០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ ISDS គឺជាអ្វី?

ការដោះស្រាយវិវាទវិនិយោគិន-រដ្ឋ (Investor-State Dispute Settlement — ISDS) គឺជាយន្តការផ្នែកច្បាប់អន្តរជាតិដែលអនុញ្ញាតឲ្យវិនិយោគិនបរទេសម្នាក់ — ជាទូទៅជាក្រុមហ៊ុនពហុជាតិ — ដាក់ពាក្យបណ្តឹងផ្ទាល់ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋដែលខ្លួនបានវិនិយោគ ដោយមិនចាំបាច់ឆ្លងកាត់តុលាការក្នុងស្រុករបស់រដ្ឋនោះឡើយ។ មូលដ្ឋានច្បាប់សម្រាប់ការប្តឹងបែបនេះមកពីសន្ធិសញ្ញាមួយចំនួន — ជាទូទៅជាសន្ធិសញ្ញាវិនិយោគទ្វេភាគី (bilateral investment treaty — BIT) រវាងរដ្ឋពីរ ឬជំពូកវិនិយោគនៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី (FTA investment chapter) — ដែលរដ្ឋខ្លួនឯងបានយល់ព្រមជាមុនផ្តល់ការអនុញ្ញាតឲ្យវិនិយោគិនប្តឹងខ្លួនតាមផ្លូវអាជ្ញាកណ្តាលអន្តរជាតិ ប្រសិនបើរដ្ឋបំពានលើកិច្ចការពារជាក់លាក់ដូចជា ការហាមឃាត់រំដោះទ្រព្យសម្បត្តិដោយគ្មានសំណង (expropriation) ការធានាចំពោះការប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ និងសមធម៌ (fair and equitable treatment — FET) ការធានាមិនរើសអើងជាតិសញ្ជាតិ (national treatment) និងគោលការណ៍ជាតិសាំង្កាត់អនុគ្រោះបំផុត (most-favoured-nation — MFN)។

យោងតាមទិន្នន័យ UNCTAD Investment Policy Hub (ISDS Navigator) គិតត្រឹមចុងឆ្នាំ ២០២៣ មានសំណុំរឿង ISDS ផ្អែកលើសន្ធិសញ្ញាសរុបចំនួន ១.៣៣២ ត្រូវបានប្តឹងជាសាធារណៈលើពិភពលោក — ជាចំនួនកើនឡើងជាលំដាប់ចាប់ពីទសវត្សរ៍ ១៩៩០ តាមរយៈបណ្តាញសន្ធិសញ្ញាវិនិយោគជាង ២.៥០០ ដែលចុះហត្ថលេខារវាងរដ្ឋនានា។ វេទិកាចម្បងបំផុតសម្រាប់ការប្តឹងបែបនេះគឺ ICSID ដែលជាស្ថាប័នមួយក្នុងក្រុមធនាគារពិភពលោក បង្កើតឡើងក្រោមអនុសញ្ញា ICSID ឆ្នាំ ១៩៦៥ (Washington Convention)។ សំណុំរឿងដំបូងគេត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅ ICSID ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ — សំណុំរឿង Holiday Inns S.A. and others ទល់នឹង ម៉ារ៉ុក (Morocco, ICSID Case No. ARB/72/1)។

០២តើវិនិយោគិនដាក់ពាក្យបណ្តឹងដូចម្តេច?

ដើម្បីឲ្យ ICSID ទទួលយកយុត្តាធិការលើសំណុំរឿងមួយ មាត្រា ២៥ នៃអនុសញ្ញា ICSID តម្រូវលក្ខខណ្ឌចំនួនបួនត្រូវតែពេញលេញ៖ (១) វិវាទត្រូវជាវិវាទផ្នែកច្បាប់ (legal dispute) មិនមែនវិវាទនយោបាយ ឬពាណិជ្ជកម្មសុទ្ធសាធ (២) វិវាទត្រូវកើតចេញដោយផ្ទាល់ពីវិនិយោគមួយ (៣) ភាគីម្ខាងត្រូវជារដ្ឋសមាជិក ICSID ខណៈភាគីម្ខាងទៀតត្រូវជាជនជាតិ ឬក្រុមហ៊ុនរបស់រដ្ឋសមាជិកមួយផ្សេងទៀត និង (៤) ភាគីទាំងពីរត្រូវបានយល់ព្រមជាលាយលក្ខណ៍អក្សរជាមុន ដាក់ស្នើវិវាទទៅ ICSID — ការយល់ព្រមនេះជាទូទៅរួចរាល់ស្រេចហើយនៅក្នុងខ្លឹមសារសន្ធិសញ្ញា BIT ខ្លួនឯង គ្មានតម្រូវឲ្យរដ្ឋចុះកិច្ចសន្យាដោយឡែកជាមួយវិនិយោគិននីមួយៗឡើយ។

មុននឹងដាក់ស្នើសំណុំរឿងជាផ្លូវការ សន្ធិសញ្ញាភាគច្រើនតម្រូវឲ្យវិនិយោគិនអនុវត្តជំហានមុនអាជ្ញាកណ្តាល (pre-arbitration steps) សិន — ជាទូទៅរយៈពេល ៦ ខែដល់ ១ ឆ្នាំនៃការចរចារមិត្តភាព (cooling-off period) ជាមួយរដ្ឋដើម្បីព្យាយាមដោះស្រាយវិវាទដោយមិនចាំបាច់ប្តឹង។ ប្រសិនបើការចរចារបរាជ័យ វិនិយោគិនអាចជ្រើសរើសវេទិកា — ICSID Convention Arbitration (ប្រសិនបើទាំងរដ្ឋភាគី និងរដ្ឋកំណើតវិនិយោគិនជាសមាជិក ICSID) ICSID Additional Facility Rules (ប្រសិនបើភាគីម្ខាងមិនមែនជាសមាជិក) ឬអាជ្ញាកណ្តាល ad hoc ក្រោមក្បួន UNCITRAL Arbitration Rules ដែលអាចគ្រប់គ្រងដោយ ICSID ខ្លួនឯង ឬស្ថាប័នផ្សេងដូចជា Permanent Court of Arbitration (PCA)។ សន្ធិសញ្ញាភាគច្រើនក៏អនុញ្ញាតឲ្យវិនិយោគិនជ្រើសរើសផ្លូវឯកតោភាគី (fork-in-the-road) រវាងតុលាការក្នុងស្រុក និងអាជ្ញាកណ្តាលអន្តរជាតិ — ជ្រើសយកផ្លូវណាមួយហើយ មិនអាចប្តូរមកវិញបានឡើយ។

1. ការចរចារមិត្តភាព (cooling-off) ជាមួយរដ្ឋ ៦ ខែ-១ ឆ្នាំ
2. ជ្រើសរើសវេទិកា៖ ICSID Convention, Additional Facility ឬ ad hoc UNCITRAL
3. ដាក់ស្នើសំណើចុះបញ្ជីទៅ ICSID (ឬស្ថាប័នដែលបានជ្រើសរើស)
4. តែងតាំងគណៈវិនិច្ឆ័យ (សូមមើលផ្នែក D)
5. ដំណាក់កាលយុត្តាធិការ រួចដល់ខ្លឹមសារ (merits) និងចំនួនសំណង (quantum)

០៣ICSID និងវេទិកាអាជ្ញាកណ្តាលផ្សេងទៀត

ICSID មិនមែនជាតុលាការស្នាដៃទេ — ជាស្ថាប័នផ្តល់សេវាកម្មរដ្ឋបាល (administering institution) ដែលរៀបចំបញ្ជីអាជ្ញាកណ្តាល ផ្តល់វិធានដំណើរការ និងកន្លែងសវនាការ ខណៈគណៈវិនិច្ឆ័យផ្ទាល់ (មិនមែនបុគ្គលិក ICSID) ជាអ្នកសម្រេចសាលក្រម។ ICSID ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមអនុសញ្ញាស្តីពីការដោះស្រាយវិវាទវិនិយោគរវាងរដ្ឋ និងជនជាតិរដ្ឋដទៃ ចុះហត្ថលេខាឆ្នាំ ១៩៦៥ នៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន ក្រោមឧបត្ថម្ភរបស់ធនាគារពិភពលោក ហើយចូលជាធរមានថ្ងៃទី ១៤ តុលា ១៩៦៦។ គិតត្រឹមឯកសាររបស់ ICSID ខ្លួនឯង មានរដ្ឋចំនួន ១៥៩ បានផ្តល់សច្ចាប័នលើអនុសញ្ញានេះរួចហើយ ក្លាយជារដ្ឋសមាជិកពេញលេញ។ ប្រធានធនាគារពិភពលោក (World Bank President) ជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាល ICSID ដោយតំណែង (ex officio) ដែលក៏ជាអ្នកតែងតាំងអាជ្ញាកណ្តាលក្នុងករណីភាគីមិនអាចព្រមព្រៀងគ្នា (សូមមើលផ្នែក D)។

ក្រៅពី ICSID វិនិយោគិនអាចជ្រើសរើសអាជ្ញាកណ្តាល ad hoc ក្រោមក្បួនច្បាប់ UNCITRAL Arbitration Rules ដែលជាទូទៅគ្រប់គ្រងដោយ Permanent Court of Arbitration (PCA) នៅទីក្រុងឡាអេ ឬស្ថាប័នអាជ្ញាកណ្តាលពាណិជ្ជកម្មផ្សេងទៀតដូចជា Stockholm Chamber of Commerce (SCC) និង International Chamber of Commerce (ICC) — អាស្រ័យលើអ្វីដែលសន្ធិសញ្ញាកំណត់ជាមុន។ សន្ធិសញ្ញាមួយចំនួន ដូចជា Energy Charter Treaty (ECT) ដែលគ្រប់គ្រងវិវាទវិស័យថាមពល អនុញ្ញាតឲ្យវិនិយោគិនជ្រើសរើសទាំង ICSID និង ad hoc UNCITRAL — ជាមូលដ្ឋានច្បាប់ដែលប្រើក្នុងសំណុំរឿង Vattenfall ទល់នឹង អាល្លឺម៉ង់ (សូមមើលផ្នែក I)។

០៤សមាសភាពគណៈវិនិច្ឆ័យ ច្បាប់អនុវត្ត និងទិន្នន័យសំណុំរឿង

គណៈវិនិច្ឆ័យអាជ្ញាកណ្តាល ICSID ជាទូទៅមានសមាជិកចំនួនបី៖ វិនិយោគិន (claimant) តែងតាំងអាជ្ញាកណ្តាលម្នាក់ រដ្ឋចុងចោទ (respondent) តែងតាំងអាជ្ញាកណ្តាលម្នាក់ទៀត រួចអាជ្ញាកណ្តាលទាំងពីរព្រមព្រៀងគ្នាតែងតាំងប្រធានគណៈវិនិច្ឆ័យ — ប្រសិនបើភាគីមិនអាចព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងរយៈពេលកំណត់ ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាល ICSID (ប្រធានធនាគារពិភពលោក ដោយតំណែង) ជាអ្នកតែងតាំងជំនួសវិញ តាមមាត្រា ៣៨ អនុសញ្ញា ICSID។ ចំពោះច្បាប់អនុវត្តលើខ្លឹមសារវិវាទ មាត្រា ៤២ អនុសញ្ញា ICSID កំណត់ថា គណៈវិនិច្ឆ័យអនុវត្តច្បាប់ដែលភាគីព្រមព្រៀងគ្នា ប្រសិនបើគ្មានការព្រមព្រៀង គណៈវិនិច្ឆ័យអនុវត្តច្បាប់របស់រដ្ឋចុងចោទ ស្របជាមួយច្បាប់អន្តរជាតិដែលអាចអនុវត្តបាន — ក្នុងករណីភាគច្រើន សន្ធិសញ្ញា BIT ខ្លួនឯង និងគោលការណ៍ច្បាប់វិនិយោគអន្តរជាតិ ជាមូលដ្ឋានចម្បង។

យោងតាមរបាយការណ៍ស្ថិតិសំណុំរឿងផ្ទាល់របស់ ICSID ចេញផ្សាយសម្រាប់ឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០២៦ ICSID បានចុះបញ្ជីសំណុំរឿងអាជ្ញាកណ្តាល និងផ្សះផ្សាសរុបចំនួន ១.១១៨ សំណុំរឿងគិតចាប់ពីបង្កើតស្ថាប័នរហូតដល់ពេលនេះ ក្នុងនោះមាន ៦០ សំណុំរឿងថ្មីត្រូវបានចុះបញ្ជីតែក្នុងឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០២៦ — តាមរបាយការណ៍ ICSID ខ្លួនឯង ក្នុងចំណោមសំណុំរឿងថ្មីទាំងនោះ ៦២% ផ្អែកលើ BIT ២៤% ផ្អែកលើសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិផ្សេងទៀត ៨% ផ្អែកលើកិច្ចសន្យារវាងរដ្ឋ-វិនិយោគិនផ្ទាល់ ខណៈ ៦% ផ្អែកលើច្បាប់វិនិយោគក្នុងស្រុក។ វិស័យសេដ្ឋកិច្ចដែលមានវិវាទច្រើនបំផុតគឺ ប្រេង-ឧស្ម័ន (២៥%) រ៉ែ (១៨%) និងថាមពលអគ្គិសនី (១០%) ខណៈតំបន់ដែលជារដ្ឋចុងចោទញឹកញាប់បំផុតគឺ អាមេរិកខាងត្បូង (២២%) និងអឺរ៉ុបខាងកើត-អាស៊ីកណ្តាល (២០%)។

០៥ការអនុវត្តសាលក្រម និងការស្នើលុបចោល

យោងតាមមាត្រា ៥៣ អនុសញ្ញា ICSID សាលក្រម (award) ដែលចេញដោយគណៈវិនិច្ឆ័យ ICSID មានចំណងជាចុងក្រោយ (binding) មិនអាចប្តឹងឧទ្ធរណ៍បានទេ ហើយភាគីនីមួយៗត្រូវអនុវត្តតាមលក្ខខណ្ឌរបស់វា។ មាត្រា ៥៤ តម្រូវឲ្យរដ្ឋសមាជិកទាំង ១៥៩ ទទួលស្គាល់ និងអនុវត្តកាតព្វកិច្ចហិរញ្ញវត្ថុនៃសាលក្រម ICSID ដូចជាសាលក្រមចុងក្រោយរបស់តុលាការក្នុងស្រុកខ្លួនឯង — មិនអនុញ្ញាតឲ្យតុលាការក្នុងស្រុកពិនិត្យឡើងវិញលើខ្លឹមសារ ឬបដិសេធការអនុវត្តដោយហេតុផលគោលនយោបាយសាធារណៈបានឡើយ — ខុសពីផ្លូវអនុវត្តសាលក្រម ad hoc ក្រោម UNCITRAL Rules ដែលអនុវត្តតាមអនុសញ្ញា New York ១៩៥៨ វិញ ដែលអនុញ្ញាតឲ្យតុលាការក្នុងស្រុកបដិសេធការអនុវត្តក្នុងលក្ខខណ្ឌកំណត់មួយចំនួន។

សាលក្រម ICSID មិនអាចប្តឹងឧទ្ធរណ៍បានទេ ប៉ុន្តែភាគីអាចស្នើសុំលុបចោល (annulment) ក្រោមមាត្រា ៥២ ដោយផ្អែកលើមូលហេតុកំណត់ចំនួនប្រាំដ៏តឹងរឹងប៉ុណ្ណោះ៖ គណៈវិនិច្ឆ័យមិនត្រូវបានតែងតាំងត្រឹមត្រូវ ប្រើអំណាចលើសកម្រិតយ៉ាងច្បាស់ (manifest excess of powers) មានអំពើពុករលួយពីសមាជិកគណៈវិនិច្ឆ័យ ធ្វើផ្ទុយពីវិធានដំណើរការជាមូលដ្ឋានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ឬបរាជ័យក្នុងការបញ្ជាក់ហេតុផលនៃសាលក្រម។ ការស្នើសុំនេះពិនិត្យដោយគណៈកម្មការលុបចោលពិសេស (ad hoc annulment committee) មានសមាជិកបី ដែលមិនត្រូវជាសមាជិកគណៈវិនិច្ឆ័យដើម — ហើយសំខាន់ណាស់ គណៈកម្មការនេះមិនមានសិទ្ធិពិនិត្យឡើងវិញលើខ្លឹមសារវិវាទ (merits) ដូចតុលាការឧទ្ធរណ៍ធម្មតាឡើយ អាចត្រឹមតែលុបចោល ឬទុកសាលក្រមដដែលប៉ុណ្ណោះ។

០៦សំណើតុលាការវិនិយោគពហុភាគីរបស់សហភាពអឺរ៉ុប

សហភាពអឺរ៉ុប តាមរយៈគណៈកម្មការអឺរ៉ុប (European Commission) បានស្នើសុំបង្កើតតុលាការវិនិយោគពហុភាគី (Multilateral Investment Court — MIC) ជាជម្រើសអចិន្ត្រៃយ៍ជំនួសអាជ្ញាកណ្តាល ad hoc ដែលមានស្រាប់។ តាមឯកសារផ្លូវការ ដែលបានទទួលការណែនាំចរចាពីក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុបចាប់ពីខែមីនា ២០១៨ MIC ត្រូវបានស្នើឲ្យមានតុលាការថ្នាក់ដំបូង និងតុលាការឧទ្ធរណ៍ អចិន្ត្រៃយ៍ទាំងពីរ ជាមួយចៅក្រមកាន់តំណែងអចិន្ត្រៃយ៍ (tenured) ជាប់កាតព្វកិច្ចសីលធម៌តឹងរឹង និងនីតិវិធីតម្លាភាពខ្ពស់ជាង។ សហភាពអឺរ៉ុបចាត់ទុកខ្លួនជា “អ្នកនាំចេញ-នាំចូល FDI ធំបំផុតលើពិភពលោក” ហើយអះអាងថាប្រព័ន្ធ ad hoc បច្ចុប្បន្ន — ដែលគ្របដណ្តប់ដោយសន្ធិសញ្ញាជាង ៣.២០០ ដែលមានស្រាប់ — ខ្វះនិរន្តរភាព ខ្វះស្ថេរភាព និងខ្វះការធានាសីលធម៌ដូចប្រព័ន្ធតុលាការធម្មតា។

សំណើ MIC ត្រូវបានលើកឡើងជាផ្លូវការនៅក្នុងវេទិកា UNCITRAL Working Group III ដែលជាក្រុមការងាររបស់គណៈកម្មការច្បាប់ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិអង្គការសហប្រជាជាតិ ទទួលបន្ទុកពិចារណាកំណែទម្រង់ ISDS ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១៧។ តាមឯកសារការងារផ្លូវការនៃក្រុមការងារនេះ (WP.239, WP.240, WP.259, WP.260) សហភាពអឺរ៉ុប និងរដ្ឋសមាជិកបានដាក់ស្នើសេចក្តីព្រាងលក្ខន្តិកៈលម្អិតសម្រាប់តុលាការអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងពីរថ្នាក់ ខណៈវគ្គប្រជុំចុងក្រោយបំផុត (វគ្គទី ៥៤ ខែមីនា ២០២៦) បានឆ្ពោះទៅមុខលើសេចក្តីព្រាងទាំងនេះ។ វគ្គបន្ទាប់ (វគ្គទី ៥៥ ខែតុលា ២០២៦ ក្រុងវីយែន) នៅតែបន្តការចរចា — គ្មានការសម្រេចចុងក្រោយទេ គិតត្រឹមពេលបោះពុម្ពអត្ថបទនេះ។

០៧អាមេរិក អាជ្ញាកណ្តាល ad hoc និង UNCITRAL Working Group III

ផ្ទុយពីជំហរសហភាពអឺរ៉ុប សហរដ្ឋអាមេរិក និងរដ្ឋមួយចំនួនទៀត — រួមទាំងជប៉ុន និងកាណាដា តាមកំណត់ត្រា UNCITRAL Working Group III — បានបញ្ជាក់ជំហរគាំទ្រការរក្សាអាជ្ញាកណ្តាល ad hoc ដែលមានស្រាប់ ដោយផ្តល់ការកែលម្អផ្នែកនីតិវិធីជាជម្រើសជំនួសការបង្កើតស្ថាប័នអចិន្ត្រៃយ៍ថ្មីទាំងស្រុង។ ភាគីទាំងនេះលើកហេតុផលថា ការធ្វើអាជ្ញាកណ្តាល ad hoc ផ្តល់ភាពបត់បែនខ្ពស់ជាង អនុញ្ញាតឲ្យភាគីជ្រើសរើសអាជ្ញាកណ្តាលដែលមានជំនាញឯកទេសសមស្របនឹងវិវាទនីមួយៗ ថែរក្សានិយាមស្វ័យភាពរបស់ភាគី (party autonomy) និងចៀសវាងចំណាយបង្កើតស្ថាប័នអចិន្ត្រៃយ៍ថ្មីដែលមានថ្លៃដើមរដ្ឋបាលធំ។ សហរដ្ឋអាមេរិកខ្លួនឯងក៏មិនមែនជាសមាជិកអនុសញ្ញា ICSID ដែលបានផ្តល់សច្ចាប័នចូលរួម MIC ក្នុងទម្រង់បច្ចុប្បន្នដែលស្នើនោះទេ។

ក្រៅពីជម្លោះស្តីពីស្ថាប័នអចិន្ត្រៃយ៍ ក្រុមការងារ UNCITRAL Working Group III ក៏កំពុងបន្តផ្លូវកំណែទម្រង់ដាច់ដោយឡែកមួយទៀត — ការកែលម្អនីតិវិធីជាក់លាក់ (procedural and cross-cutting reforms) ដូចជាបទដ្ឋានគណនាសំណង តម្លាភាព និងយន្តការការពារប្រឆាំងសំណុំរឿងគ្មានមូលដ្ឋាន (early dismissal) ព្រមទាំងគំនិតបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលប្រឹក្សាឲ្យរដ្ឋកំពុងអភិវឌ្ឍ (advisory centre)។ តាមកាលវិភាគផ្លូវការ វគ្គប្រជុំទី ៥៣ (មករា ២០២៦) និងទី ៥៤ (មីនា ២០២៦) បានពិនិត្យលម្អិតលើមាតិកាទាំងនេះ ខណៈវគ្គទី ៥៥ កំណត់សម្រាប់ខែតុលា ២០២៦ — ជាដំណើរការនៅតែបន្តទៅមុខ គ្មានការសម្រេចលទ្ធផលចុងក្រោយឡើយ គិតត្រឹមពេលបោះពុម្ពអត្ថបទនេះ។

០៨សំណុំរឿងគំរូ៖ Philip Morris ទល់នឹង អ៊ុយរូហ្គាយ

ក្នុងសំណុំរឿង Philip Morris Brands Sàrl, Philip Morris Products S.A. និង Abal Hermanos S.A. ទល់នឹង សាធារណរដ្ឋខាងកើតអ៊ុយរូហ្គាយ (Oriental Republic of Uruguay, ICSID Case No. ARB/10/7) ក្រុមហ៊ុនផលិតបារី Philip Morris International បានប្តឹងអ៊ុយរូហ្គាយឆ្នាំ ២០១០ ក្រោមសន្ធិសញ្ញាវិនិយោគទ្វេភាគីស្វីស-អ៊ុយរូហ្គាយ ដោយអះអាងថាវិធានការគាំពារសុខភាពសាធារណៈពីររបស់អ៊ុយរូហ្គាយបំពានលើសិទ្ធិវិនិយោគរបស់ខ្លួន៖ វិធាន “បង្ហាញផលិតផលតែមួយ” (single presentation regulation) ដែលហាមឃាត់ក្រុមហ៊ុនលក់បារីម៉ាកតែមួយច្រើនប្រភេទរួម និងតម្រូវការបង្ហាញរូបភាពព្រមានសុខភាពគ្របដណ្តប់យ៉ាងតិច ៨០% នៃផ្ទៃប្រអប់បារី។ Philip Morris អះអាងថាវិធានការទាំងនេះស្មើនឹងការរំដោះកម្មសិទ្ធិបញ្ញា (indirect expropriation) និងបំពានលើគោលការណ៍ការប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ និងសមធម៌ (FET) — ខណៈអ៊ុយរូហ្គាយអះអាងថាវិធានការទាំងនេះជាការអនុវត្តអំណាចប៉ូលិសសាធារណៈ (police powers) ដោយស្មោះត្រង់ដើម្បីការពារសុខភាពសាធារណៈ។

ថ្ងៃទី ៨ កក្កដា ២០១៦ បន្ទាប់ពីដំណើរការជិត ៦ ឆ្នាំ គណៈវិនិច្ឆ័យបានច្រានចោលការទាមទាររបស់ Philip Morris ទាំងស្រុង ដោយសម្រេចថាសញ្ញាពាណិជ្ជកម្ម (trademark) ផ្តល់តែសិទ្ធិដកហូតភាគីទីបីពីទីផ្សារ មិនមែនសិទ្ធិប្រើប្រាស់ដាច់ខាតឡើយ ហើយវិធានការទាំងពីរជាការអនុវត្តអំណាចប៉ូលិសសាធារណៈត្រឹមត្រូវតាមផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ។ គណៈវិនិច្ឆ័យបានផ្តល់ដីកាឲ្យអ៊ុយរូហ្គាយទទួលសំណងចំណាយផ្នែកច្បាប់ចំនួន ៧ លានដុល្លារពី Philip Morris បូករួមនឹងចំណាយអាជ្ញាកណ្តាល និងរដ្ឋបាល ICSID បន្ថែម — ជាការសម្រេចភាគច្រើនឯកច្ឆន្ទ ទោះជាអាជ្ញាកណ្តាលដែលតែងតាំងដោយ Philip Morris លោក Gary Born បានប្រកែកមួយផ្នែកលើហេតុផលថាវិធាន “បង្ហាញផលិតផលតែមួយ” ជាការឆន្ទានុសិទ្ធិហួសហេតុក៏ដោយ។ តាមការចុះផ្សាយផ្ទាល់របស់អង្គការ Bloomberg Philanthropies ដែលជាអ្នកគាំទ្រថវិកាការពារច្បាប់ឲ្យអ៊ុយរូហ្គាយតាំងពីឆ្នាំ ២០១០ — ជាការគាំទ្រពីភាគីទីបីខាងក្រៅ មិនមែនថវិការដ្ឋអ៊ុយរូហ្គាយផ្ទាល់នោះទេ។

០៩សំណុំរឿងគំរូ៖ Vattenfall ទល់នឹង អាល្លឺម៉ង់

ក្រុមហ៊ុនថាមពលស៊ុយអែត Vattenfall AB និងសាខារបស់ខ្លួននៅអាល្លឺម៉ង់ (Vattenfall Europe AG, Vattenfall Europe Generation AG) បានប្តឹងអាល្លឺម៉ង់ពីរលើកផ្សេងគ្នា ក្រោមសន្ធិសញ្ញា Energy Charter Treaty (ECT)។ សំណុំរឿងទីមួយ (Vattenfall v. Germany I, ICSID Case No. ARB/09/6, ២០០៩) ទាក់ទងនឹងលក្ខខណ្ឌអនុញ្ញាតបរិស្ថានដែលអាជ្ញាធរទីក្រុងហាំប៊ូគ៍កំណត់ចំពោះការសាងសង់រោងចក្រអគ្គិសនីធ្យូងថ្ម Moorburg ដែល Vattenfall អះអាងថាតឹងរឹងហួសហេតុ ហើយទាមទារសំណងប្រមាណ ១,៤ ពាន់លានដុល្លារ។ សំណុំរឿងនេះបានបញ្ចប់ដោយការផ្សះផ្សារវាងភាគី ជាមួយសាលក្រមឆ្លុះបញ្ចាំងកិច្ចព្រមព្រៀងផ្សះផ្សាចេញផ្សាយថ្ងៃទី ១១ មីនា ២០១១ — ចំនួនទឹកប្រាក់ជាក់លាក់មិនត្រូវបានប្រកាសជាសាធារណៈឡើយ។

សំណុំរឿងទីពីរ (Vattenfall v. Germany II, ICSID Case No. ARB/12/12, ២០១២) ធំជាងច្រើន៖ Vattenfall ដែលកាន់កម្មសិទ្ធិមួយផ្នែកលើរោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរ Krümmel និង Brunsbüttel បានប្តឹងអាល្លឺម៉ង់ក្រោយរដ្ឋាភិបាលអាល្លឺម៉ង់សម្រេចច្បាប់បញ្ឈប់ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរជាបណ្តើរៗត្រឹមឆ្នាំ ២០២២ ជាការឆ្លើយតបនយោបាយបន្ទាប់ពីគ្រោះថ្នាក់រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរ Fukushima ប្រទេសជប៉ុនឆ្នាំ ២០១១។ Vattenfall បានទាមទារសំណងប្រមាណ ៤,៧ ពាន់លានអឺរ៉ូ ដោយអះអាងថាការសម្រេចនេះស្មើនឹងការរំដោះកម្មសិទ្ធិវិនិយោគរបស់ខ្លួនដោយគ្មានសំណងសមរម្យ។ សំណុំរឿងនេះមិនធ្លាប់មានសាលក្រមលើខ្លឹមសារវិវាទឡើយ — ភាគីទាំងពីរឈានដល់ការផ្សះផ្សាឆ្នាំ ២០២១ ដែលអាល្លឺម៉ង់យល់ព្រមសងប្រាក់ចំនួនប្រមាណ ១.៤២៥ លានអឺរ៉ូ ដល់ Vattenfall ដោយគណៈវិនិច្ឆ័យ (ប្រធាន A. J. van den Berg) បានចេញដីកាទទួលស្គាល់ការបញ្ឈប់ដំណើរការនេះថ្ងៃទី ៩ វិច្ឆិកា ២០២១។

១០ការរិះគន់៖ regulatory chill សាលក្រមផ្ទុយគ្នា និងថ្លៃចំណាយ

ក្នុងអក្សរសិល្ប៍សិក្សា អ្នកស្រាវជ្រាវដូចជា កែល៉ា ធៀនហារ៉ា (Kyla Tienhaara, Queen’s University) និង ហ្គូស វ៉ាន់ ហាតេន (Gus Van Harten, Osgoode Hall) បានលើកទ្រឹស្តី “ការធ្វើឲ្យត្រជាក់លើបទបញ្ជា” (regulatory chill) — អះអាងថា ការគំរាមប្តឹង ISDS ដោយខ្លួនឯង (មិនចាំបាច់ឈ្នះក្តី) អាចធ្វើឲ្យរដ្ឋបាលថយចេញ ឬពន្យារពេលច្បាប់គាំពារបរិស្ថាន សុខភាព ឬសង្គមថ្មីៗ ដោយខ្លាចត្រូវប្តឹង — ជាការអះអាងស្ថិតលើករណីសិក្សា និងទ្រឹស្តីនយោបាយ មិនមែនការវាស់វែងផ្ទាល់ជាលេខទេ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកជាចំណុចជជែកគ្នាក្នុងសិក្សាបន្ត។ ក្រៅពីនេះ អ្នករិះគន់ក៏លើកបញ្ហាថា គណៈវិនិច្ឆ័យផ្សេងគ្នាធ្លាប់បកស្រាយលក្ខខណ្ឌដូចគ្នា (ដូចជា FET ឬ MFN) ខុសគ្នា ដោយគ្មានប្រព័ន្ធនីតិវិន័យ (precedent) ចងភ្ជាប់ដូចតុលាការធម្មតា — បង្កភាពមិនច្បាស់លាស់ចំពោះទាំងវិនិយោគិន និងរដ្ឋ។

ចំពោះថ្លៃចំណាយ ការសិក្សាឆ្នាំ ២០១២ របស់ OECD (David Gaukrodger និង Kathryn Gordon) រកឃើញថា ភាគីទាំងពីរក្នុងសំណុំរឿង ISDS ជាមធ្យមប្រឈមថ្លៃចំណាយសរុបប្រមាណ ៨ លានដុល្លារ ក្នុងនោះថ្លៃមេធាវី និងអ្នកជំនាញគិតជាចំណែកធំបំផុត (ប្រមាណ ៨២%) ខណៈថ្លៃឈ្នួលអាជ្ញាកណ្តាល (ICSID កំណត់ត្រឹមប្រមាណ ៣.០០០ ដុល្លារ/ថ្ងៃ/ម្នាក់) និងថ្លៃរដ្ឋបានតែប្រមាណ ១៨% ប៉ុណ្ណោះ។ រយៈពេលដំណើរការជាមធ្យមប្រមាណ ៣ ឆ្នាំ ៨ ខែ តាមការវិភាគដដែល — ខណៈសំណុំរឿងវិសាមញ្ញមួយចំនួនដូចជា Yukos ទល់នឹងរុស្ស៊ី ថ្លៃចំណាយឡើងដល់ជាង ១២២ លានដុល្លាររួម។ UNCTAD ខ្លួនឯង (ISDS Navigator) ក៏បានផ្សព្វផ្សាយថា ចំនួនសរុបនៃសំណុំរឿង ISDS ឈានដល់ ១.៣៣២ សំណុំរឿងគិតត្រឹមចុងឆ្នាំ ២០២៣ ដោយកត់សម្គាល់ថា រដ្ឋកំពុងអភិវឌ្ឍទទួលរងជាចុងចោទច្រើនជាងរដ្ឋអភិវឌ្ឍន៍ ខណៈវិស័យថាមពល និងធនធានរ៉ែស្រូបយកចំណែកជិតមួយភាគបីនៃសំណុំរឿងទាំងអស់។

១១ការឆ្លើយតបពីសហគមន៍អាជ្ញាកណ្តាល

សហគមន៍អាជ្ញាកណ្តាល — រួមទាំងអតីតអាជ្ញាកណ្តាល និងសមាគមអាជីវកម្មច្បាប់អន្តរជាតិមួយចំនួន — ឆ្លើយតបនឹងការរិះគន់ខាងលើថា ISDS ដើរតួនាទីការពាររដ្ឋនីតិច្បាប់ (rule of law) សម្រាប់វិនិយោគិន ជាពិសេសក្នុងប្រទេសដែលប្រព័ន្ធតុលាការក្នុងស្រុកខ្សោយ ដោយផ្តល់វេទិកាអព្យាក្រឹតឯករាជ្យពីតុលាការក្នុងស្រុករបស់រដ្ឋចុងចោទផ្ទាល់។ ពួកគេអះអាងថា ISDS ជួយបំបែកនយោបាយចេញពីវិវាទពាណិជ្ជកម្ម (depoliticizing) ដោយផ្ទេរវិវាទចេញពីកម្រិតការទូតរដ្ឋ-នឹង-រដ្ឋ ទៅកម្រិតច្បាប់បច្ចេកទេស ហើយថា ការការពារពីការរំដោះទ្រព្យសម្បត្តិ អាចលើកទឹកចិត្តលំហូរវិនិយោគផ្ទាល់បរទេស (FDI)។ ចំពោះការរិះគន់ថាសាលក្រមមិនស៊ីសង្វាក់គ្នា ភាគីការពារបញ្ជាក់ថា ICSID បានធ្វើវិសោធនកម្មបទបញ្ជាអាជ្ញាកណ្តាលរបស់ខ្លួនច្រើនដងចុងក្រោយឆ្នាំ ២០២២ ដើម្បីបង្កើនតម្លាភាព ព្រមទាំងអះអាងថា កំណែទម្រង់បណ្តើរៗជាផ្លូវសមស្របជាងការបំផ្លាញប្រព័ន្ធទាំងស្រុង។

ចំពោះទ្រឹស្តី regulatory chill ភាគីការពារជជែកថា ការសិក្សាភាគច្រើនផ្អែកលើភស្តុតាងអាណិកមេ (anecdotal) មិនមែនការវាស់វែងជាប្រព័ន្ធច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយចង្អុលថា ករណី Philip Morris ទល់នឹង អ៊ុយរូហ្គាយ (សូមមើលផ្នែក H) ជាភស្តុតាងផ្ទុយវិញ — អ៊ុយរូហ្គាយមិនបានដកខ្លួនពីវិធានការគាំពារសុខភាពរបស់ខ្លួនឡើយ ទោះត្រូវប្តឹងក៏ដោយ ហើយចុងក្រោយឈ្នះក្តីទាំងស្រុង។ ចំពោះថ្លៃចំណាយ ភាគីការពារលើកឡើងថា ថ្លៃខ្ពស់ភាគច្រើនកើតចេញពីថ្លៃមេធាវីឯកជនរបស់ភាគីនីមួយៗ (៨២% តាមទិន្នន័យ OECD ខាងលើ) មិនមែនថ្លៃស្ថាប័ន ICSID ខ្លួនឯងឡើយ ដែលនៅតែទាបជាងថ្លៃប្តឹងតុលាការពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិឯកជនផ្សេងទៀតច្រើនករណី។

១២សំណួរញឹកញាប់

១៣ប្រភព

1. ICSID — ស្ថិតិសំណុំរឿង FY២០២៦
2. UNCTAD — Facts and Figures on ISDS Cases
3. ICSID — អនុសញ្ញា និងបញ្ជីរដ្ឋសមាជិក
4. italaw — Holiday Inns v. Morocco
5. IISD ITN — សេចក្តីសម្រេច Philip Morris v. Uruguay
6. Wikipedia — Philip Morris v. Uruguay
7. Tobacco Free Kids — Philip Morris v. Uruguay
8. Bloomberg Philanthropies — Trade Litigation Fund
9. UNCTAD Navigator — Vattenfall v. Germany (I)
10. UNCTAD Navigator — Vattenfall v. Germany (II)
11. Global Arbitration Review — Vattenfall Saga
12. European Commission — MIC Project
13. UNCITRAL — Working Group III
14. OECD — ISDS, ២០១២ (Gaukrodger & Gordon)
15. IISD — Stakes Are High: ISDS Costs
16. Cambridge — Regulatory Chill (Tienhaara)

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៦ ប្រភព