តើសេដ្ឋកិច្ចជាអ្វី?
សេដ្ឋកិច្ច មិនមែនជារឿងរបស់តែអ្នកជំនួញ ឬទីផ្សារភាគហ៊ុនទេ។ រាល់ពេលដែលអ្នកសម្រេចចិត្តថា តើត្រូវចំណាយពេល ឬលុយរបស់អ្នកលើអ្វី — នោះហើយគឺជាសេដ្ឋកិច្ច។ ភាគនេះនឹងបង្ហាញថា តើ «សេដ្ឋកិច្ច» ពិតជាមានន័យដូចម្តេច ហើយហេតុអ្វីវាពាក់ព័ន្ធនឹងជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សគ្រប់រូប។
«សេដ្ឋកិច្ច មិនមែនជាការសិក្សាអំពីលុយទេ — វាជាការសិក្សាអំពី ជម្រើស ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃភាពខ្វះខាត។»
គោលការណ៍មូលដ្ឋាន ដែលនាំយើងស្គាល់ពិភពសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូល។
សង្ខេបសំខាន់ៗ · Key Takeaways
- និយមន័យ៖ សេដ្ឋកិច្ច = ការសិក្សាជម្រើស ក្រោមភាពខ្វះខាត
- មិនមែនតែលុយ៖ រួមទាំងពេលវេលា កម្លាំង និងធនធានគ្រប់ប្រភេទ
- ឫសគល់៖ ពាក្យក្រិក oikonomia = ការគ្រប់គ្រងគ្រួសារ
- ពីរផ្នែក៖ មីក្រូ (តូច) និង ម៉ាក្រូ (ធំ)
- បែងចែក៖ Positive (ការពិត) ធៀប Normative (មតិ)
ស្វាគមន៍មកកាន់ភាគដំបូងនៃស៊េរី «ចំណេះដឹងសេដ្ឋកិច្ច»។ នៅទីនេះ យើងនឹងចាប់ផ្តើមពីសូន្យ — ដោយឆ្លើយនឹងសំណួរសាមញ្ញបំផុត ប៉ុន្តែសំខាន់បំផុត៖ តើសេដ្ឋកិច្ចជាអ្វី? មនុស្សជាច្រើនគិតថា សេដ្ឋកិច្ច គឺជារឿងស្មុគស្មាញ ពោរពេញដោយលេខ និងក្រាហ្វ។ តាមពិត គោលគំនិតស្នូលរបស់វា ងាយយល់ខ្លាំងណាស់ ហើយអ្នកប្រើវារាល់ថ្ងៃ ដោយមិនដឹងខ្លួនផង។ ការយល់ដឹងពីភាគនេះ នឹងក្លាយជាគ្រឹះ ដើម្បីយល់ពីគ្រប់ភាគបន្តបន្ទាប់ — ចាប់ពីផ្គត់ផ្គង់-តម្រូវការ រហូតដល់អតិផរណា និងពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។
ហេតុអ្វីប្រធានបទនេះសំខាន់?
ស្រមៃថា ព្រឹកនេះអ្នកមានពេលត្រឹម ៣០ នាទី មុនពេលចេញដំណើរ។ អ្នកអាចញ៉ាំអាហារពេលព្រឹកឱ្យបានស្កប់ស្កល់ ឬគេងបន្ថែម ១៥ នាទី ឬរៀបចំខ្លួនឱ្យបានស្អាត — ប៉ុន្តែអ្នកមិនអាចធ្វើទាំងអស់ក្នុងពេលតែ ៣០ នាទីបានទេ។ អ្នកត្រូវ ជ្រើសរើស។ ការសម្រេចចិត្តតូចៗបែបនេះ កើតឡើងរាប់រយដងក្នុងមួយថ្ងៃ — ហើយវាគ្រប់ស្ថិតក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច។
ឧទាហរណ៍ប្រចាំថ្ងៃផ្សេងទៀតរួមមាន៖ ការសម្រេចថា ត្រូវ ទិញ អាហារថ្ងៃត្រង់ ឬ សន្សំ លុយ; ការសម្រេចថា ត្រូវចំណាយល្ងាចនេះ រៀន មេរៀន ឬ មើល កុន; ម្ចាស់ហាងសម្រេចថា ត្រូវ ដាក់តម្លៃ ផលិតផលប៉ុន្មាន; គ្រួសារមួយរៀបចំ ថវិកា ប្រចាំខែ។ ក្នុងករណីទាំងអស់នេះ មនុស្សកំពុងធ្វើរឿងតែមួយ៖ ប្រើ ធនធានមានកំណត់ (ពេលវេលា លុយ កម្លាំង) ដើម្បីបំពេញ បំណងប្រាថ្នាមិនកំណត់។ សេដ្ឋកិច្ច គឺជាការសិក្សាអំពីរបៀបដែលមនុស្ស គ្រួសារ អាជីវកម្ម និងសង្គម ធ្វើជម្រើសទាំងនេះ។
នេះជាមូលហេតុដែលធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ច ពាក់ព័ន្ធនឹងមនុស្សគ្រប់រូប — មិនថាអ្នកជាសិស្ស និស្សិត ម្តាយផ្ទះ កសិករ ឬនិយោជិតឡើយ។ ការយល់ដឹងពីការគិតបែបសេដ្ឋកិច្ច ជួយឱ្យយើងសម្រេចចិត្តកាន់តែឆ្លាតវៃ ប្រៀបធៀបអត្ថប្រយោជន៍ និងថ្លៃ ហើយយល់កាន់តែច្បាស់ពីពិភពលោកជុំវិញខ្លួន។
គោលគំនិតសំខាន់៖ និយមន័យនៃសេដ្ឋកិច្ច
ពាក្យ «Economics» មានឫសគល់ពីភាសាក្រិកបុរាណ «oikonomia» ដែលផ្សំឡើងពី «oikos» (ផ្ទះ/គ្រួសារ) និង «nomos» (ការគ្រប់គ្រង/ច្បាប់)។ ដូច្នេះ ន័យដើមរបស់វា គឺ «ការគ្រប់គ្រងគ្រួសារ» — របៀបចាត់ចែងធនធានក្នុងផ្ទះមួយ ឱ្យបានសមរម្យ។ អ្នកប្រាជ្ញក្រិកដូចជា Xenophon និង Aristotle បានពិភាក្សាអំពីប្រធានបទនេះតាំងពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមុន [1]។
នៅឆ្នាំ ១៧៧៦ លោក Adam Smith បានបោះពុម្ពសៀវភៅ «An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations» (ច្រើនស្គាល់ថា The Wealth of Nations) ដែលធ្វើឱ្យលោកត្រូវបានគេហៅថា «បិតានៃសេដ្ឋកិច្ចសម័យទំនើប»។ លោកបានណែនាំគំនិតដ៏ល្បីមួយឈ្មោះ «ដៃមើលមិនឃើញ» (invisible hand) — ដែលពន្យល់ថា នៅពេលបុគ្គលម្នាក់ៗ ដេញតាមផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ក្នុងទីផ្សារប្រកួតប្រជែង វាអាចនាំមកនូវប្រយោជន៍ដល់សង្គមទាំងមូលដោយចៃដន្យ [2]។
និយមន័យសម័យទំនើបដ៏ល្បីបំផុតមួយ បានមកពីសេដ្ឋវិទូ Lionel Robbins ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២៖ «សេដ្ឋកិច្ច គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រ ដែលសិក្សាអាកប្បកិរិយាមនុស្ស ក្នុងនាមជាទំនាក់ទំនងរវាង គោលដៅ និង មធ្យោបាយខ្វះខាត ដែលមានការប្រើប្រាស់ជំនួសគ្នាបាន» [3]។ ប្រយោគនេះ មានន័យសាមញ្ញ៖ មនុស្សមាន បំណង (គោលដៅ) ច្រើន ប៉ុន្តែ ធនធាន (មធ្យោបាយ) មានកំណត់ ហើយធនធានទាំងនោះ អាចយកទៅប្រើច្រើនបែប។ ដូច្នេះ មនុស្សត្រូវតែជ្រើសរើស — ហើយការសិក្សាជម្រើសទាំងនេះ គឺជា «សេដ្ឋកិច្ច»។
សេដ្ឋកិច្ច មិនមែនជាការសិក្សាអំពីលុយទេ — វាជាការសិក្សាអំពី ជម្រើស ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃភាពខ្វះខាត។
ការពន្យល់ជាជំហានៗ
ដើម្បីយល់ឱ្យកាន់តែច្បាស់ យើងបំបែកសេដ្ឋកិច្ចជាបីផ្នែកសំខាន់៖
៣.១ សេដ្ឋកិច្ចមីក្រូ (Microeconomics)
«មីក្រូ» មានន័យថា តូច។ សេដ្ឋកិច្ចមីក្រូ សិក្សាការសម្រេចចិត្តរបស់ ឯកតាតូចៗ — បុគ្គល គ្រួសារ និងក្រុមហ៊ុនមួយៗ។ វាសួរសំណួរដូចជា៖ ហេតុអ្វីតម្លៃកាហ្វេមួយកែវឡើងថ្លៃ? ហេតុអ្វីមនុស្សទិញទំនិញនេះច្រើនជាងទំនិញនោះ? ក្រុមហ៊ុនគួរផលិតប៉ុន្មាន?
៣.២ សេដ្ឋកិច្ចម៉ាក្រូ (Macroeconomics)
«ម៉ាក្រូ» មានន័យថា ធំ។ សេដ្ឋកិច្ចម៉ាក្រូ មើលរូបភាព ទាំងមូល នៃសេដ្ឋកិច្ចមួយ — ដូចជា អតិផរណា (ការឡើងថ្លៃទូទៅ) ភាពអត់ការងារធ្វើ កំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងផលិតផលសរុបក្នុងស្រុក។ វាមើលព្រៃទាំងមូល មិនមែនមើលដើមឈើមួយៗ។
៣.៣ ការវិភាគបែប Positive និង Normative
សេដ្ឋវិទូបែងចែករវាងសេចក្តីថ្លែងពីរប្រភេទ៖ Positive (តើអ្វីពិតជាកើតឡើង — ជាការពិតដែលអាចសាកល្បងបាន ឧ. «ពេលតម្លៃឡើង មនុស្សទិញតិច») និង Normative (តើអ្វីគួរតែកើតឡើង — ជាមតិ ឬតម្លៃ ឧ. «តម្លៃគួរតែទាប»)។ ការបែងចែកនេះសំខាន់ ព្រោះការវិភាគ Positive ផ្អែកលើភស្តុតាង រីឯ Normative ផ្អែកលើគុណតម្លៃ និងគំនិត។
ឧទាហរណ៍សាមញ្ញ
ស្រមៃថា សិស្សម្នាក់ទទួលបានប្រាក់សៀវភៅ មួយចំនួនថេរក្នុងមួយសប្តាហ៍ ហើយមានពេលទំនេរមានកំណត់ ក្រោយម៉ោងសិក្សា។ គាត់ចង់បានរបស់ច្រើន៖ ទិញនំ ទិញសៀវភៅ សន្សំទុកទិញហ្គេម ចំណាយពេលជាមួយមិត្ត និងពេលអានមេរៀន។ ប៉ុន្តែ ដោយសារលុយ និងពេលវេលាមានកំណត់ គាត់ មិនអាចមានទាំងអស់ ឡើយ។ គាត់ត្រូវសម្រេចចិត្តថា អ្វីសំខាន់ជាងគេ។ ការសម្រេចចិត្តនេះ — ការប្រៀបធៀបអ្វីដែលគាត់ទទួលបាន ជាមួយអ្វីដែលគាត់ត្រូវបោះបង់ — គឺជាសេដ្ឋកិច្ចក្នុងសកម្មភាព។
ចំណុចសំខាន់នៅទីនេះ៖ សិស្សនោះ មិនបាច់រៀនមុខវិជ្ជាសេដ្ឋកិច្ច ដើម្បីធ្វើជម្រើសនេះទេ។ គាត់ធ្វើវាដោយធម្មជាតិ។ អ្វីដែលមុខវិជ្ជាសេដ្ឋកិច្ចបន្ថែម គឺ ឧបករណ៍គិត ច្បាស់លាស់ ដើម្បីយល់ និងធ្វើឱ្យជម្រើសទាំងនេះ កាន់តែប្រសើរ។
រូបភាពបង្ហាញ · Micro ធៀប Macro និងសំណួរធំៗ
| ចំណុច | មីក្រូ (Micro) | ម៉ាក្រូ (Macro) |
|---|---|---|
| ផ្តោតលើ | បុគ្គល គ្រួសារ ក្រុមហ៊ុន | សេដ្ឋកិច្ចទាំងមូល |
| សំណួរគំរូ | តម្លៃកាហ្វេ ប៉ុន្មាន? | អតិផរណាប៉ុន្មាន? |
| ឧទាហរណ៍ | ការដាក់តម្លៃ, ជម្រើសអ្នកទិញ | គ្មានការងារ, កំណើន, GDP |
| ឧបមា | ដើមឈើមួយៗ | ព្រៃទាំងមូល |
គ្រប់សេដ្ឋកិច្ច មិនថាសាមញ្ញ ឬស្មុគស្មាញ ត្រូវឆ្លើយនឹង សំណួរធំ ៣៖ (១) ត្រូវផលិត អ្វី? (២) ត្រូវផលិត យ៉ាងណា? និង (៣) ផលិតសម្រាប់ នរណា? សំណួរទាំងបីនេះ កើតឡើងព្រោះធនធានមានកំណត់ — បើធនធានគ្មានដែនកំណត់ យើងគ្រាន់តែផលិតគ្រប់យ៉ាង សម្រាប់គ្រប់គ្នា ដោយមិនបាច់ជ្រើសរើសឡើយ។
សេដ្ឋកិច្ច (Economics)
វិទ្យាសាស្ត្រសិក្សាពីរបៀបដែលមនុស្ស និងសង្គម ធ្វើជម្រើស ក្នុងការប្រើធនធានមានកំណត់។
ភាពខ្វះខាត (Scarcity)
ស្ថានភាពដែលធនធានមានមិនគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីបំពេញគ្រប់បំណង — បង្ខំឱ្យត្រូវជ្រើស។
ធនធាន (Resources)
អ្វីៗដែលប្រើដើម្បីផលិត ឬបំពេញបំណង — ដូចជា ពេលវេលា លុយ កម្លាំង ដី និងវត្ថុធាតុដើម។
សេដ្ឋកិច្ចមីក្រូ (Microeconomics)
ការសិក្សាការសម្រេចចិត្តរបស់ឯកតាតូចៗ ដូចជា បុគ្គល និងក្រុមហ៊ុន។
សេដ្ឋកិច្ចម៉ាក្រូ (Macroeconomics)
ការសិក្សាសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូល ដូចជា អតិផរណា និងកំណើន។
Positive ធៀប Normative
«តើអ្វីពិតជាកើតឡើង» (ភស្តុតាង) ធៀបនឹង «តើអ្វីគួរកើតឡើង» (គុណតម្លៃ/មតិ)។
កំហុសយល់ច្រឡំទូទៅ
«សេដ្ឋកិច្ច = លុយ»
មិនពិតទេ។ លុយគ្រាន់តែជាឧបករណ៍មួយ។ សេដ្ឋកិច្ចគឺអំពីជម្រើស និងធនធាន — រួមទាំងពេលវេលា ដែលគ្មានលុយក៏ត្រូវចែករំលែកដែរ។
«សម្រាប់តែអ្នកជំនួញ»
មិនពិតទេ។ មនុស្សគ្រប់រូបធ្វើជម្រើសសេដ្ឋកិច្ចរាល់ថ្ងៃ — សិស្ស ម្តាយផ្ទះ កសិករ ក៏ប្រើការគិតបែបនេះដែរ។
«ទស្សន៍ទាយបានច្បាស់ ១០០%»
មិនពិតទេ។ សេដ្ឋកិច្ចសិក្សា «និន្នាការ» ទូទៅ។ មនុស្សមានអាកប្បកិរិយាមិនទៀងទាត់ ដូច្នេះការទស្សន៍ទាយតែងតែមានភាពមិនច្បាស់លាស់។
«សេដ្ឋកិច្ច = ទីផ្សារភាគហ៊ុន»
មិនពិតទេ។ ទីផ្សារភាគហ៊ុនជាផ្នែកតូចមួយប៉ុណ្ណោះ។ សេដ្ឋកិច្ចគ្របដណ្តប់លើផលិតកម្ម ការងារ ការប្រើប្រាស់ និងជាច្រើនទៀត។
ការពន្យល់ទូលំទូលាយ
ការគិតបែបសេដ្ឋកិច្ច លេចឡើងនៅគ្រប់កម្រិតនៃជីវិត។ ក្នុង គ្រួសារ គេរៀបចំថវិកា ដើម្បីបែងចែកប្រាក់ចំណូលរវាងអាហារ ការសិក្សា និងការសន្សំ។ ក្នុង អាជីវកម្ម ក្រុមហ៊ុនសម្រេចថា ត្រូវផលិតអ្វី ដាក់តម្លៃប៉ុន្មាន និងជួលបុគ្គលិកប៉ុន្មាននាក់។ ក្នុង ទីផ្សារ អ្នកទិញ និងអ្នកលក់ ជួបគ្នាដើម្បីផ្លាស់ប្តូរទំនិញ និងសេវា។
ការគិតនេះក៏ពាក់ព័ន្ធនឹង បច្ចេកវិទ្យា (ដែលជួយផលិតបានច្រើនជាងមុនក្នុងពេលតិច), ការងារ (ដែលមនុស្សផ្លាស់ប្តូរកម្លាំង និងជំនាញ យកប្រាក់ឈ្នួល), ហិរញ្ញវត្ថុ (ការសន្សំ និងវិនិយោគ), និងសូម្បីតែ បរិស្ថាន (ការប្រើធនធានធម្មជាតិ ដែលមានកំណត់ ដូចជា ទឹក និងព្រៃឈើ)។ នៅកម្រិតទ្រឹស្តីទូទៅ សូម្បីការផ្តល់សេវាសាធារណៈ ដូចជា សួនច្បារ ឬផ្លូវ ក៏ទាមទារការសម្រេចចិត្តអំពីការប្រើធនធានមានកំណត់ដែរ។
ករណីសិក្សាខ្លី
ស្រមៃថា មានម្ចាស់ហាងកាហ្វេតូចម្នាក់។ គាត់មានគ្រាប់កាហ្វេមានកំណត់ ម៉ោងបើកហាងមានកំណត់ និងលុយវិនិយោគមានកំណត់។ រាល់ថ្ងៃ គាត់ត្រូវសម្រេចចិត្ត៖ ត្រូវលក់ភេសជ្ជៈប្រភេទណាខ្លះ? ដាក់តម្លៃប៉ុន្មាន? ជួលបុគ្គលិកប៉ុន្មាននាក់? ការសម្រេចចិត្តនីមួយៗ គឺជាការ ប្រៀបធៀបអត្ថប្រយោជន៍ និងថ្លៃ — នេះគឺជាសេដ្ឋកិច្ចមីក្រូ។ ខណៈពេលជាមួយគ្នា បើយើងបូកសរុបការចំណាយ ការងារ និងតម្លៃ របស់គ្រប់ហាងក្នុងទីក្រុងទាំងមូល យើងទទួលបានរូបភាពនៃសេដ្ឋកិច្ចម៉ាក្រូ។ ឧទាហរណ៍តែមួយនេះ បង្ហាញពីរបៀបដែលមីក្រូ និងម៉ាក្រូ ភ្ជាប់គ្នា។
យើងបានឃើញថា សេដ្ឋកិច្ច កើតចេញពីការពិតមួយ៖ ធនធានមានកំណត់ ប៉ុន្តែបំណងប្រាថ្នាមិនកំណត់។ ការពិតនេះមានឈ្មោះមួយ៖ «ភាពខ្វះខាត» (Scarcity)។ ក្នុង ភាគបន្ទាប់ យើងនឹងស្វែងយល់ឱ្យកាន់តែជ្រៅ ពីភាពខ្វះខាត និងហេតុអ្វីវាបង្ខំមនុស្សគ្រប់រូបឱ្យធ្វើជម្រើស។
សំណួរសម្រាប់អ្នកអាន
- តើជម្រើសមួយណាដែលអ្នកបានធ្វើនៅសប្តាហ៍នេះ ដោយសារ ពេលវេលា ឬលុយមានកំណត់?
- តើអ្នកបានបោះបង់អ្វីខ្លះ ពេលអ្នកធ្វើជម្រើសនោះ?
- បើពិពណ៌នាជម្រើសនោះតាមរបៀបសេដ្ឋវិទូ តើអ្នកនឹងនិយាយយ៉ាងណា?
ឯកសារយោង
- [1] Economics · Etymology. Wikipedia. en.wikipedia.org
- [2] The Wealth of Nations (1776), Adam Smith. Britannica. britannica.com
- [3] L. Robbins (1932), An Essay on the Nature and Significance of Economic Science. en.wikipedia.org
- [4] Microeconomics vs Macroeconomics. Investopedia. investopedia.com
អានបន្ត — ស៊េរីចំណេះដឹងសេដ្ឋកិច្ច
បន្តដំណើរសិក្សាសេដ្ឋកិច្ច ពីមូលដ្ឋានទៅកម្រិតខ្ពស់។
មើលស៊េរីទាំង ២០ ភាគ →