តើ Petra (ទីក្រុងផាចថ្មបុរាណ) ជាអ្វី? ហេតុអ្វីបានជាវាល្បីជុំវិញពិភពលោក?
ទីក្រុងផាចចេញពីផ្ទាំងថ្មខ្សាច់ពណ៌ផ្កាឈូកនៅភាគខាងត្បូង Jordan ធ្លាប់ជារាជធានីអាណាចក្រណាបាតេន — ប្រវត្តិ វិស្វកម្មទឹក និងមូលហេតុនៃភាពល្បី ផ្អែកលើប្រភពផ្លូវការ UNESCO និងបណ្ណសារបុរាណវិទ្យា។
Aទិដ្ឋភាពទូទៅ
Petra គឺជាទីក្រុងបុរាណដែលគេផាចចេញពីផ្ទាំងថ្មខ្សាច់ពណ៌ផ្កាឈូក (rose-red sandstone) នៅជ្រលងភ្នំភាគខាងត្បូងប្រទេស Jordan។ វាធ្លាប់ជារាជធានីរបស់អាណាចក្រណាបាតេន (Nabataean Kingdom) — ជនជាតិអារ៉ាប់ដែលធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវអូដ្ឋ — ចាប់ពីប្រហែលសតវត្សទី៤ មុនគ.ស. រហូតដល់រ៉ូមចូលកាន់កាប់ជាខេត្តនៅឆ្នាំ១០៦ គ.ស.។
ខុសពីទីក្រុងបុរាណភាគច្រើនដែលសាងសង់ឡើងលើដី សំណង់ជាច្រើននៅ Petra ត្រូវបានផាច (carve) ចូលទៅក្នុងផ្ទាំងថ្មផ្ទាល់ — ផ្ទាំងមុខផ្នូរ និងព្រះវិហារជាង៦០០កន្លែង។ ដើម្បីទៅដល់ចំណុចកណ្តាលទីក្រុង អ្នកទស្សនាត្រូវដើរឆ្លងកាត់ច្រកភ្នំតូចចង្អៀតឈ្មោះ Siq ប្រវែង១,២ គីឡូម៉ែត្រ ដែលបើកចេញភ្លាមៗឱ្យឃើញផ្ទាំងមុខ Al-Khazneh («បន្ទាយថ្មទ្រព្យ») ខ្ពស់៣៩,៥ ម៉ែត្រ។
Petra ត្រូវបានប្រកាសជាកេរដំណែលពិភពលោករបស់ UNESCO ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសជាមួយក្នុងចំណោម ៧ ប្រាសាទថ្មីនៃពិភពលោក (New7Wonders) ក្នុងឆ្នាំ២០០៧។ សព្វថ្ងៃនេះ វាទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាង១លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ហើយនៅតែជាកន្លែងស្រាវជ្រាវបុរាណវិទ្យាដ៏សកម្មបំផុតមួយនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។
ព័ត៌មានសង្ខេប
- ឈ្មោះ
- Petra (ភាសាក្រិកចាស់៖ «ថ្ម») · ឈ្មោះណាបាតេនដើម៖ Raqmu
- ទីតាំង
- ខេត្ត Ma’an ភាគខាងត្បូង Jordan រវាងសមុទ្រមរណៈ និងឈូង Aqaba
- អ្នកសាងសង់
- អាណាចក្រណាបាតេន (Nabataean Kingdom)
- សម័យរុងរឿង
- សតវត្សទី៤ មុនគ.ស. – សតវត្សទី១ គ.ស.
- កេរដំណែលពិភពលោក
- UNESCO ឆ្នាំ១៩៨៥ · លក្ខណវិនិច្ឆ័យ (i)(iii)(iv)
- New7Wonders
- ជាប់ក្នុងចំណោម ៧ ប្រាសាទថ្មីនៃពិភពលោក ឆ្នាំ២០០៧
- ច្រកចូល
- Siq — ច្រកថ្មធម្មជាតិវែង១,២ គ.ម
- ប្រភពផ្លូវការ
- whc.unesco.org/en/list/326
Bហេតុអ្វីល្បី?
មិនមែនគ្រប់ទីក្រុងបុរាណទាំងអស់សុទ្ធតែក្លាយជាតារាសម្តែងក្នុងខ្សែភាពយន្ត ឬកន្លែងដែលមនុស្សគ្រប់ជំនាន់សុបិន្តចង់ទៅដល់ម្តងក្នុងជីវិតទេ។ ចំពោះ Petra មានហេតុផលចម្បង៤ ៖
ផ្ទាំងមុខ Al-Khazneh និង Ad-Deir ត្រូវបានផាចចេញពីផ្ទាំងថ្មតែមួយដុំ ដោយគ្មានប្រើឥដ្ឋបន្ថែម — លទ្ធផលជាការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងបែបណាបាតេន ក្រិក រ៉ូម និងអេហ្ស៊ីប។
ដំណើរដើរតាមច្រកចង្អៀតងងឹតប្រវែង១,២ គ.ម រហូតដល់ចុងច្រកបើកចេញភ្លាមៗឱ្យឃើញ Al-Khazneh ពេញមុខ — ជាបទពិសោធន៍ដែលអ្នកទស្សនាភាគច្រើនចាត់ទុកថាភ្ញាក់ផ្អើលបំផុតក្នុងជីវិតទេសចរណ៍របស់ពួកគេ។
ជនជាតិណាបាតេនអាចរក្សាទីក្រុងទាំងមូលឱ្យមានទឹកគ្រប់គ្រាន់ ទោះស្ថិតក្នុងតំបន់វាលខ្សាច់ស្ងួតក្រៃលែង តាមរយៈបំពង់ ទំនប់ និងអាងស្តុកទឹករាប់រយកន្លែង។
ផ្ទាំងមុខ Al-Khazneh ត្រូវបានប្រើជាឆាកក្នុងខ្សែភាពយន្ត Indiana Jones and the Last Crusade (១៩៨៩) ធ្វើឱ្យ Petra ក្លាយជាទីកន្លែងស្គាល់ដល់មនុស្សរាប់លាននាក់ដែលមិនធ្លាប់ចាប់អារម្មណ៍លើបុរាណវិទ្យា។
Cជនជាតិណាបាតេន និងផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម
ជនជាតិណាបាតេន (Nabataeans) ដើមឡើយជាកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់រហោឋានដែលធ្វើដំណើរតាមផ្លូវអូដ្ឋ។ ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងបំផុតដែលលើកឡើងអំពីពួកគេ គឺកំណត់ត្រារបស់អ្នកប្រវត្តិវិទូក្រិក Hieronymus of Cardia (ដកស្រង់ដោយ Diodorus Siculus) ដែលរៀបរាប់ពីការវាយប្រហារបរាជ័យលើបន្ទាយថ្មរបស់ជនជាតិណាបាតេននៅឆ្នាំ៣១២ មុនគ.ស. ដោយកងទ័ពរបស់ Antigonus I។
ណាបាតេនកសាង Petra ជារាជធានី ហើយក្លាយជាអ្នកកណ្តាលពាណិជ្ជកម្មសំខាន់រវាងអារ៉ាប៊ី អាហ្វ្រិក និងឥណ្ឌា ជាមួយទីផ្សារក្រិក-រ៉ូម។ ក្រុមអូដ្ឋដឹកជញ្ជូនកំញាន (frankincense) កំញានមួយប្រភេទទៀត (myrrh) សូត្រពីចិន និងគ្រឿងទេស ពីឥណ្ឌា ធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ Petra ដែលដាក់ពន្ធនាំចូលដល់២៥ភាគរយ — ជាប្រភពទ្រព្យសម្បត្តិសំខាន់ដែលកសាងភាពថ្កុំថ្កើងរបស់ទីក្រុង។
ចំណុចកំពូលកើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅអារេតាសទី៤ (៩ មុនគ.ស.–៤០ គ.ស.) នៅពេលដែលសំណង់ល្បីៗភាគច្រើន រួមទាំង Al-Khazneh និងរោងមហោស្រព ត្រូវបានផាចឡើង។ ចំនួនប្រជាជនអតីតកាលត្រូវបានប៉ាន់ស្មានចន្លោះ២០.០០០–៣០.០០០នាក់ ប៉ុន្តែអ្នកជំនាញព្រមានថាតួលេខនេះមិនទាន់មានភស្តុតាងសិក្សាច្បាស់លាស់គ្រប់គ្រាន់ទេ។
Dច្រក Siq និងផែនទីទីក្រុង
ច្រកចូលទីក្រុង Petra ហៅថា Siq — ស្នាមប្រេះធម្មជាតិក្នុងផ្ទាំងថ្មខ្សាច់ ដែលកកើតឡើងដោយកម្លាំងសង្កត់ភូគព្ភសាស្ត្រ រួចត្រូវបានទឹកជំនន់រាប់ពាន់ឆ្នាំកាត់ឲ្យរលោង។ វាមានប្រវែងប្រហែល១,២គីឡូម៉ែត្រ ចង្អៀតត្រឹម៣–៥ម៉ែត្រនៅកន្លែងខ្លះ ខណៈជញ្ជាំងទាំងសងខាងខ្ពស់ដល់ប្រមាណ៨០ម៉ែត្រ បិទបាំងពន្លឺថ្ងៃស្ទើរតែទាំងស្រុង។
ការដើររាល់ជំហានតាមច្រកនេះឆ្លងកាត់ស្នាមប្រឡាក់នៃប្រព័ន្ធបំពង់ទឹកបុរាណដែលណាបាតេនផាចនៅជញ្ជាំងថ្ម និងសំណង់តូចៗគោរពព្រះ រហូតដល់ចំណុចចុងច្រកដែលបើកចេញភ្លាមៗឱ្យឃើញ Al-Khazneh ពេញមុខ។ បន្ទាប់ពីនោះ ផ្លូវបន្តទៅកាន់ Street of Facades (ជួរផ្នូរដែលមានផ្ទាំងមុខច្រើន) រោងមហោស្រពដែលចាប់កៅអីបានប្រមាណ៨.៥០០កន្លែង ផ្លូវឈរជួរសសរ (Colonnaded Street) និងប្រាសាទ Qasr al-Bint។ ចំណែកសំណង់ Ad-Deir («ព្រះវិហារ») ស្ថិតនៅលើភ្នំខាងក្រៅចំណុចកណ្តាល ត្រូវឡើងជណ្តើរថ្មជិត៨០០កាំ។
Eកាលប្បវត្តិ
Fវិស្វកម្មទឹក និងបច្ចេកទេសផាចថ្ម
Petra ស្ថិតនៅចំកណ្តាលតំបន់វាលខ្សាច់ដែលភ្លៀងធ្លាក់តិចតួចណាស់ក្នុងមួយឆ្នាំ ប៉ុន្តែជនជាតិណាបាតេនអាចផ្គត់ផ្គង់ទឹកគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ប្រជាជនរាប់ម៉ឺននាក់ តាមរយៈប្រព័ន្ធវិស្វកម្មទឹកដ៏ស្មុគស្មាញមួយ ដែលប្រមូលរាល់តំណក់ទឹកភ្លៀង និងទឹកប្រភព។
ប្រព័ន្ធនេះរួមមានបំពង់ថ្ម និងច្រកទឹកផាចដៃដោយផ្ទាល់ក្នុងជញ្ជាំងច្រក Siq ដឹកទឹកពីប្រភព Ain Musa ចម្ងាយច្រើនគីឡូម៉ែត្រចូលមកក្នុងទីក្រុង ព្រមទាំងទំនប់ការពារទឹកជំនន់ភ្លាមៗ (flash flood) និងអាងស្តុកទឹករាប់រយកន្លែងដែលអ្នកបុរាណវិទូបានកំណត់ទីតាំងឃើញនៅជុំវិញទីក្រុង។
ផាចនៅជញ្ជាំងច្រក Siq ដោយផ្ទាល់ ដឹកទឹកចេញពីប្រភព Ain Musa ចូលមកកណ្តាលទីក្រុង — ដំណោះស្រាយវិស្វកម្មដ៏សាមញ្ញ តែមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។
ទប់ទឹកជំនន់ភ្លាមៗពេលភ្លៀងធ្លាក់ ការពារកុំឱ្យទឹកជន់លិចច្រក Siq និងកណ្តាលទីក្រុងភ្លាមៗ ខណៈតម្រង់ទិសទឹកទៅអាងស្តុក។
អាងភ្ជាប់ថ្មរាប់រយកន្លែងទូទាំងទីក្រុង ស្តុកទឹកសម្រាប់ខែស្ងួត អនុញ្ញាតឱ្យប្រជាជនរស់នៅបានពេញមួយឆ្នាំ។
ជាងថ្មចាប់ផ្តើមផាចពីកំពូលផ្ទាំងថ្មចុះមកក្រោម ដោយមិនចាំបាច់ប្រើឥដ្ឋកាំជណ្តើរធំៗ — លទ្ធផលជាផ្ទាំងមុខល្អិតល្អន់រាប់រយកន្លែង។
GPetra ធៀបនឹង Machu Picchu
Petra និង Machu Picchu តែងត្រូវបានគេប្រៀបធៀបគ្នា ព្រោះទាំងពីរជា «ទីក្រុងលាក់កំបាំង» ដែលពិភពខាងលិចមករកឃើញនៅសតវត្សក្រោយៗ ហើយទាំងពីរជាប់ក្នុងបញ្ជី New7Wonders ឆ្នាំ២០០៧ដូចគ្នា។ ប៉ុន្តែតួលេខខាងក្រោមបង្ហាញភាពខុសគ្នាធំៗ៖
Hរូបភាពពី Petra
ចុចលើរូបភាពដើម្បីមើលពេញអេក្រង់។ រូបភាពទាំងអស់មានការផ្តល់កិត្តិយសដល់ជាងថតដើម តាម Pexels License និង Unsplash License។
ផ្ទាំងមុខ Al-Khazneh ដែលមានលម្អិតចម្លាក់តាមបែបក្រិក-រ៉ូម
ភ្ញៀវទេសចរណ៍ និងអូដ្ឋនៅមុខ Al-Khazneh — ចំណុចដំបូងដែលអ្នកដើរឆ្លងច្រក Siq ជួប
Ad-Deir («ព្រះវិហារ») កម្ពស់៤៧ម នៅលើភ្នំខាងលើក្រុង
ផ្លូវថ្មតូចចង្អៀតកាត់ច្រកភ្នំឆ្ពោះទៅផ្នែកខាងលើនៃទីក្រុង
ផ្ទាំងមុខផាចថ្មមួយក្នុងចំណោមជាង៦០០កន្លែងនៅជុំវិញទីក្រុង Petra
Iផលប៉ះពាល់ជាក់ស្តែង
ការកកើតឡើងវិញនៃភាពល្បីរបស់ Petra មានឥទ្ធិពលលើសពីទេសចរណ៍៖
- សេដ្ឋកិច្ចជាតិ — ទេសចរណ៍នៅ Petra ជាប្រភពចំណូលសំខាន់មួយសម្រាប់ប្រទេស Jordan ដោយភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាង១លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ចោលប្រាក់ចំណូលដល់សហគមន៍មូលដ្ឋានរាប់ពាន់គ្រួសារ។
- បុរាណវិទ្យា — ការជីកកកាយបន្តនៅ Al-Khazneh និងកន្លែងផ្សេងៗនៅតែបន្តរកឃើញផ្នូរ និងសំណង់ថ្មីៗ ជួយឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវយល់កាន់តែច្បាស់អំពីជីវិតណាបាតេន។
- ការអភិរក្ស — ការហូរច្រោះថ្ម ការជាន់ជុំវិញរបស់ភ្ញៀវទេសចរណ៍ និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ជាបញ្ហាប្រឈមដែល UNESCO និងអាជ្ញាធរទេសចរណ៍ Petra កំពុងព្យាយាមគ្រប់គ្រង។
- វប្បធម៌ប្រជាប្រិយ — ការលេចមុខក្នុងខ្សែភាពយន្ត Indiana Jones and the Last Crusade បន្តទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍វ័យក្មេងដែលមិនធ្លាប់ស្គាល់ប្រវត្តិសាស្ត្រណាបាតេនពីមុនមក។
Jចំណុចដែលមនុស្សច្រើនយល់ច្រឡំ
Kមេរៀនសម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ
Lសេចក្តីសន្និដ្ឋាន
Petra គឺជាសមិទ្ធផលមួយដែលបង្ហាញពីអ្វីដែលមនុស្សអាចសម្រេចបាន នៅពេលភូមិសាស្ត្រ ពាណិជ្ជកម្ម និងវិស្វកម្មប្រសព្វគ្នា។ ជនជាតិណាបាតេនមិនត្រឹមតែផាចផ្ទាំងមុខដ៏ស្រស់ស្អាតចូលក្នុងផ្ទាំងថ្មប៉ុណ្ណោះទេ ពួកគេថែមទាំងច្នៃប្រឌិតប្រព័ន្ធទឹកមួយដែលអនុញ្ញាតឱ្យទីក្រុងទាំងមូលរស់រានក្នុងចំណោមភ្នំថ្មនៃវាលខ្សាច់។ ចាប់តាំងពីការរកឃើញឡើងវិញឆ្នាំ១៨១២ រហូតដល់ការចុះបញ្ជីជាកេរដំណែលពិភពលោកឆ្នាំ១៩៨៥ និងការជ្រើសរើសជា New7Wonders ឆ្នាំ២០០៧ Petra នៅតែបន្តភ្ញាក់ផ្អើលមនុស្សរាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ — ជាភស្តុតាងរស់ថា ធនធានធម្មជាតិ បូកនឹងគំនិតច្នៃប្រឌិត អាចបង្កើតជាកេរដំណែលដែលនៅគង់វង្សរាប់ពាន់ឆ្នាំ។