តើថវិកាចូលរួមជាអ្វី?A

ថវិកាចូលរួម (participatory budgeting ហៅកាត់ថា PB) គឺជាដំណើរការមួយ ដែលរដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាន — ជាធម្មតាថ្នាក់ក្រុង ឬសង្កាត់ — បើកចន្លោះឱ្យពលរដ្ឋធម្មតាសម្រេចដោយផ្ទាល់ថាតើផ្នែកណាមួយនៃថវិកាសាធារណៈ (ជាធម្មតាថវិកាវិនិយោគ ឬថវិកាមូលធន មិនមែនប្រាក់បៀវត្សរ៍ ឬបំណុលនោះទេ) គួរចំណាយទៅលើគម្រោងអ្វី។ ជាទូទៅវាមានចន្លោះពី ១% ទៅ ២០% នៃថវិកាមូលធនក្រុងទាំងមូល ដោយផ្នែកសំខាន់នៃថវិកាប្រតិបត្តិការនៅតែស្ថិតក្រោមការសម្រេចរបស់ក្រុមប្រឹក្សា ឬអ្នកគ្រប់គ្រងតាមធម្មតា។

លក្ខណៈរួមទូទៅរបស់ PB ស្ទើរតែគ្រប់ទីកន្លែងមាន៖ (១) ការជួបជុំពិភាក្សាជាសាធារណៈ ក្នុងសង្កាត់ ឬតាមប្រធានបទ (ដូចជាការអប់រំ សុខាភិបាល ឬហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ) (២) ការស្នើគម្រោងដោយពលរដ្ឋខ្លួនឯង (៣) ការវាយតម្លៃលទ្ធភាពបច្ចេកទេស និងថវិកាដោយមន្ត្រីរដ្ឋបាល និង (៤) ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសគម្រោងណាមួយត្រូវផ្តល់ថវិកា។ ជម្រើសបច្ចេកវិទ្យាឥឡូវនេះអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើវាតាមអ៊ីនធឺណិតបានផងដែរ ដូចជាវេទិកា Decide Madrid របស់ក្រុងម៉ាឌ្រីដ ដែលក្រុងជាច្រើនផ្សេងទៀតបានចម្លងគំរូតាម។

ក្នុងរយៈពេលជាង៣ទសវត្សរ៍ក្រោយមក គំនិតដើមនេះបានបំបែកចេញជាទម្រង់រងជាច្រើន៖ ថវិកាចូលរួមសម្រាប់យុវជន (youth PB) ដែលកម្រិតអាយុបោះឆ្នោតទាបជាងធម្មតា ដូចករណីញូវយ៉កស៊ីធីខាងក្រោម PB ក្នុងសាលារៀន ដែលសិស្សសម្រេចលើថវិកាតូចមួយផ្ទាល់ខ្លួន និងថវិកាឆ្លើយតបយេនឌ័រ (gender-responsive budgeting) ដែលក្រុមស្ត្រី ឬអង្គការតំណាងស្ត្រីទទួលបានធាតុពិសេសក្នុងការវាយតម្លៃគម្រោង។ ភាពបត់បែននេះហើយដែលធ្វើឱ្យ PB អាចសម្របទៅតាមទំហំក្រុង ធនធាន និងវប្បធម៌នយោបាយខុសៗគ្នាបាន។

កំណើតនៅព័រតូ អាឡែហ្គ្រេ ១៩៨៩B

រឿងចាប់ផ្តើមនៅព័រតូ អាឡែហ្គ្រេ (Porto Alegre) រដ្ឋធានីនៃរដ្ឋ Rio Grande do Sul ខាងត្បូងប្រទេសប្រេស៊ីល។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ គណបក្ស បក្សពលករ (Partido dos Trabalhadores, PT) របស់លោក Luiz Inácio Lula da Silva បានឈ្នះការបោះឆ្នោតក្រុង ហើយលោក Olívio Dutra ក្លាយជាអភិបាលក្រុងចាប់ពីខែមករា ១៩៨៩។ ក្រុងស្ថិតក្នុងវិបត្តិសារពើពន្ធធ្ងន់ធ្ងរ ខណៈតំបន់ជាយក្រុងភាគច្រើនគ្មានប្រព័ន្ធទឹកស្អាត ប្រព័ន្ធលូ ឬផ្លូវក្រាលកៅស៊ូ។ ដើម្បីបំបែកអំណាចចាស់ដែលកម្មវិធីមូលធននិយមតែងតែហូរទៅតំបន់អ្នកមានស្រាប់ រដ្ឋបាល PT បានបង្កើត ថវិកាចូលរួម (Orçamento Participativo, ហៅកាត់ OP) ចាប់ពីឆ្នាំដំបូងនៃអាណត្តិ គឺ១៩៨៩។

រចនាសម្ព័ន្ធដើមចែកក្រុងជា ១៦ តំបន់តំណាង (regiões) បូករួមនឹងកិច្ចប្រជុំតាមប្រធានបទ ៥ (ដឹកជញ្ជូន សុខាភិបាល អប់រំ ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងរៀបចំទីក្រុង)។ រៀងរាល់ឆ្នាំ ពលរដ្ឋចូលរួមកិច្ចប្រជុំសាធារណៈជាបន្តបន្ទាប់ ជ្រើសតំណាង (delegados) ដែលបន្តអង្គុយក្នុង ក្រុមប្រឹក្សាថវិកាចូលរួម (Conselho do Orçamento Participativo, COP)។ COP បូកបញ្ចូលអាទិភាពដែលបោះឆ្នោតជាមួយរូបមន្តតម្លាភាព ដែលផ្តល់ទម្ងន់បន្ថែមទៅតំបន់ក្រីក្រជាង និងខ្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធជាងគេ — មិនមែនត្រឹមតែផ្អែកលើចំនួនអ្នកបោះឆ្នោតច្រើនប៉ុណ្ណោះទេ។

ការសម្រេចចិត្តនេះកើតឡើងក្នុងបរិបទនយោបាយពិសេស៖ ក្រុងកំពុងជួបវិបត្តិសារពើពន្ធធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីជាច្រើនឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងអសកម្មភាព ខណៈចលនាភូមិវិស័យ (neighborhood associations) ដែលរស់រានតាំងពីសម័យផ្តាច់ការយោធាប្រេស៊ីល (១៩៦៤–១៩៨៥) កំពុងទាមទារឱ្យមានសំឡេងផ្ទាល់ក្នុងការសម្រេចថវិកា។ OP ត្រូវបានរចនាឡើងផ្ទាល់ដើម្បីឆ្លើយតបទាមទារនោះ ខណៈពេលជាមួយគ្នាបង្កើនប្រាក់ចំណូលពន្ធរបស់ក្រុងតាមរយៈការទុកចិត្តកើនឡើងពីសំណាក់ពលរដ្ឋ។

រូបភាព៖ Beniam · ប្រភព៖ Pexels · ស្ថានភាព៖ អាជ្ញាប័ណ្ណ Pexels ប្រើប្រាស់បានដោយសេរី

លទ្ធផលដំបូង និងវិវត្តន៍C

រយៈពេលដប់ឆ្នាំដំបូងគឺជាចំណុចដែលអ្នកសិក្សាទាំងអស់ចង្អុលទៅ។ តាមរបាយការណ៍របស់ វិទ្យាស្ថានធនធានពិភពលោក (World Resources Institute, WRI) គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៩៧ ភាគរយគ្រួសារមានទំនាក់ទឹកស្អាត/លូក្នុងព័រតូ អាឡែហ្គ្រេកើនពី ៧៥% ដល់ ៩៨%។ ចំណែកថវិកាចំណាយលើសុខាភិបាល និងអប់រំកើនពី ១៣% ដល់ប្រហែល ៤០% នៃថវិកាក្រុងសរុប។ ចំនួនសាលារៀនកើនបួនដង ខណៈការសាងសង់ផ្លូវថ្មីនៅតំបន់ក្រីក្រកើនប្រាំដង។ ចំនួនអ្នកចូលរួមកិច្ចប្រជុំប្រចាំឆ្នាំក៏កើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ — ពីតិចជាង១,០០០នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ ដល់ប្រហែល៤០,០០០នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩។

PT កាន់អំណាចក្រុងជាប់ៗគ្នារហូតដល់ឆ្នាំ២០០៤ ហើយ OP បន្តដំណើរការក្រោមអភិបាលក្រុងជាបន្តបន្ទាប់អស់រយៈពេលជាង២៥ឆ្នាំ ធ្វើឱ្យវាក្លាយជាគំរូយូរអង្វែងបំផុតមួយសម្រាប់ការសិក្សា។ ប៉ុន្តែស្ថានភាពប្តូរនៅឆ្នាំ២០១៦ នៅពេលគណបក្ស ប្រជាធិបតេយ្យសង្គមប្រេស៊ីល (PSDB) ដែលមានទស្សនៈកណ្តាល-ស្តាំ ឈ្នះការបោះឆ្នោតក្រុង។ អភិបាលក្រុងថ្មីបានផ្អាក OP អស់រយៈពេលពីរឆ្នាំ (២០១៧–២០១៨) ដោយលើកហេតុផលថាខ្វះធនធាន និងត្រូវការកែទម្រង់ដំណើរការ — ព្រឹត្តិការណ៍ដែល WRI ពិពណ៌នាថាបានធ្វើឱ្យអនាគតរបស់ PB នៅកន្លែងកំណើតរបស់វាមិនច្បាស់លាស់។

រូបភាព៖ lua.JPG · ប្រភព៖ Pexels · ស្ថានភាព៖ អាជ្ញាប័ណ្ណ Pexels ប្រើប្រាស់បានដោយសេរី

យន្តការជាក់ស្តែង — ជំហានៗD

ទោះទីក្រុងនីមួយៗនឹងសម្របតាមបរិបទខ្លួន ក៏ដំណើរការស្នូលរបស់ PB តាមទម្រង់ព័រតូ អាឡែហ្គ្រេជាទូទៅមានលំដាប់ដូចខាងក្រោម៖

1. កិច្ចប្រជុំបើកសម័យ — ក្រុងឬសង្កាត់រៀបចំកិច្ចប្រជុំសាធារណៈក្នុងតំបន់ដីមួយចំនួន ជាធម្មតារៀបចំរួមជាមួយវេទិកាតាមប្រធានបទ ដើម្បីពន្យល់ថវិកាមូលធនដែលមាន ហើយពិនិត្យលទ្ធផលគម្រោងឆ្នាំមុន។
2. ការស្នើគម្រោង — ពលរដ្ឋ (ជាទូទៅមានអាយុអប្បបរមា ចាប់ពី១១ ទៅ១៦ឆ្នាំឡើងទៅ អាស្រ័យទីក្រុង) ស្នើគំនិតគម្រោង តាមអ៊ីនធឺណិត ឬក្នុងកិច្ចប្រជុំផ្ទាល់។
3. ការត្រួតពិនិត្យលទ្ធភាព — មន្ត្រីបច្ចេកទេសនៃរដ្ឋបាលវាយតម្លៃថាតើគម្រោងនីមួយៗស្របច្បាប់ស្ថិតក្នុងសមត្ថកិច្ចក្រុង និងអាចអនុវត្តបានក្នុងថវិកា និងពេលវេលាកំណត់។
4. ការជ្រើសតំណាង — ពលរដ្ឋបោះឆ្នោតជ្រើសតំណាង (delegates/councillors) តំណាងឱ្យសង្កាត់ខ្លួន ដើម្បីអង្គុយក្នុងក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាល ដូចជា COP របស់ព័រតូ អាឡែហ្គ្រេ ឬគណៈកម្មាធិការទូទៅរបស់សេអូល។
5. ការផ្តល់អាទិភាព — ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលបូកបញ្ចូលចំណូលចិត្តរបស់ប្រជាជនជាមួយលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យត្រូវការតាមតំបន់ (ដូចជាកម្រិតភាពក្រីក្រ ខ្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ) ដើម្បីចងក្រងបញ្ជីអាទិភាពចុងក្រោយ។
6. ការបោះឆ្នោតចុងក្រោយ — ប្រជាពលរដ្ឋទូទៅបោះឆ្នោត (ផ្ទាល់ ឬតាមអេឡិចត្រូនិក) ជ្រើសរើសគម្រោងណាមួយត្រូវទទួលថវិកា ក្នុងចំណោមគម្រោងដែលឆ្លងកាត់ការត្រួតពិនិត្យ។
7. ការដាក់បញ្ចូលច្បាប់ថវិកា — លទ្ធផលបោះឆ្នោតត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងសេចក្តីព្រាងច្បាប់ថវិកាប្រចាំឆ្នាំ ដែលក្រុមប្រឹក្សាក្រុងអនុម័តជាផ្លូវការ — ធ្វើឱ្យវាមានចំណងជាកាតព្វកិច្ច មិនមែនគ្រាន់ជាការស្នើឡើយ។
8. ការតាមដានអនុវត្ត — គណៈកម្មាធិការពលរដ្ឋជាធម្មតាបន្តតាមដានវឌ្ឍនភាពសាងសង់ ជាមួយទិន្នន័យបើកចំហ (open data) ដែលក្រុងជាច្រើនផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ។

ជាឧទាហរណ៍អំពីរូបមន្តទម្ងន់ក្នុងជំហានទី៥ ព័រតូ អាឡែហ្គ្រេប្រើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យបី៖ ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ កម្រិតខ្វះខាតសេវាមូលដ្ឋាន (ដូចជាចំនួនផ្ទះគ្មានលូ) និងអាទិភាពដែលពលរដ្ឋខ្លួនឯងបានបោះឆ្នោត។ តំបន់ណាមួយដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើន និងខ្វះខាតធ្ងន់ធ្ងរ នឹងទទួលបានពិន្ទុទម្ងន់ខ្ពស់ជាង ទោះបីអ្នកចូលរួមបោះឆ្នោតតិចជាងតំបន់មានធនធានច្រើនក៏ដោយ — គោលការណ៍នេះហើយដែលការពារកុំឱ្យតំបន់ជាមធ្យោបាយចូលរួមខ្ពស់រួចទៅហើយបន្តទទួលអត្ថប្រយោជន៍លើសលប់។

ការរីករាលដាលទូទាំងពិភពលោកE

ចាប់ពីព័រតូ អាឡែហ្គ្រេ គំនិត PB បានផ្សព្វផ្សាយដំបូងក្នុងប្រទេសប្រេស៊ីលខ្លួនឯង ដោយបណ្តាញអង្គការមិនរដ្ឋាភិបាល មុននឹងឆ្លងទៅប្រទេសជិតខាងក្នុងទ្វីបអាមេរិកឡាទីន — ប្រទេស ប៉េរូ ដល់ថ្នាក់ធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញកំណត់ឱ្យ PB ជាកាតព្វកិច្ចថ្នាក់ក្រុងទូទាំងប្រទេស។ បន្ទាប់មកទៅដល់អឺរ៉ុប (អេស្ប៉ាញ អ៊ីតាលី ព័រទុយហ្គាល់ អង់គ្លេស) សហរដ្ឋអាមេរិក ឥណ្ឌា (រដ្ឋ Kerala) ឥណ្ឌូនេស៊ី (ក្រុង Solo) និងទ្វីបអាហ្វ្រិក។

យោងតាមរបាយការណ៍សង្ខេបរបស់សេវាស្រាវជ្រាវសភាអឺរ៉ុប (EPRS) ឆ្នាំ២០២៤ ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យ Participatory Budgeting Worldwide Atlas ឆ្នាំ២០១៩ មានចំនួនប្រមាណ ១១,៦៩០ ដល់ ១១,៨២៥ គំរោង PB កំពុងឬធ្លាប់ដំណើរការក្នុងចំណោម ៧១ ប្រទេស ទូទាំងពិភពលោក។ តាមតំបន់ អឺរ៉ុបនាំមុខគេជាមួយ ៤,៥៧៧–៤,៦៧៦ ករណី បន្ទាប់មកទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ៣,០៦១–៣,០៨១ ករណី និងទ្វីបអាស៊ី ២,៧៧៣–២,៧៧៥ ករណី។ ដោយឡែក របាយការណ៍របស់ WRI ខាងលើ បានប៉ាន់ស្មានថា PB ត្រូវបានទទួលយកដោយរដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋានជាង ២,៧០០ កន្លែង ទូទាំងពិភពលោក។

ធនាគារពិភពលោក បានគាំទ្របច្ចេកទេស និងហិរញ្ញវត្ថុដល់ PB ក្នុងប្រទេសជាង១៥ តាមរយៈកម្ចី និងជំនួយសរុបជាង៦០០លានដុល្លារចាប់ពីដើមទសវត្សរ៍២០០០ រហូតដល់ឆ្នាំ២០១៦ — ធ្វើឱ្យវាក្លាយជាឧបករណ៍គោលនយោបាយអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ពេញនិយមមួយ មិនត្រឹមតែជាការពិសោធន៍មូលដ្ឋានប៉ុណ្ណោះទេ។

ការឆ្លងចូលទៅអឺរ៉ុបគួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាពិសេស៖ ប៉ូឡូញ បានអនុម័តច្បាប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ តម្រូវឱ្យក្រុងទាំង៦៦ដែលមានឋានៈពិសេស (powiat cities) ត្រូវរៀបចំ PB ជាកាតព្វកិច្ចប្រចាំឆ្នាំ — ក្លាយជាប្រទេសទីមួយក្នុងសហភាពអឺរ៉ុបដែលដាក់កាតព្វកិច្ចនេះជាថ្នាក់ជាតិ។ ចំណែកប៉េរូក៏ដូចគ្នា បានធ្វើវិសោធនកម្មច្បាប់ថវិកាថ្នាក់ជាតិចាប់ពីឆ្នាំ២០០៣ ដើម្បីតម្រូវឱ្យរដ្ឋាភិបាលក្រុង និងតំបន់ទាំងអស់រៀបចំដំណើរការចូលរួមមុននឹងអនុម័តថវិកាវិនិយោគប្រចាំឆ្នាំ។

ករណីសិក្សា៖ ញូវយ៉កស៊ីធីF

ក្រុមប្រឹក្សាក្រុងញូវយ៉ក (New York City Council) បានចាប់ផ្តើមកម្មវិធី Participatory Budgeting in New York City (PBNYC) ចាប់ពីឆ្នាំ២០១២ ដោយសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាមួយចំនួន — រួមមានលោក Carlos Menchaca — ជាអ្នកគាំទ្រសំខាន់។ ខុសពីព័រតូ អាឡែហ្គ្រេដែលធ្វើថវិកាទាំងក្រុង PBNYC ដំណើរការតាមចង្កោមក្រុមប្រឹក្សា (council district) នីមួយៗដាច់ដោយឡែក៖ សមាជិកក្រុមប្រឹក្សានីមួយៗសម្រេចចិត្តដោយស្ម័គ្រចិត្តថាតើនឹងចាត់ថវិកាកម្មវិធីមូលធនផ្ទាល់ខ្លួនមួយចំនួន (ជាធម្មតា១–២លានដុល្លារ) ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋក្នុងចង្កោមរបស់ខ្លួនបោះឆ្នោតឬអត់។

តាមទិន្នន័យរបស់ អង្គការ Participatory Budgeting Project គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ (អាណត្តិទី៧) ក្រុងបានចាត់ចែងថវិកាសរុប ២១០ លានដុល្លារ ទៅ ៧០៦ គម្រោង — លើសពីនេះថែមទាំងជម្រុញឱ្យក្រុងវិនិយោគបន្ថែមជាង១៨០លានដុល្លារទៅលើគម្រោងស្រដៀងគ្នា។ លក្ខណៈពិសេសមួយគឺអាយុអប្បបរមាបោះឆ្នោតទាបជាងការបោះឆ្នោតធម្មតាខ្លាំង — អាយុ១១ឆ្នាំឡើងទៅ អាចបោះឆ្នោតបាន ដោយមិនតម្រូវសញ្ជាតិ ឬឋានៈអន្តោប្រវេសន៍ឡើយ — ដើម្បីបញ្ចូលសំឡេងក្មេងជំទង់ និងអ្នកមិនមែនជាពលរដ្ឋដែលជាធម្មតាមិនអាចបោះឆ្នោតបាន។

កម្មវិធីត្រូវផ្អាកបណ្តោះអាសន្នក្នុងឆ្នាំ២០២០ ដោយសារវិបត្តិថវិកាកូវីដ១៩ មុននឹងចាប់ផ្តើមឡើងវិញលើកដំបូងតាមរយៈសមាជិកក្រុមប្រឹក្សា៤នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២១ ហើយពង្រីកឡើងវិញនៅក្រោមប្រធានក្រុមប្រឹក្សា Adrienne Adams ក្នុងវដ្ត២០២២–២០២៣។

ចង្កោមនីមួយៗសម្រេចថវិកា និងធាតុគម្រោងខុសៗគ្នា — ភាគច្រើនផ្តោតលើសម្ភារៈសាលារៀន ការជួសជុលឧទ្យាន បន្ថែមកៅអីព្យួរនៅសួនច្បារ ចំណតរថយន្តសុវត្ថិភាព ឬកែលម្អបណ្ណាល័យសាធារណៈ។ ព្រោះការសម្រេចចិត្តចូលរួមកម្មវិធីនេះស្ថិតលើឆន្ទៈផ្ទាល់ខ្លួនរបស់សមាជិកក្រុមប្រឹក្សានីមួយៗ ចំនួនចង្កោមចូលរួមប្រែប្រួលពី៨ក្នុងឆ្នាំដំបូង (២០១២) ដល់ជាង៣០ក្នុងឆ្នាំដែលពេញនិយមបំផុត — ធ្វើឱ្យវាមិនមែនជាកម្មវិធីទូទាំងក្រុងតែមួយដូចព័រតូ អាឡែហ្គ្រេនោះទេ។

រូបភាព៖ EL Evangelista · ប្រភព៖ Pexels · ស្ថានភាព៖ អាជ្ញាប័ណ្ណ Pexels ប្រើប្រាស់បានដោយសេរី

ករណីសិក្សា៖ ប៉ារីសG

ក្រុងប៉ារីសបានចាប់ផ្តើម budget participatif ក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ក្រោមអភិបាលក្រុង Anne Hidalgo ចាប់ផ្តើមពីគម្រោងសាកល្បង ២០លានអឺរ៉ូ (១៥គម្រោង) មុននឹងពង្រីកទៅជាដំណើរការទូទាំងក្រុងទំហំ៦៥លានអឺរ៉ូ។ ក្រុងបានប្តេជ្ញាថវិកា ៥០០លានអឺរ៉ូ ក្នុងរយៈពេល៥ឆ្នាំ (២០១៤–២០២០) ស្មើនឹងប្រហែល៥%នៃថវិកាមូលធនក្រុងសរុប — ធ្វើឱ្យវាក្លាយជា PB ធំបំផុតមួយក្នុងចំណោមប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៦ តែឆ្នាំតែមួយ ក្រុងបានចាត់ថវិកាជិត១០០លានអឺរ៉ូ (រួមទាំង១០លានអឺរ៉ូសម្រាប់សាលារៀន)។

រចនាសម្ព័ន្ធរបស់ប៉ារីសមានលក្ខណៈពិសេស៖ មានទាំង PB កម្រិតទីក្រុងទាំងមូល និង PB កម្រិត ខណ្ឌទាំង២០ ដាច់ដោយឡែក ដោយក្រុងបម្រុងទុកថវិកា៣០លានអឺរ៉ូជាពិសេសសម្រាប់តំបន់កម្មករនិងក្រីក្រជាងគេ ដើម្បីធានាថាតំបន់មិនសូវមានសំឡេងបោះឆ្នោតខ្លាំងនៅតែទទួលបានចំណែក។ ក្នុងវដ្តឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាពលរដ្ឋបានស្នើសំណើសរុប ៦៤៤ (៣៧សំណើថ្នាក់ក្រុង ៥៨៧សំណើថ្នាក់ខណ្ឌ ២០សំណើសាលារៀន) ដោយមានប្រហែល១៥៩,០០០នាក់បោះឆ្នោត ហើយគម្រោង២១៩ត្រូវបានជ្រើសរើសផ្តល់ថវិកា។ គម្រោងឈ្នះឆ្នោតទាំងអស់ត្រូវបានដាក់ស្លាកសម្គាល់ជាសាធារណៈថា “fait avec les Parisiens” (ធ្វើឡើងជាមួយពលរដ្ឋប៉ារីស)។

ក្រុងក៏បានបង្កើតដំណើរការ PB ជាក់លាក់សម្រាប់សាលារៀនកម្រិតបឋមសិក្សា ដែលក្រុមប្រឹក្សាសិស្សនីមួយៗអាចស្នើ និងបោះឆ្នោតលើគម្រោងខ្នាតតូចផ្ទាល់ក្នុងបរិវេណសាលារបស់ខ្លួន — គំនិតដែលក្រោយមកត្រូវបានចម្លងតាមដោយក្រុងផ្សេងទៀតនៅអឺរ៉ុប ថាជាមធ្យោបាយបណ្តុះការអប់រំពលរដ្ឋចាប់ពីវ័យក្មេង។

រូបភាព៖ Vincent Rivaud · ប្រភព៖ Pexels · ស្ថានភាព៖ អាជ្ញាប័ណ្ណ Pexels ប្រើប្រាស់បានដោយសេរី

ករណីសិក្សា៖ សេអូលH

រដ្ឋធានីកូរ៉េខាងត្បូង សេអូល បានដាក់ឱ្យអនុវត្តប្រព័ន្ធថវិកាចូលរួមរបស់ខ្លួនចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១២ បន្ទាប់ពីការពិភាក្សារយៈពេល៥ខែរវាងមន្ត្រីក្រុង សមាជិកសភាក្រុង និងអង្គការសង្គមស៊ីវិល។ ដំណើរការនេះកាន់តែសកម្មក្រោមអភិបាលក្រុង Park Won-soon ដែលចូលកាន់តំណែងឆ្នាំ២០១១ ជាមួយប្រវត្តិការងារជាអ្នកតស៊ូមតិសង្គមស៊ីវិលអស់ជាច្រើនឆ្នាំ។ ក្រុងសេអូលបានទទួលការទទួលស្គាល់ថាជាទីក្រុងដំបូងគេលើសពី១០លាននាក់ក្នុងពិភពលោក ដែលអនុវត្តប្រព័ន្ធនេះទូទាំងខណ្ឌជាច្រើន។

រចនាសម្ព័ន្ធសម្រេចចិត្តរបស់សេអូលពឹងផ្អែកលើគណៈកម្មាធិការទូទៅ (General Committee) ចំនួន២៥០នាក់ — ១៥០នាក់ជ្រើសរើសដោយឆ្នោតកាំបិត (lottery) ពីក្នុងចំណោមពលរដ្ឋដែលដាក់ពាក្យស្ម័គ្រចិត្ត (៦នាក់ក្នុងមួយខណ្ឌ) ៥០នាក់ត្រូវបានតែងតាំងដោយការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល និង២៥នាក់មកពីអង្គការសង្គមស៊ីវិលក៏ជ្រើសរើសដោយឆ្នោតកាំបិតដែរ។ ថវិកា PB ត្រូវបានកំណត់ត្រឹមប្រមាណ៥០ពាន់លានវ៉ុន (ប្រហែល៤៣លានដុល្លារ) ស្មើនឹង២,២%នៃថវិកាក្រុងសរុប២៣ពាន់ពាន់លានវ៉ុន។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៥ ក្រុងណែនាំប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតតាមអេឡិចត្រូនិកដើម្បីបង្កើនតម្លាភាព។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ពលរដ្ឋបានស្នើសំណើ១,៥៣៣ ក្នុងនោះ៥៦០ត្រូវបានលើកយកទៅគណៈកម្មាធិការទូទៅ ហើយ៣៥២ត្រូវបានអនុម័តអនុវត្តក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់។ ក្រោយឆ្នាំ២០១៤ ក្រុងបានបន្តវិវត្តគំនិតនេះទៅជា “ថវិកាសហការ” (collaborative budgeting) ដែលពង្រីកតួនាទីស្ថាប័នស៊ីវិលឱ្យចូលរួមជាទៀងទាត់ជាងមុនក្នុងការតាមដានការអនុវត្តគម្រោង មិនត្រឹមតែការស្នើ និងបោះឆ្នោតតែមួយដងក្នុងមួយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះទេ។

រូបភាព៖ Mocchi NO · ប្រភព៖ Pexels · ស្ថានភាព៖ អាជ្ញាប័ណ្ណ Pexels ប្រើប្រាស់បានដោយសេរី

អាហ្វ្រិក និងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍI

ក្រៅពីទីក្រុងធំៗលោកខាងលិច និងអាស៊ីខាងលើ PB ក៏បានពង្រីកចូលទៅក្នុងបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកជាច្រើន ជាពិសេសក្នុងបរិបទដែលច្បាប់ស្តីពីវិមជ្ឈការតម្រូវឱ្យរដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋានពិគ្រោះជាមួយពលរដ្ឋ។ ក្រុង Durban នៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង និងគម្រោង PB នៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ កេនយ៉ា ម៉ូហ្សាំប៊ិក និងតង់ហ្សានី សុទ្ធតែស្ថិតក្នុងបញ្ជីករណីសិក្សារបស់ ដៃគូរដ្ឋាភិបាលបើកចំហ (Open Government Partnership)។ ធនាគារពិភពលោកក៏បានផ្សព្វផ្សាយសៀវភៅណែនាំ PB ជាក់ស្តែងសម្រាប់ប្រទេសអាហ្វ្រិកផងដែរ។ នៅតំបន់អាហ្វ្រិកខាងលិច ក្រុងហ្វ្រីថោន (Freetown) ប្រទេសសេរ៉ាឡេអូន ក៏បានសាកល្បងទម្រង់ PB ដែលផ្តោតលើសេវាអនាម័យ និងការគ្រប់គ្រងសំណល់ក្នុងសង្កាត់ក្រីក្របំផុត ខណៈកម្មវិធីនានានៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោផ្តោតលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធជនបទតូចៗដូចជាអណ្តូងទឹក និងអគារសុខាភិបាលភូមិ។

ករណីគួរកត់សម្គាល់មួយកំពុងកើតឡើងនៅខោនធី Elgeyo-Marakwet តំបន់ Rift Valley ភាគខាងជើងប្រទេសកេនយ៉ា ដែលរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១០តម្រូវឱ្យខោនធីនានាបញ្ចូលការចូលរួមរបស់ពលរដ្ឋក្នុងការសម្រេចចិត្ត។ អង្គការ Innovations for Poverty Action (IPA) កំពុងធ្វើការសិក្សាតាមវិធីព្យលកម្មចៃដន្យ (randomized evaluation) ក្នុងភូមិចំនួន១៤០ ដឹកនាំដោយសាស្ត្រាចារ្យ Tara Grillos (សាកលវិទ្យាល័យ Purdue) និង Michael Touchton (សាកលវិទ្យាល័យ Miami) ដោយប្រៀបធៀបវិធីសាស្ត្រសម្រេចចិត្តបីបែប៖ ការស្ទង់មតិសាមញ្ញ ការបោះឆ្នោតជាសាធារណៈ និងការពិភាក្សារកចម្លើយរួម (deliberation) មុនបោះឆ្នោត — ដើម្បីមើលថាតើវិធីណាមួយផ្តល់ការពេញចិត្ត និងការថែទាំហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសាធារណៈបានល្អជាងគេ។ លទ្ធផលរំពឹងនឹងចេញផ្សាយឆ្នាំ២០២៥។

តើភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រនិយាយអ្វី?J

ខុសពីកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលជាច្រើនដែលកម្រមានការវាស់វែងផលប៉ះពាល់យ៉ាងម៉ត់ចត់ PB បានក្លាយជាប្រធានបទសិក្សាបែបប្រៀបធៀបចំនួនច្រើនផ្នែក ដោយសារវាបានអនុវត្តនៅប្រេស៊ីលអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ ក្នុងក្រុងរាប់រយ។ ការសិក្សាមួយក្នុងចំណោមការសិក្សាដែលត្រូវបានលើកឡើងញឹកញាប់បំផុតគឺរបស់សាស្ត្រាចារ្យ Sónia Gonçalves (King’s College London) ចេញផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្តី World Development ឆ្នាំ២០១៤ ដែលវិភាគទិន្នន័យក្រុងប្រេស៊ីលរាប់រយចាប់ពី១៩៩០ ដល់២០០៤។ លទ្ធផលរកឃើញថា ក្រុងដែលទទួលយក PB មានការធ្លាក់ចុះអត្រាមរណភាពទារកយ៉ាងខ្លាំង — ប្រហែល១ ទៅ ២ករណីក្នុងចំណោមទារកកើតរស់ ១,០០០នាក់ — ដោយសារការបែងចែកថវិកាឡើងវិញទៅជាការចំណាយបន្ថែម២ទៅ៣ភាគរយនៃថវិកាក្រុងលើសុខាភិបាល និងអនាម័យ ដោយមិនចាំបាច់បង្កើនចំណាយសរុប។

អ្នកស្រាវជ្រាវ Michael Touchton និង Brian Wampler ក៏បានចេញផ្សាយស៊េរីការសិក្សាស្រដៀងគ្នាដែលបង្ហាញថា PB ទាក់ទងជាមួយសូចនាករសុខុមាលភាពសង្គមផ្សេងទៀត (ចំណុះជីវិត អត្រាអក្ខរកម្ម) ដែលប្រសើរជាងក្រុងដែលមិនអនុវត្ត PB ។ ការសិក្សារបស់ពួកគេត្រូវបានចងក្រងជាសៀវភៅ Participatory Budgeting in Global Perspective ចេញផ្សាយឆ្នាំ២០២១ ដោយ Oxford University Press ដែលប្រៀបធៀបករណីនៅច្រើនប្រទេស ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យវាល និងបទសម្ភាសន៍មន្ត្រី និងពលរដ្ឋរាប់រយនាក់ក្នុងក្រុងជាច្រើនទ្វីប។

សៀវភៅរបស់ Wampler, McNulty និង Touchton ក៏បានប្រៀបធៀបលក្ខខណ្ឌដែល PB ទទួលបានជោគជ័យ ធៀបនឹងលក្ខខណ្ឌដែលវាបរាជ័យ ដោយសន្និដ្ឋានថាកត្តាកំណត់សំខាន់បំផុតមិនមែនជាការរចនាបច្ចេកទេសនោះទេ តែជាការប្តេជ្ញាចិត្តនយោបាយជាប់លាប់ពីអភិបាលក្រុង និងថវិកាមូលធនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីធ្វើឱ្យគម្រោងឈ្នះឆ្នោតអាចអនុវត្តបានជាក់ស្តែង។ ទីក្រុងណាដែល PB គ្រាន់តែជាកិច្ចប្រជុំពិគ្រោះដោយគ្មានថវិកាពិតប្រាកដគាំទ្រ ជាធម្មតាឃើញការចូលរួមធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿន ក្នុងរយៈពេលត្រឹមពីរបីឆ្នាំ។ ការសិក្សានេះផ្អែកលើទិន្នន័យវាល និងបទសម្ភាសន៍មន្ត្រី និងពលរដ្ឋរាប់រយនាក់ក្នុងក្រុងជាច្រើនទ្វីប។

ដែនកំណត់ និងការរិះគន់K

ភស្តុតាងវិជ្ជមានមិនមានន័យថា PB គ្មានចំណុចខ្សោយឡើយ។ របាយការណ៍សេវាស្រាវជ្រាវសភាអឺរ៉ុប (EPRS) ឆ្នាំ២០២៤ បានចង្អុលបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ខណៈគោលដៅរបស់ PB ក្នុងការបង្កើនតម្លាភាព គណនេយ្យភាព និងទំនុកចិត្តរបស់ពលរដ្ឋមានលក្ខណៈវិជ្ជមាន ភស្តុតាងជាក់ស្តែងស្តីពីថាតើវាកាត់បន្ថយអំពើពុករលួយ ឬកែលម្អការផ្តល់សេវាសាធារណៈពិតប្រាកដដែរឬអត់ នៅមានកម្រិត ជាពិសេសព្រោះ PB ជាធម្មតាគ្រប់គ្រងលើតែ ១%–២០% នៃថវិកាមូលធន មិនមែនថវិកាប្រតិបត្តិការចម្បងឡើយ។ លើសពីនេះ ព័រតូ អាឡែហ្គ្រេខ្លួនឯង — ជាកន្លែងកំណើតដ៏ល្បីល្បាញ — ត្រូវផ្អាកកម្មវិធីនេះអស់ពីរឆ្នាំ (២០១៧–២០១៨) ក្រោមអភិបាលក្រុងគណបក្សផ្សេង ហើយបន្ទាប់ពីឆ្នាំ២០២០ ការអនុវត្ត PB នៅប្រេស៊ីលជាទូទៅបានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់។

ចំណុចនេះឆ្លុះបញ្ចាំងគំរូធម្មតាមួយក្នុងវិស័យកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលសាធារណៈ៖ គំនិតកំណែទម្រង់ណាមួយ — មិនថាជាការបើកចំហថវិកា ឬសូម្បីតែការកាត់បន្ថយចំនួនក្រសួងក្នុងគោលបំណងសន្សំសំចៃ — សុទ្ធតែផ្តល់លទ្ធផលល្អជាងការសន្យា និងជាកម្មវត្ថុងាយរងឥទ្ធិពលនយោបាយផ្លាស់ប្តូរនៅពេលអំណាចផ្លាស់ដៃ។ ដូចអត្ថបទរបស់យើងស្តីពីការបញ្ចូលក្រសួងបានបង្ហាញថា ការសន្សំថវិកាជាក់ស្តែងច្រើនតែតូចជាងការប៉ាន់ស្មានដំបូង PB ក៏ប្រឈមហានិភ័យស្រដៀងគ្នា៖ អ្នកសិក្សាមួយចំនួនព្រមានពី “ការចាប់យក” ដោយក្រុមតូចដែលមានពេលវេលា និងចំណេះដឹងច្រើនជាងគេចូលរួមញឹកញាប់ជាងគេ (ហៅថា elite capture) ខណៈពលរដ្ឋដែលមានពេលទំនេរតិច ឬសមត្ថភាពភាសាកម្រិត ច្រើនតែមិនចូលរួម។

• ចំណែកថវិកាដែល PB គ្រប់គ្រងជាធម្មតាតូចជាង២០%នៃថវិកាមូលធន — មិនប៉ះពាល់ថវិកាប្រតិបត្តិការចម្បង
• ការចូលរួមមានទំនោរធ្លាក់ចុះតាមពេលវេលា ប្រសិនបើគ្មានការគាំទ្រពីអភិបាលក្រុងថ្មីជាប់លាប់
• ហានិភ័យ elite capture — ក្រុមចូលរួមញឹកញាប់អាចមិនតំណាងឱ្យប្រជាជនទាំងអស់
• ភស្តុតាងលើផលប៉ះពាល់ដល់អំពើពុករលួយនៅមានកម្រិត តាមរបាយការណ៍ EPRS ២០២៤
• គម្លាតឌីជីថល៖ ការបោះឆ្នោតតាមអនឡាញអាចជម្រុញការចូលរួម ប៉ុន្តែក៏អាចលើកលែងចោលពលរដ្ឋចាស់ ឬអ្នកគ្មានអ៊ីនធឺណិតជាប់លាប់ដែរ

សំណួរញឹកញាប់