប់លាននាក់ ធ្វើជម្រើសរបស់ខ្លួនក្នុងពេលតែមួយ តើតម្លៃ និងបរិមាណទំនិញ ត្រូវកំណត់យ៉ាងណា? នៅ ភាគបន្ទាប់ យើងនឹងស្វែងយល់ពី «ផ្គត់ផ្គង់ និងតម្រូវការ» (Supply and Demand) — ច្បាប់ដ៏ល្បីបំផុតនៃសេដ្ឋកិច្ច។

1. [1] Opportunity Cost. Investopedia. investopedia.com
2. [2] Production Possibilities Frontier. OpenStax Principles of Economics. openstax.org
3. [3] Opportunity Cost. Britannica. britannica.com