រលកទំនាញ (Gravitational Waves) — ការរកឃើញដ៏ធំធេងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រ
Einstein ខ្លួនឯងក៏មិនប្រាកដថារលកទំនាញជារឿងពិត ឬគ្រាន់តែជាកំហុសគណិតវិទ្យាដែរ — ប៉ុន្តែមួយសតវត្សក្រោយមក អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រវាស់ស្ទង់បានការផ្លាស់ប្តូរចម្ងាយតូចជាងទទឹងប្រូតុងមួយ ដើម្បីចាប់សំឡេងគគ្រឹកនៃរណ្តៅខ្មៅពីរដែលបុកគ្នា ១,៣ ពាន់លានឆ្នាំពន្លឺឆ្ងាយ។ អត្ថបទនេះនិទានរឿងពីទ្រឹស្តីដល់ការរកឃើញផ្ទាល់ឆ្នាំ២០១៥ និងហេតុអ្វីវាកំពុងបើកផ្លូវថ្មីមួយសម្រាប់សិក្សាពិភពលោក។
Aទិដ្ឋភាពទូទៅ
រលកទំនាញ (Gravitational Waves) គឺជារលកកម្រើកនៃរចនាសម្ព័ន្ធអវកាស-ពេលវេលា (spacetime) ខ្លួនឯង — មិនមែនជារលកដែលធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់អវកាសដូចរលកសំឡេង ឬពន្លឺទេ ប៉ុន្តែជាការទត់ ពង្រីក និងបង្រួមអវកាស-ពេលវេលាខ្លួនឯង ដែលចេញពីវត្ថុដ៏ធំធេងកំពុងបង្កើនល្បឿន ដូចជារណ្តៅខ្មៅ ឬផ្កាយនឺត្រុងបុកគ្នា។ Albert Einstein ជាអ្នកទស្សន៍ទាយពីអត្ថិភាពរបស់វាតាំងពីឆ្នាំ១៩១៦ ជាផលវិបាកតក្កវិជ្ជានៃទ្រឹស្តីទំនាញទូទៅ (General Relativity) ដែលគាត់បោះពុម្ពផ្សាយឆ្នាំ១៩១៥។
ចំណុចសំខាន់ដែលអ្នកអានច្រើនតែមិនដឹង គឺ Einstein ខ្លួនឯងក៏មិនប្រាកដច្បាស់ថារលកទំនាញជារឿងពិតរូបវិទ្យា ឬគ្រាន់តែជាកំហុសគណិតវិទ្យា (mathematical artifact) ដែលកើតចេញពីវិធីសរសេរសមីការរបស់គាត់ដែរ — ការជជែកវែកញែកនេះបន្តរហូតដល់ទសវត្សរ៍ ១៩៥០-១៩៦០។ ជាងនេះទៀត ឥទ្ធិពលនៃរលកទំនាញលើសារធាតុតូចខ្លាំងណាស់ — ការផ្លាស់ប្តូរចម្ងាយដែលរលកបង្កើតនៅលើឧបករណ៍វាស់ស្ទង់នៅផែនដី តូចជាងទទឹងប្រូតុងមួយច្រើនដង ធ្វើឱ្យការរកឃើញផ្ទាល់មើលទៅដូចជាមិនអាចទៅរួចអស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍។
ពត៌មានសង្ខេប
- ទស្សន៍ទាយដោយ
- Albert Einstein (១៩១៦) ជាផលវិបាកនៃទ្រឹស្តីទំនាញទូទៅ (១៩១៥)
- រកឃើញផ្ទាល់ជាលើកដំបូង
- ១៤ កញ្ញា ២០១៥ — សញ្ញា GW150914 ពីការបុករណ្តៅខ្មៅពីរ
- ឧបករណ៍
- LIGO (Hanford & Livingston, សហរដ្ឋអាមេរិក) — ប្រើអ៊ីនធឺហ្វេរ៉ូម៉ែត្រឡាស៊ែរ
- រង្វាន់ណូបែល
- រូបវិទ្យា ២០១៧ ប្រគល់ជូន Rainer Weiss, Barry Barish, Kip Thorne
- ប្រភពផ្លូវការ
- en.wikipedia.org/wiki/Gravitational_wave
អត្ថបទនេះពន្យល់ពីវិទ្យាសាស្ត្រនៃរលកទំនាញជាភាសាងាយស្រួល ចាប់ពីទ្រឹស្តីរបស់ Einstein ការបញ្ជាក់ដោយប្រយោលតាមរយៈផ្កាយ pulsar គូមួយក្នុងទសវត្សរ៍ ១៩៧០ ការសាងសង់ LIGO រហូតដល់ការរកឃើញផ្ទាល់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅឆ្នាំ២០១៥ និងហេតុអ្វីការរកឃើញនេះកំពុងបើកផ្លូវសម្រាប់សិក្សាចក្រវាឡមួយបែបថ្មី។
Bហេតុអ្វីសំខាន់?
ការរកឃើញរលកទំនាញផ្ទាល់មិនត្រឹមតែបញ្ជាក់ទ្រឹស្តីរបស់ Einstein ប៉ុណ្ណោះទេ — វាបើកផ្លូវថ្មីទាំងស្រុងសម្រាប់សង្កេតមើលចក្រវាឡ ដែលមិនអាស្រ័យលើពន្លឺ ឬកាំរស្មីអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិកណាមួយឡើយ។
ជាការបញ្ជាក់ផ្ទាល់ជាលើកដំបូងនៃទ្រឹស្តីរបស់ Einstein ដែលបានទស្សន៍ទាយកាលពី១០០ឆ្នាំមុន — ក្នុងលក្ខខណ្ឌទំនាញខ្លាំងបំផុតដែលធ្លាប់មានការសង្កេតឃើញ (ការបុករណ្តៅខ្មៅ)។
ខុសពីទូរទស្សន៍ធម្មតាដែលមើលឃើញពន្លឺ រលកទំនាញអាចចាប់ព្រឹត្តិការណ៍ដែលមិនផ្សាយពន្លឺទាល់តែសោះ ដូចជារណ្តៅខ្មៅពីរបុកគ្នា — បើកចក្ខុវិស័យ «ស្តាប់» ចក្រវាឡបន្ថែមលើ «មើល»។
ការវាស់ស្ទង់ការផ្លាស់ប្តូរចម្ងាយតូចជាងទទឹងប្រូតុងមួយ លើចម្ងាយប្រហែល ៤គីឡូម៉ែត្រ តម្រូវឱ្យមានភាពត្រឹមត្រូវខ្ពស់បំផុតមួយចំនួនធ្លាប់សម្រេចបានក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រ។
ព្រឹត្តិការណ៍ GW170817 ឆ្នាំ២០១៧ ត្រូវបានសង្កេតឃើញទាំងរលកទំនាញ និងកាំរស្មីអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិកព្រមគ្នា — ជាកំណើតនៃ «តារាសាស្ត្រពហុសារព័ត៌មាន» (multi-messenger astronomy)។
Cពីទ្រឹស្តី Einstein ដល់ការរកឃើញផ្ទាល់
ផ្លូវពីទ្រឹស្តីដល់ការបញ្ជាក់ផ្ទាល់នៃរលកទំនាញ ចំណាយពេលប្រហែល១០០ឆ្នាំ — ជាមួយស្ថានីយ៍សំខាន់ពីរដងមុនពេលដល់ការរកឃើញផ្ទាល់ឆ្នាំ២០១៥។
ឆ្នាំ១៩១៥ Einstein បោះពុម្ពផ្សាយទ្រឹស្តីទំនាញទូទៅ (General Relativity) ដែលពិពណ៌នាទំនាញមិនមែនជាកម្លាំងទាញធម្មតាដូចទ្រឹស្តី Newton ទេ ប៉ុន្តែជាការកោង (curvature) នៃអវកាស-ពេលវេលា ដែលបង្កើតឡើងដោយម៉ាស់ និងថាមពល។ ក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់ (១៩១៦) Einstein ទាញយកចេញពីសមីការទំនាញទូទៅថា វត្ថុដែលបង្កើនល្បឿនតាមរបៀបមិនស៊ីមេទ្រី (ដូចផ្កាយគូបង្វិលជុំគ្នា) គួរតែផ្សាយថាមពលជារូបភាពរលកកម្រើកនៃអវកាស-ពេលវេលា ដែលរាលដាលចេញឆ្ងាយដោយល្បឿនស្មើនឹងពន្លឺ។ ប៉ុន្តែ Einstein ខ្លួនឯងបានប្តូរគំនិតទៅមកជាច្រើនដងអំពីថាតើរលកទាំងនេះជារឿងពិតរូបវិទ្យា ឬគ្រាន់តែជាកំហុសនៃការជ្រើសរើសកូអរដោនេគណិតវិទ្យា (coordinate artifact)។
ភស្តុតាងប្រយោលដំបូងបំផុតបានមកនៅឆ្នាំ១៩៧៤ នៅពេលអ្នកតារាសាស្ត្រ Russell Hulse និង Joseph Taylor រកឃើញប្រព័ន្ធផ្កាយ pulsar គូ (binary pulsar) ដែលគន្លងបង្វិលកាត់បន្ថយបន្តិចម្តងៗ — ត្រូវគ្នាបានយ៉ាងជាក់លាក់ខ្លាំងជាមួយអ្វីដែលទ្រឹស្តីទំនាញទូទៅទស្សន៍ទាយថា ប្រព័ន្ធនោះកំពុងបាត់បង់ថាមពលតាមរយៈការផ្សាយរលកទំនាញ។ ការរកឃើញនេះជាភស្តុតាងប្រយោលដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុត ធ្វើឱ្យ Hulse និង Taylor ឈ្នះរង្វាន់ណូបែលរូបវិទ្យាឆ្នាំ១៩៩៣។
LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមក្នុងទសវត្សរ៍ ១៩៨០-១៩៩០ ដោយថវិកាពី National Science Foundation (NSF) របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដឹកនាំដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដូចជា Rainer Weiss, Kip Thorne, និង Ronald Drever។ ការសាងសង់ចាប់ផ្តើមឆ្នាំ១៩៩៤ ចាប់ផ្តើមសង្កេតការណ៍ដំបូងឆ្នាំ២០០២ ប៉ុន្តែសមត្ថភាពមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ក្នុងការចាប់សញ្ញាណាមួយឡើយ — ត្រូវបានធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងវិញយ៉ាងសំខាន់ (Advanced LIGO) ចន្លោះឆ្នាំ២០១០-២០១៥។
ចុងក្រោយ នៅថ្ងៃទី ១៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ ត្រឹមតែពីរថ្ងៃបន្ទាប់ពី Advanced LIGO ចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការជាផ្លូវការ ឧបករណ៍ទាំងពីរនៅ Hanford និង Livingston បានចាប់សញ្ញាដូចគ្នាក្នុងរយៈពេលប្រហែន ០,០០៧វិនាទី — សញ្ញា GW150914 ដែលបានប្រែក្លាយជាការរកឃើញផ្ទាល់ជាលើកដំបូងនៃរលកទំនាញ។ ក្រុមវិទ្យាសាស្ត្រចំណាយពេលប្រហែល៥ខែដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់លទ្ធផលឱ្យប្រាកដមុនប្រកាសជាសាធារណៈនៅថ្ងៃទី ១១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៦។
Dតើ LIGO ចាប់រលកទំនាញដោយវិធីណា?
LIGO ប្រើបច្ចេកទេសហៅថា laser interferometry (អ៊ីនធឺហ្វេរ៉ូម៉ែត្រឡាស៊ែរ) — បំបែកកាំរស្មីឡាស៊ែរមួយជាពីរ បញ្ជូនចុះឡើងតាមដងផ្លូវប្រវែងជិត ៤គីឡូម៉ែត្រពីរខ្សែកាត់កែងគ្នា (រាងអក្សរ L)។
កាំរស្មីឡាស៊ែរធ្វើដំណើរឡើងចុះជាច្រើនដងក្នុងបំពង់ស្រូបខ្យល់ (vacuum tube) ដ៏វែង មុននឹងត្រឡប់មកកាត់ត្រួតគ្នាវិញនៅចំណុចចាប់ផ្តើម។
ប្រសិនបើគ្មានរលកទំនាញឆ្លងកាត់ កាំរស្មីទាំងពីរត្រឡប់មកគ្នាឡើងវិញដោយគ្មានការផ្លាស់ប្តូរ — ប៉ុន្តែរលកទំនាញឆ្លងកាត់ធ្វើឱ្យដងផ្លូវមួយវែងជាង ឬខ្លីជាងមួយបន្តិច ធ្វើឱ្យលំនាំអន្តរកម្ម (interference pattern) ផ្លាស់ប្តូរតាមអាចវាស់ស្ទង់បាន។
LIGO មានឧបករណ៍ពីរដាក់ចម្ងាយពីគ្នាប្រហែល ៣.០០០គីឡូម៉ែត្រ (Washington និង Louisiana) — ដើម្បីបញ្ជាក់ថាសញ្ញាមិនមែនជាសម្លេងរំខានក្នុងតំបន់ (local noise) ហើយអាចប៉ាន់ស្មានទិសដៅប្រភពសញ្ញាបាន។
Virgo (អ៊ីតាលី) និង KAGRA (ជប៉ុន) ចូលរួមបណ្តាញរកឃើញរួមជាមួយ LIGO ជួយកំណត់ទីតាំងប្រភពសញ្ញាកាន់តែច្បាស់តាមរយៈបច្ចេកទេស triangulation និងបង្កើនភាពជឿជាក់នៃការរកឃើញ។
ភាពត្រឹមត្រូវនៃការវាស់ស្ទង់នេះខ្ពស់ខ្លាំងណាស់ — ស្មើនឹងការវាស់ចម្ងាយពីផែនដីដល់ផ្កាយដែលនៅជិតបំផុតបន្ទាប់ពីព្រះអាទិត្យ ជាមួយភាពខុសគ្នាតូចជាងទទឹងសក់មនុស្សម្នាក់។ ដើម្បីសម្រេចបានកម្រិតនេះ LIGO ត្រូវការប្រព័ន្ធកាត់បន្ថយកម្រើក (seismic isolation) កម្រិតខ្ពស់ ខ្សែកាំកញ្ចក់ព្យួរពិសេស និងឡាស៊ែរដែលមានស្ថេរភាពខ្ពស់បំផុតមួយចំនួនធ្លាប់សាងសង់។
Eកាលប្បវត្តិសង្ខេប
Fការរកឃើញសំខាន់ៗ
ចាប់ពីការរកឃើញផ្ទាល់ជាលើកដំបូង ព្រឹត្តិការណ៍រលកទំនាញជាច្រើនទៀតត្រូវបានកត់ត្រា ជួយកសាងផែនទីនៃចក្រវាឡដែលមើលមិនឃើញពីមុន។
ការរកឃើញផ្ទាល់ជាលើកដំបូង (១៤ កញ្ញា ២០១៥) — ក៏ជាការសង្កេតឃើញផ្ទាល់ជាលើកដំបូងផងដែរនៃការបុករណ្តៅខ្មៅគូ ដែលមុនពេលនោះមិនធ្លាប់មានភស្តុតាងផ្ទាល់ថាមានពិតប្រាកដឡើយ។
ត្រូវបានសង្កេតឃើញព្រមគ្នាដោយកាំរស្មីហ្គាម៉ា ពន្លឺភ្លឺ និងវិទ្យុ ពីទូរទស្សន៍រាប់សិបទូទាំងពិភពលោក — ផ្តល់ភស្តុតាងអំពីប្រភពដើមធាតុធ្ងន់ដូចជាមាស និងផ្លាទីន។
កាតាឡុកផ្លូវការនៃព្រឹត្តិការណ៍រលកទំនាញទាំងអស់ដែលបានបញ្ជាក់ — កើនពី ១ ព្រឹត្តិការណ៍ (២០១៥) ដល់ជាង ២១៨ ព្រឹត្តិការណ៍ (២០២៥) ធ្វើឱ្យតារាសាស្ត្ររលកទំនាញក្លាយជាវិស័យសកម្មប្រចាំថ្ងៃ។
Laser Interferometer Space Antenna (LISA) ជាគម្រោងអវកាសរបស់ NASA/ESA ដែលនឹងដាក់ឧបករណ៍អ៊ីនធឺហ្វេរ៉ូម៉ែត្រនៅលើអវកាស ដើម្បីចាប់រលកទំនាញប្រេកង់ទាបជាងដែលមកពីរណ្តៅខ្មៅធំៗនៅកណ្តាលកាឡាក់ស៊ី។
Gប្រៀបធៀបជាលេខ
ទំហំនៃការរកឃើញរលកទំនាញ ជាលេខសង្ខេប (ប្រភព៖ LIGO Scientific Collaboration, Nobel Prize, NASA)៖
Hរូបភាព
ជម្រើសរូបភាពខាងក្រោមបង្ហាញពី Einstein កន្លែងសង្កេតការណ៍ LIGO និង Virgo ក្រាបសញ្ញា GW150914 និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលឈ្នះរង្វាន់ណូបែល។ ចុចលើរូបភាពនីមួយៗដើម្បីមើលទំហំពេញ។
Iឥទ្ធិពល និងសារៈសំខាន់
ការរកឃើញរលកទំនាញមិនមែនត្រឹមតែជាបញ្ជាក់ទ្រឹស្តីចាស់ទេ — វាបានបើកវិស័យស្រាវជ្រាវថ្មីទាំងមូល ហៅថា «តារាសាស្ត្ររលកទំនាញ» (gravitational-wave astronomy) ដែលផ្តល់មធ្យោបាយថ្មីមួយសម្រាប់សិក្សាចក្រវាឡ ខុសពីតារាសាស្ត្រផ្អែកលើពន្លឺដែលមានអាយុជាង៤០០ឆ្នាំ។
ព្រឹត្តិការណ៍ GW170817 (សីហា ២០១៧) បង្ហាញពីអានុភាពពេញលេញនៃវិធីសាស្ត្រថ្មីនេះ — ការបុកគ្នារវាងផ្កាយនឺត្រុងពីរបានផ្សាយទាំងរលកទំនាញ និងកាំរស្មីអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិកគ្រប់ប្រភេទ (កាំរស្មីហ្គាម៉ា ពន្លឺមើលឃើញ អ៊ុលត្រាវីយូឡេ ស្វិតអ៊ីនហ្វ្រារេដ វិទ្យុ) ដែលទូរទស្សន៍ជាង៧០ទូទាំងពិភពលោកចាប់បានក្នុងពេលតែមួយ — ជាកំណើតនៃ «តារាសាស្ត្រពហុសារព័ត៌មាន» (multi-messenger astronomy)។ ការសង្កេតនេះក៏ផ្តល់ភស្តុតាងសំខាន់ថា ធាតុធ្ងន់ដូចជាមាស និងផ្លាទីន ត្រូវបានផលិតឡើងតាមរយៈដំណើរការនុយក្លេអ៊ែរហៅថា r-process ក្នុងគ្រាដែលផ្កាយនឺត្រុងបុកគ្នា។
ការពង្រីកបណ្តាញឧបករណ៍អន្តរជាតិ — Virgo (អ៊ីតាលី), KAGRA (ជប៉ុន), និងឧបករណ៍ផែនដីនាពេលអនាគត — កំពុងបង្កើនភាពប្រែប្រួល និងសមត្ថភាពកំណត់ទីតាំងប្រភពសញ្ញា។ គិតត្រឹមកណ្តាលទសវត្សរ៍ ២០២០ LIGO និងដៃគូអន្តរជាតិបានរកឃើញព្រឹត្តិការណ៍រាប់រយ ធ្វើឱ្យតារាសាស្ត្ររលកទំនាញក្លាយជាវិស័យសកម្ម មិនមែនជាការពិសោធន៍តែម្តងទៀតទេ។ ជំហានបន្ទាប់រួមមានគម្រោង LISA (Laser Interferometer Space Antenna) របស់ NASA/ESA ដែលនឹងដាក់ឧបករណ៍អវកាសដើម្បីចាប់រលកទំនាញប្រេកង់ទាប មកពីរណ្តៅខ្មៅមហាឯកជនៅកណ្តាលកាឡាក់ស៊ី។
Jការយល់ច្រឡំ
Kមេរៀនសម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ
រឿងរបស់រលកទំនាញផ្តល់មេរៀនសំខាន់ពីរដែលអាចអនុវត្តបានទូទៅ។
ទីមួយ ការវិនិយោគលើការស្រាវជ្រាវមូលដ្ធាន (basic research) ដោយគ្មានផលចំណេញផ្ទាល់ភ្លាមៗ អាចផ្តល់លទ្ធផលដ៏ធំធេងក្រោយរយៈពេលយូរ — LIGO ចំណាយពេលជាង៤ទសវត្សរ៍ និងថវិការាប់ពាន់លានដុល្លារ មុនពេលទទួលបានលទ្ធផលដំបូង ប៉ុន្តែឥឡូវនេះបានផ្លាស់ប្តូរទាំងស្រុងនូវរបៀបដែលមនុស្សជាតិសិក្សាចក្រវាឡ។ ទីពីរ ភាពអត់ធ្មត់វិទ្យាសាស្ត្រ — Einstein ខ្លួនឯងក៏មិនប្រាកដច្បាស់ថាទ្រឹស្តីខ្លួនឯងត្រឹមត្រូវ តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របន្តតស៊ូស្រាវជ្រាវរហូតដល់ការបញ្ជាក់ចុងក្រោយ — បង្ហាញថាវិទ្យាសាស្ត្រពិតប្រាកដ ត្រូវការពេលវេលា ការវិនិយោគ និងភាពស្មោះត្រង់ចំពោះការស្រាវជ្រាវជាក់ស្តែង មិនមែនចម្លើយភ្លាមៗនោះទេ។
Lសេចក្តីសន្និដ្ឋាន
រលកទំនាញផ្តល់ជូនផ្លូវថ្មីមួយសម្រាប់មនុស្សជាតិសិក្សាចក្រវាឡ — ខុសពីតារាសាស្ត្រផ្អែកលើពន្លឺដែលប្រើអស់ជាង៤០០ឆ្នាំ។ ចាប់ពីទ្រឹស្តីរបស់ Einstein ឆ្នាំ១៩១៦ ការបញ្ជាក់ប្រយោលឆ្នាំ១៩៧៤ រហូតដល់ការរកឃើញផ្ទាល់ឆ្នាំ២០១៥ រឿងនេះជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អបំផុតមួយអំពីរបៀបវិទ្យាសាស្ត្រដំណើរការ — ការទស្សន៍ទាយហ៊ាន ការសង្ស័យសមហេតុផល និងការផ្ទៀងផ្ទាត់ជាបន្តបន្ទាប់ដោយភស្តុតាងជាក់ស្តែង។
សព្វថ្ងៃ ជាមួយកាតាឡុករាប់រយព្រឹត្តិការណ៍ និងគម្រោងអវកាសដូចជា LISA កំពុងអភិវឌ្ឍ តារាសាស្ត្ររលកទំនាញកំពុងបន្តបើកទ្វារយល់ដឹងថ្មីៗអំពីរណ្តៅខ្មៅ ផ្កាយនឺត្រុង និងប្រវត្តិចក្រវាឡ — ជានិទស្សន្តវិទ្យាសាស្ត្រដ៏សកម្មបំផុតមួយនៃសម័យបច្ចុប្បន្ន មិនមែនជារឿងបានបញ្ចប់ទេ។
Mសំណួរ-ចម្លើយ
តើរលកទំនាញជាអ្វី?
តើនរណាទស្សន៍ទាយពីរលកទំនាញជាដំបូង?
តើ LIGO ជាអ្វី?
តើការរកឃើញផ្ទាល់ជាលើកដំបូងកើតឡើងនៅពេលណា?
តើនរណាឈ្នះរង្វាន់ណូបែលពីរឿងនេះ?
តើ GW170817 ខុសពី GW150914 យ៉ាងណា?
តើឧបករណ៍រកឃើញរលកទំនាញមានប៉ុន្មាននាពេលបច្ចុប្បន្ន?
💜គាំទ្រ Eksastra
Eksastra ផ្តល់ឯកសារនិងអត្ថបទឥតគិតថ្លៃដល់សាធារណជន។ ប្រសិនបើអ្នកយល់ថាមាតិកានេះមានប្រយោជន៍ អាចឧបត្ថម្ភតាមរយៈ ABA PayWay ដើម្បីជួយឱ្យគម្រោងនេះបន្តដំណើរការ។
💜 បរិច្ចាគ · Donate