០១និយមន័យ EMB និងគំរូធំបីនៃពិភពលោក

ស្ថាប័នគ្រប់គ្រងការបោះឆ្នោត (Electoral Management Body ឬ EMB) គឺជាស្ថាប័នដែលទទួលបន្ទុកភារកិច្ចស្នូលក្នុងការរៀបចំបោះឆ្នោត៖ កត់ត្រាបញ្ជីអ្នកបោះឆ្នោត កំណត់ចំណុចបោះឆ្នោត ចុះឈ្មោះបេក្ខជន គ្រប់គ្រងសន្លឹកឆ្នោត រាប់សន្លឹកឆ្នោត និងប្រកាសលទ្ធផលផ្លូវការ។ អង្គការសិក្សាប្រៀបធៀបច្បាប់បោះឆ្នោត ACE Electoral Knowledge Network (គម្រោងរួមរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ IDEA និងស្ថាប័នផ្សេងទៀត) បានចាត់ថ្នាក់ EMB ពិភពលោកជាបីគំរូធំៗ តាមកម្រិតនៃការញែកឯករាជ្យពីអំណាចប្រតិបត្តិ។

ការសម្រេចជ្រើសរើសគំរូណាមួយ មិនមែនកើតចេញពីទ្រឹស្តីសុទ្ធសាធទេ — ភាគច្រើនកើតចេញពីប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយផ្ទាល់ខ្លួន។ របាយការណ៍របស់ International IDEA កត់សម្គាល់ថា ប្រទេសដែលមានប្រវត្តិកិច្ចមិនទុកចិត្តរវាងគណបក្ស ឬធ្លាប់មានជម្លោះក្រោយពេលបោះឆ្នោត តែងតែបង្កើត EMB ឯករាជ្យ ដើម្បីកសាងទំនុកចិត្តជាថ្មី — ខណៈប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធតុលាការរឹងមាំ និងវប្បធម៌នយោបាយស្ថិតស្ថេរជាយូរអង្វែង (ដូចអូស្ត្រាលី ឬក្រុមប្រទេសនន់ឌិក) អាចទុកចិត្តគំរូរដ្ឋាភិបាលបានដោយគ្មានបញ្ហាធំ។

ចំណុចគួរកត់សម្គាល់មួយទៀត៖ សូម្បីតែក្នុងចំណោមប្រទេសដែលប្រើគំរូឯករាជ្យដូចគ្នា ក៏មានភាពខុសគ្នាធំក្នុងវិធីធានាឯករាជ្យភាពនោះដែរ — ចំណុចនេះជាមូលហេតុដែលអត្ថបទនេះជ្រើសរើសករណីសិក្សាបួនប្រទេសដែលតំណាងឲ្យវិធីសាស្ត្រខុសៗគ្នា មិនមែនត្រឹមតែជាឧទាហរណ៍ដដែលៗនោះទេ។

០២ឥណ្ឌា៖ Election Commission of India — ប្រវត្តិ និងរចនាសម្ព័ន្ធ

Election Commission of India (ECI) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី ២៦ មករា ១៩៥០ ក្រោមមាត្រា ៣២៤ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឥណ្ឌា ដែលផ្តល់ឲ្យស្ថាប័ននេះនូវអំណាចត្រួតពិនិត្យ ណែនាំ និងគ្រប់គ្រងដំណើរការបោះឆ្នោតទាំងអស់ — ចាប់ពីការបោះឆ្នោតរដ្ឋសភា រដ្ឋសភារដ្ឋ រហូតដល់តំណែងប្រធានាធិបតី និងអនុប្រធានាធិបតី។ អាណត្តិដំបូងមានតែ មន្រ្តីគ្រប់គ្រងការបោះឆ្នោតច្បង (Chief Election Commissioner ឬ CEC) តែម្នាក់ឯង គឺលោក Sukumar Sen ដែលបានរៀបចំការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩៥១-១៩៥២ ដោយប្រើអ្នកបោះឆ្នោតជាង ១៧៣លាននាក់ ភាគច្រើនអត់ចេះអក្សរ។

រចនាសម្ព័ន្ធផ្លាស់ប្តូរជាបន្តបន្ទាប់៖ រដ្ឋសភាបានបន្ថែមសមាជិកទីពីរជាបណ្ដោះអាសន្នក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ មុននឹងលុបចោលវិញ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលក្លាយជាអង្គភាពបីនាក់អចិន្ត្រៃយ៍៖ CEC និង Election Commissioner (EC) ពីរនាក់ទៀត សម្រេចចិត្តជាសំឡេងភាគច្រើន។ ECI មានអំណាចធំពិសេស រួមទាំងការចេញ Model Code of Conduct ដែលដាក់កម្រិតលើសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចអំឡុងពេលយុទ្ធនាការ ត្រួតពិនិត្យការចំណាយបេក្ខជន និងសិទ្ធិផ្អាកមន្រ្តីរដ្ឋដែលរំលោភបទបញ្ជាឆ្នោត។

ចំណុចរសើបជាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺ របៀបតែងតាំង CEC និង EC — ដែលធ្លាប់សម្រេចដោយប្រធានាធិបតីឥណ្ឌា ស្តាប់តាមអនុសាសន៍របស់រដ្ឋាភិបាលកណ្ដាល (មានន័យថា គណបក្សកាន់អំណាចជាអ្នកជ្រើសរើសអ្នកត្រួតពិនិត្យខ្លួនឯងជាក់ស្តែង) អស់រយៈពេលជាង ៧០ឆ្នាំ។ ចំណុចនេះក្លាយជាចំណុចប្រកួតប្រជែងផ្លូវច្បាប់ដ៏សំខាន់ដូចដែលផ្នែកបន្ទាប់នឹងពន្យល់។

រូបភាព៖ Wikimedia Commons (អាជ្ញាប័ណ្ណសាធារណៈ/CC) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៣ជម្លោះឥណ្ឌា៖ សំណុំរឿង Anoop Baranwal និងច្បាប់ឆ្នាំ ២០២៣

នៅថ្ងៃទី ២ មីនា ២០២៣ សាលាដីកាតុលាការកំពូលឥណ្ឌា ក្នុងសំណុំរឿង Anoop Baranwal v. Union of India បានសម្រេចជាឯកច្ឆន្ទ (ចៅក្រម ៥ អង្គ) ថា ដំណើរការតែងតាំង CEC និង EC ដែលអនុវត្តដោយអំណាចប្រតិបត្តិតែឯង គឺមិនស្របនឹងស្មារតីរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះទេ។ តុលាការបានបញ្ជាឲ្យបង្កើតគណៈកម្មាធិការជ្រើសរើសបណ្តោះអាសន្នមួយ មានសមាជិកបី៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រី, មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំងធំបំផុតនៅសភាទាបជាតិ (Lok Sabha) និង ប្រធានចៅក្រមឥណ្ឌា (Chief Justice of India) — រហូតដល់សភាចេញច្បាប់ថ្មីមួយចាប់ក្នុងបញ្ហានេះ។

រដ្ឋសភាបានឆ្លើយតបដោយអនុម័ត Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners Act, 2023 — ឆ្លងកាត់ Rajya Sabha (សភាកំពូល) ថ្ងៃទី ១២ ធ្នូ ២០២៣ និង Lok Sabha ថ្ងៃទី ២១ ធ្នូ ២០២៣ មុននឹងទទួលការឯកភាពពីប្រធានាធិបតីនៅថ្ងៃទី ២៨ ធ្នូ ២០២៣។ ច្បាប់នេះជំនួសប្រធានចៅក្រមឥណ្ឌាដោយ រដ្ឋមន្ត្រីជាកាប៊ីណេមួយរូបដែលនាយករដ្ឋមន្ត្រីជាអ្នកតែងតាំង — មានន័យថា គណៈកម្មាធិការជ្រើសរើសបីនាក់ថ្មី មានសមាជិកពីររូបមកពីរដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាច និងសមាជិកមួយរូបមកពីគណបក្សប្រឆាំង — ខណៈមុននេះ សមាជិកតុលាការជាភាគីទីបីអព្យាក្រឹតត្រូវបានដកចេញ។ ច្បាប់ថ្មីក៏បន្ថយឋានៈប្រាក់ខែ EC ពីកម្រិតចៅក្រមតុលាការកំពូល មកនៅកម្រិតរដ្ឋលេខាធិការសហព័ន្ធ (Cabinet Secretary) ដែរ។

សំណុំរឿងប្តឹងតវ៉ាប្រឆាំងច្បាប់ថ្មីនេះ (រួមទាំង Jaya Thakur v. Union of India) នៅតែស្ថិតក្នុងការជំនុំជម្រះនៅតុលាការកំពូលឥណ្ឌា គិតត្រឹមចុងឆ្នាំ ២០២៦ — ដោយសំណើសុំផ្អាកការអនុវត្តច្បាប់ត្រូវបានតុលាការបដិសេធរហូតមកដល់ពេលនេះ ខណៈសំណុំរឿងចម្បងនៅតែបន្តជំនុំជម្រះ។

០៤ម៉ិកស៊ិក៖ INE និងស្វ័យភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៩៦

ស្ថាប័នគ្រប់គ្រងការបោះឆ្នោតរបស់ម៉ិកស៊ិកមានឈ្មោះដើមថា Instituto Federal Electoral (IFE) បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៩០ បន្ទាប់ពីជម្លោះទុកចិត្តលើការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៨៨ ដែលមានការចោទប្រកាន់ក្លែងបន្លំយ៉ាងទូលំទូលាយ។ ការកែទម្រង់រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៩៦ ជាចំណុចផ្លាស់ប្តូរធំបំផុត៖ រដ្ឋាភិបាលបានដកតំណាងអំណាចប្រតិបត្តិចេញពីក្រុមប្រឹក្សា IFE ទាំងស្រុង ដោយទុកតែ consejeros electorales (ក្រុមប្រឹក្សាការបោះឆ្នោត) ដែលមិនចំណុះទៅគណបក្ស ឬអំណាចរដ្ឋណាមួយជាអ្នកសម្រេចចិត្តតែឯង។ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ IFE ត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា Instituto Nacional Electoral (INE) ព្រមទាំងទទួលបានអំណាចត្រួតពិនិត្យការបោះឆ្នោតថ្នាក់រដ្ឋ (មិនមែនត្រឹមតែថ្នាក់សហព័ន្ធ) បន្ថែមទៀត។

រចនាសម្ព័ន្ធបច្ចុប្បន្នមានក្រុមប្រឹក្សា ១១នាក់ (រួមប្រធាន) ជ្រើសរើសដោយសភាទាបនៃសភាសហព័ន្ធ (Cámara de Diputados) ដោយត្រូវការសំឡេងគាំទ្រ ពីរភាគបី — មានន័យថា ត្រូវការការឯកភាពគ្នារវាងគណបក្សធំៗ មិនអាចឲ្យគណបក្សតែមួយកំណត់ដោយឯកឯងបានទេ — សម្រាប់អាណត្តិ ៩ឆ្នាំ មិនអាចបន្តអាណត្តិទេ ដើម្បីកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃការចាប់អារម្មណ៍ជាមួយអំណាចនយោបាយណាមួយ។ លោក Lorenzo Córdova Vianello កាន់តំណែងជាប្រធាន IFE/INE ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១៤ រហូតដល់ចប់អាណត្តិឆ្នាំ ២០២៣ ហើយអ្នកស្នងតំណែងគឺលោកស្រី Guadalupe Taddei Zavala ដែលបានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានក្នុងខែមេសា ២០២៣ សម្រាប់អាណត្តិ ៩ឆ្នាំ (២០២៣-២០៣២)។

រូបភាព៖ Wikimedia Commons (អាជ្ញាប័ណ្ណសាធារណៈ/CC) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៥ជម្លោះម៉ិកស៊ិក៖ “Plan B” របស់ AMLO និងសាលក្រម SCJN

ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ លោកប្រធានាធិបតី Andrés Manuel López Obrador (AMLO) បានស្នើកែទម្រង់រដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយ (ត្រូវហៅក្រោយមកថា “Plan A”) ដើម្បីឲ្យក្រុមប្រឹក្សា INE ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ ការបោះឆ្នោតផ្ទាល់ពីប្រជាពលរដ្ឋ ជំនួសឲ្យការជ្រើសរើសដោយសភា ដោយអះអាងថា នេះនឹងផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ប្រជាធិបតេយ្យកាន់តែច្រើនដល់ស្ថាប័ននេះ។ សំណើនេះមិនអាចទទួលបានសំឡេងគាំទ្រពីរភាគបីនៅសភាទេ ដូច្នេះមិនបានឆ្លងកាត់។

រដ្ឋាភិបាល AMLO បន្តជំនួសដោយកញ្ចប់ច្បាប់រង “Plan B” ដែលអនុម័តដោយសភាក្នុងខែធ្នូ ២០២២ — កាត់បន្ថយបុគ្គលិក និងថវិការបស់ INE ព្រមទាំងកែប្រែរចនាសម្ព័ន្ធការិយាល័យសាខាថ្នាក់មូលដ្ឋាន។ អ្នករិះគន់ — រួមទាំងអតីតប្រធាន Lorenzo Córdova និងអង្គការសង្គមស៊ីវិលជាច្រើន — ដាក់ស្លាកឈ្មោះហានិភ័យនេះថា “INE-cracia” ដោយអះអាងថា ការកាត់បន្ថយធនធាននេះនឹងធ្វើឲ្យ INE ពិបាកអនុវត្តភារកិច្ចត្រួតពិនិត្យការបោះឆ្នោតដោយឯករាជ្យ។ ភាគីរដ្ឋាភិបាលបែរជាអះអាងថា ការកែទម្រង់មានគោលបំណងសន្សំសំចៃថវិកាសាធារណៈ និងកាត់បន្ថយអតីតកម្មករលើសនិយោជិកបុគ្គលិកកម្រិតខ្ពស់របស់ INE ដែលពួកគេចាត់ទុកជា “ជនអភិជនមិនចាំបាច់”។

ការតវ៉ាជាសាធារណៈបានផ្ទុះឡើងធំដុំក្នុងខែកុម្ភៈ ២០២៣ ក្រោមឈ្មោះយុទ្ធនាការ “INE es de todos” ដោយអ្នកតវ៉រាប់សែននាក់បានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅទីលានកណ្តាល Zócalo ក្រុងម៉ិកស៊ិកូស៊ីធី។ នៅចុងបញ្ចប់ តុលាការកំពូលរដ្ឋធម្មនុញ្ញម៉ិកស៊ិក (Suprema Corte de Justicia de la Nación ឬ SCJN) បានសម្រេចជាឯកច្ឆន្ទក្នុងខែមិថុនា ២០២៣ថា កញ្ចប់ច្បាប់ “Plan B” មិនស្របនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដោយលុបចោលការកែប្រែភាគច្រើនក្នុងកញ្ចប់នេះ។

០៦អូស្ត្រាលី៖ AEC និងគំរូឯករាជ្យតាមប្រព័ន្ធតុលាការ

Australian Electoral Commission (AEC) តំណាងឲ្យវិធីសាស្ត្រធានាឯករាជ្យភាពមួយខុសពីឥណ្ឌា និងម៉ិកស៊ិក — ជំនួសឲ្យការពឹងផ្អែកលើការសម្របសម្រួលពហុគណបក្ស វាពឹងផ្អែកលើការចូលរួមរបស់ស្ថាប័នតុលាការ។ AEC ជាស្ថាប័នច្បាប់ (statutory body) បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៤ ដោយកែច្នៃពី Commonwealth Electoral Office ចាស់ដែលមានប្រវត្តិតាំងពី Commonwealth Electoral Act ១៩០២/១៩១៨។ ការសម្រេចចិត្តរបស់ AEC ស្ថិតនៅក្នុងដៃរបស់អង្គភាព Electoral Commission បីនាក់៖

• ប្រធាន (Chairperson) — ត្រូវតែជាចៅក្រមកំពុងបំពេញការងារ ឬចៅក្រមចូលនិវត្តន៍នៃតុលាការសហព័ន្ធ (Federal Court)
• Electoral Commissioner — នាយកប្រតិបត្តិ (CEO) ជាអ្នកគ្រប់គ្រងប្រតិបត្តិការប្រចាំថ្ងៃ
• សមាជិកមិនមែនចៅក្រម (Non-judicial member) — ជាធម្មតាជ្រើសរើសពីអតីតមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ផ្នែកស្ថិតិ ឬសេវាសាធារណៈ

ការតម្រូវឲ្យប្រធានជាចៅក្រម បង្កើតជា “អ្នកកាត់ក្តី” ដែលនៅឆ្ងាយពីអំណាចនយោបាយប្រចាំថ្ងៃ ខណៈអាណត្តិសមាជិកម្នាក់ៗគឺ ៥ឆ្នាំ។ ខុសពីឥណ្ឌា និងម៉ិកស៊ិកដែលធ្លាប់ជួបប្រទះជម្លោះឯករាជ្យភាពជាសាធារណៈ ការតែងតាំង AEC កម្រនឹងក្លាយជាចំណុចប្រកួតប្រជែងនយោបាយធំណាស់ — ជាទូទៅអ្នកសិក្សានយោបាយប្រៀបធៀបចាត់ទុកនេះថាកើតចេញពីវប្បធម៌សេវាសាធារណៈអព្យាក្រឹតដ៏រឹងមាំរបស់អូស្ត្រាលី និងទំនៀមទម្លាប់តែងតាំងដោយផ្អែកលើសមត្ថភាពជំនាញ មិនមែនចេញពីអំណាចប្រតិបត្តិដោយផ្ទាល់នោះទេ។

រូបភាព៖ Unsplash (អាជ្ញាប័ណ្ណឥតគិតថ្លៃ) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៧កេនយ៉ា៖ IEBC ជម្លោះខាងក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ និង ២០២២

Independent Electoral and Boundaries Commission (IEBC) របស់កេនយ៉ា ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១១ ជំនួសអង្គភាព Electoral Commission of Kenya (ECK) ចាស់ ដែលទទួលការរិះគន់ធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីអំពើហិង្សាក្រោយបោះឆ្នោតឆ្នាំ ២០០៧-២០០៨។ IEBC មានសមាជិកកម្មការ ៧នាក់ បូកនាយកប្រតិបត្តិ តែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីក្រោយទទួលការឯកភាពពីសភា សម្រាប់អាណត្តិ ៦ឆ្នាំ មិនអាចបន្ត ហើយសេចក្តីសម្រេចសំខាន់ៗត្រូវការសំឡេងគាំទ្រយ៉ាងតិច ៤ក្នុងចំណោម ៧សំឡេង។ ជាឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងបំផុតមួយ ដែលបង្ហាញថា EMB ឯករាជ្យតាមទ្រឹស្តី អាចក្លាយជាកន្លែងកកកុញជម្លោះខាងក្នុងផ្ទាល់ — មិនមែនត្រឹមតែជម្លោះជាមួយអំណាចខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ។

ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ តុលាការកំពូលកេនយ៉ា ក្រោមប្រធានចៅក្រម David Maraga បានសម្រេច ៤/៦ សំឡេង នៅថ្ងៃទី ១ កញ្ញា ២០១៧ លុបចោលលទ្ធផលបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនៃថ្ងៃទី ៨ សីហា ២០១៧ ដោយសំអាងលើភាពមិនប្រក្រតីនៃដំណើរការបញ្ជូនទិន្នន័យបោះឆ្នោត — ជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្រ្វិកដែលតុលាការកំពូលលុបចោលការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី។ ប្រធាន IEBC Wafula Chebukati ទទួលបន្ទុកគ្រប់គ្រងការបោះឆ្នោតម្តងទៀត ខណៈកម្មការ Roselyn Akombe បានលាលែងតំណែង និងភៀសខ្លួនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកមុនថ្ងៃបោះឆ្នោតម្តងទៀត ដោយអះអាងជាសាធារណៈថា នាងមិនជឿជាក់ថា ការបោះឆ្នោតជុំទីពីរនឹងអាចប្រព្រឹត្តទៅដោយយុត្តិធម៌បាន។ ការបោះឆ្នោតជុំថ្មីប្រព្រឹត្តទៅថ្ងៃទី ២៦ តុលា ២០១៧ ហើយលោក Uhuru Kenyatta ឈ្នះការបោះឆ្នោត។

ភាគីទាំងពីរខាងក្នុង IEBC បានផ្តល់ជំហររបស់ខ្លួនជាសាធារណៈ៖ ចំណែក Chebukati អះអាងថា គាត់អនុវត្តតាមនីតិវិធីច្បាប់កំណត់ ខណៈ Cherera និងក្រុមរបស់នាងអះអាងថា ដំណើរការផ្ទៀងផ្ទាត់មិនបានអនុវត្តតាមស្តង់ដារត្រឹមត្រូវ។ បេក្ខជនប្រឆាំង Raila Odinga បានប្តឹងតវ៉ាទៅតុលាការកំពូល ដោយលើកឡើងទាំងចំណុចរបស់ Cherera Four ថាជាភស្តុតាង។ ប៉ុន្តែតុលាការកំពូលកេនយ៉ា បានសម្រេចជាឯកច្ឆន្ទ (៧/០) ថ្ងៃទី ៥ កញ្ញា ២០២២ ថា មិនមានភស្តុតាងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីលុបចោលលទ្ធផលនោះទេ ហើយបានទទួលស្គាល់ជ័យជម្នះរបស់ Ruto។ ក្រោយមក គណៈកម្មការស៊ើបអង្កេតឯករាជ្យបានផ្តល់អនុសាសន៍ ហើយក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តុលាការចាត់តាំង (tribunal) បានសម្រេចដកតំណែងកម្មការទាំង ៤រូបនៃ “Cherera Four” ចេញពីតំណែងជាផ្លូវការ។

ករណីកេនយ៉ាបង្ហាញភាពស្មុគស្មាញមួយ ដែលករណីសិក្សាឥណ្ឌា និងម៉ិកស៊ិកមិនបានលើកឡើងច្បាស់៖ ជម្លោះឯករាជ្យភាពមិនតែងតែកើតឡើងរវាង EMB និងអំណាចប្រតិបត្តិខាងក្រៅនោះទេ — ជួនកាល វាកើតឡើងផ្ទាល់ខាងក្នុងអង្គភាពសម្រេចចិត្តរួម ដែលធ្វើឲ្យសំណួរ “តើនរណាត្រូវជឿ” ក្លាយជាបញ្ហាស្មុគស្មាញជាងសាមញ្ញ “រដ្ឋាភិបាលប្រឆាំង EMB”។ លោក Chebukati ខ្លួនឯងបានទទួលមរណភាពនៅខែកុម្ភៈ ២០២៥ អាយុ ៦៣ឆ្នាំ ក្រោយពេលចប់អាណត្តិជាប្រធាន IEBC ស្រាប់ ដោយនៅតែជាឈ្មោះមួយដែលភ្ជាប់ជាមួយក្រុមភស្តុតាងជម្លោះទាំងឆ្នាំ ២០១៧ និង ២០២២ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយកេនយ៉ា។

រូបភាព៖ Wikimedia Commons (អាជ្ញាប័ណ្ណសាធារណៈ/CC) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៨យន្តការធានាឯករាជ្យភាពរួម — អ្វីខ្លះដែលពិតជាការពារបាន

ទោះបីជាគំរូខុសគ្នា ករណីសិក្សាទាំងបួនខាងលើ (ECI, INE, AEC, IEBC) បង្ហាញនូវឧបករណ៍ការពារឯករាជ្យភាពស្រដៀងគ្នាមួយចំនួន ដែលអ្នកសិក្សាច្បាប់ប្រៀបធៀបចាត់ទុកថាមានប្រសិទ្ធភាព៖

• ការចាក់ឫសក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ/ច្បាប់ស្នូល — ស្ថាប័នមិនអាចលុបចោល ឬកែសម្រួលអំណាចដោយច្បាប់សាមញ្ញភាគច្រើនធម្មតាបានទេ (ឧ. ECI ក្នុងមាត្រា ៣២៤ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឥណ្ឌា, INE ជាស្ថាប័នរដ្ឋធម្មនុញ្ញម៉ិកស៊ិក)
• អាណត្តិយូរអង្វែងមិនអាចបន្ត — ការមិនអនុញ្ញាតឲ្យតែងតាំងឡើងវិញ កាត់បន្ថយហេតុផលដែលកម្មការចង់ធ្វើឲ្យអំណាចនយោបាយពេញចិត្ត (INE ៩ឆ្នាំ, IEBC ៦ឆ្នាំ)
• ការតែងតាំងតាមសំឡេងគាំទ្រច្រើនគណបក្ស/ភាគច្រើនកំណត់ — ត្រូវការការឯកភាពគ្នារវាងគណបក្ស មិនអាចឲ្យគណបក្សតែមួយកំណត់ដោយឯកឯង (INE ត្រូវការសំឡេងគាំទ្រពីរភាគបី)
• សមាសភាពមានតុលាការ ឬអ្នកជំនាញអព្យាក្រឹត — ការតម្រូវឲ្យប្រធានជាចៅក្រម ជួយកាត់ផ្តាច់ស្ថាប័ននេះពីអំណាចនយោបាយប្រចាំថ្ងៃ (AEC, និងឥណ្ឌាមុនឆ្នាំ ២០២៣)
• ស្វ័យភាពថវិកា — ថវិកាមិនត្រូវពឹងផ្អែកលើការសម្រេចចិត្តប្រចាំឆ្នាំរបស់ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុនោះទេ ដើម្បីការពារពីការកាត់បន្ថយថវិកាមុនពេលបោះឆ្នោត
• ការការពារពីការដកចេញតាមអំពើចិត្ត — ការដកកម្មការចេញត្រូវឆ្លងកាត់នីតិវិធីស៊ើបអង្កេត និងតុលាការចាត់តាំង (ដូចករណី Cherera Four ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣)

រូបភាព៖ Wikimedia Commons (អាជ្ញាប័ណ្ណសាធារណៈ/CC) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៩ការគំរាមកំហែងទូទៅចំពោះឯករាជ្យភាព EMB

ការវិភាគករណីសិក្សាទាំងបួន បង្ហាញលំនាំគំរាមកំហែងធម្មតាចំនួន ៤ ដែលកើតឡើងម្តងហើយម្តងទៀតនៅឆ្លងកាត់តំបន់ផ្សេងៗគ្នា៖

លំនាំគំរាមកំហែងទាំងនេះមិនមែនកើតឡើងតែជាមួយ EMB ប៉ុណ្ណោះទេ — ស្ថាប័នត្រួតពិនិត្យឯករាជ្យផ្សេងទៀតដែលរដ្ឋសម័យទំនើបបង្កើតឡើងសម្រាប់ត្រួតពិនិត្យអំណាចរដ្ឋ ក៏ជួបប្រទះនឹងបញ្ហារចនាសម្ព័ន្ធស្រដៀងគ្នាដែរ។ ជាឧទាហរណ៍ ស្ថាប័នអ្នកសំណុំរឿងរដ្ឋ (Ombudsman) ដែលមានប្រវត្តិចាប់ពីស៊ុយអែតឆ្នាំ ១៨០៩ ក៏ពឹងផ្អែកលើគោលការណ៍ការពារដូចគ្នា — អាណត្តិមានសុវត្ថិភាព ការតែងតាំងតាមសំឡេងគាំទ្រច្រើនគណបក្ស និងស្វ័យភាពថវិកា — ដើម្បីអាចត្រួតពិនិត្យអំណាចប្រតិបត្តិដោយគ្មានការភ័យខ្លាចនូវការសងសឹកនយោបាយ។ ចំណុចរួមនេះបញ្ជាក់ថា សំណួរស្នូល “តើអ្នកណាត្រួតពិនិត្យអ្នកត្រួតពិនិត្យ?” មិនមែនជាបញ្ហាមានតែចំពោះការបោះឆ្នោតទេ គឺជាបញ្ហារួមនៃស្ថាបត្យកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញទំនើបទាំងមូល។

ភាពស្រដៀងគ្នារវាង EMB និង Ombudsman មិនមែនចៃដន្យទេ — ស្ថាប័នទាំងពីរប្រភេទ ជាទូទៅត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ដោយអ្នកសិក្សារដ្ឋធម្មនុញ្ញថាជា “ស្ថាប័នការពារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ” (guarantor institutions) ដែលឋិតនៅក្រៅរចនាសម្ព័ន្ធបីអំណាចបុរាណ (ប្រតិបត្តិ នីតិប្រតិបត្តិ តុលាការ) ព្រោះភារកិច្ចរបស់ខ្លួនតម្រូវឲ្យមានចម្ងាយពីអំណាចទាំងបីនេះក្នុងកម្រិតណាមួយ។ ការសិក្សាថាតើយន្តការណាការពារឯករាជ្យភាពបានប្រសិទ្ធភាពជាងគេ ចំពោះស្ថាប័នមួយប្រភេទ តែងតែផ្តល់មេរៀនអាចអនុវត្តបានចំពោះស្ថាប័នប្រភេទផ្សេងទៀតដែរ។

១០សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ឯករាជ្យភាពជាដំណើរការ មិនមែនចំណុចឈប់

ការសិក្សាប្រៀបធៀបទាំងបួនប្រទេសនេះបង្ហាញថា គ្មានគំរូតែមួយឯកតោគ្គិកសម្រាប់ធានាឯករាជ្យភាព EMB ទេ។ ឥណ្ឌាបង្ហាញថា សូម្បីតែសំណុំច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាចត្រូវកែប្រែឡើងវិញដោយសភា ខណៈម៉ិកស៊ិកបង្ហាញថា តុលាការធម្មនុញ្ញអាចដើរតួជាឧបករណ៍ការពារចុងក្រោយបានប្រសិទ្ធភាព។ អូស្ត្រាលីបង្ហាញថា ការចូលរួមរបស់ចៅក្រម និងវប្បធម៌សេវាសាធារណៈអព្យាក្រឹត អាចជៀសវាងជម្លោះជាសាធារណៈបានយូរអង្វែង ខណៈកេនយ៉ាបង្ហាញថា ការមានកម្មការច្រើននាក់ក៏មិនធានាថាកម្មការទាំងនោះនឹងឯកភាពគ្នាដែរ។

អង្គការតាមដានអន្តរជាតិដូច International IDEA និង ACE Electoral Knowledge Network បន្តតាមដានការវិវត្តន៍នៃច្បាប់ និងការអនុវត្តជាក់ស្តែងរបស់ EMB ជុំវិញពិភពលោក ដោយសង្កត់ធ្ងន់ថា ឯករាជ្យភាពមិនមែនជាស្ថានភាពថេរអចិន្ត្រៃយ៍ ដែលនៅតែស្ថិតស្ថេរឲ្យតែច្បាប់ត្រូវបានចែងម្តងទេ — វាជាដំណើរការដែលត្រូវការការតាមដាន ការការពារជាបន្តបន្ទាប់ ព្រមទាំងឆន្ទៈនយោបាយក្នុងការគោរពលទ្ធផលដែលមិនចង់បាន ជារៀងរាល់ការបោះឆ្នោត។

ចំណុចចុងក្រោយ៖ ការជំទាស់ច្បាប់ CEC Act ២០២៣ របស់ឥណ្ឌា នៅតុលាការកំពូល នៅតែស្ថិតក្នុងការជំនុំជម្រះ — លទ្ធផលចុងក្រោយអាចផ្លាស់ប្តូរបន្ថែមទៀតតាមពេលវេលា។

១១សំណួរដែលសួរញឹកញាប់

១២ប្រភពយោង (Sources)

1. Election Commission of India — គេហទំព័រផ្លូវការ
2. Supreme Court Observer — Jaya Thakur v. Union of India (ច្បាប់ CEC 2023)
3. Wikipedia — CEC and Other ECs Act, 2023
4. LiveLaw — ជំហររដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌានៅតុលាការកំពូល
5. Instituto Nacional Electoral (INE) — គេហទំព័រផ្លូវការ
6. Wikipedia — National Electoral Institute (INE)
7. Wilson Center — Mexico’s National Electoral Institute Explainer
8. Inter-American Dialogue — AMLO’s Election Reforms
9. Australian Electoral Commission — Organisational Structure
10. Wikipedia — Australian Electoral Commission
11. Wikipedia — Independent Electoral and Boundaries Commission (Kenya)
12. Quartz Africa — Kenya Supreme Court Annuls 2017 Election
13. The Star Kenya — Four IEBC Commissioners Reject Presidential Results (២០២២)
14. Wikipedia — Juliana Cherera
15. ACE Electoral Knowledge Network — Electoral Management Models
16. International IDEA — Independence in Electoral Management (Primer)

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។

✓ ត្រួតពិនិត្យផ្អែកលើប្រភពស្ថាប័នផ្លូវការ និងសារព័ត៌មានជាភាសាអង់គ្លេស ព្រមទាំងសាលក្រមតុលាការដែលផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ