តើ Stonehenge ជាអ្វី? ហេតុអ្វីបានជាវាល្បីជុំវិញពិភពលោក?
រង្វង់ថ្មបុរាណអាយុជិត ៥.០០០ ឆ្នាំនៅវាលទំនាប Salisbury ប្រទេសអង់គ្លេស — ដំណើរការសាងសង់ អាថ៌កំបាំងនៃការដឹកថ្ម និងទ្រឹស្តីផ្សេងៗអំពីគោលបំណងរបស់វា ផ្អែកលើប្រភពផ្លូវការ English Heritage · UNESCO។
Aទិដ្ឋភាពទូទៅ
Stonehenge គឺជារង្វង់ថ្មបុរាណមួយក្នុងចំណោមសំណង់ដ៏ល្បីល្បាញបំផុតរបស់ពិភពលោក ស្ថិតនៅលើវាលទំនាប Salisbury ខេត្ត Wiltshire ប្រទេសអង់គ្លេស។ វាត្រូវបានសាងសង់ជាបណ្តើរៗអស់រយៈពេលជាង ១.៥០០ ឆ្នាំ ចាប់ផ្តើមប្រហែល ៣០០០ឆ្នាំមុនគ.ស (BCE) ដោយសហគមន៍មនុស្សសម័យ Neolithic និងដើមសម័យលង្ហិន (early Bronze Age) — ជាច្រើនសតវត្សរ៍មុនអក្សរសាស្ត្រនឹងចូលមកកាន់កោះអង់គ្លេស។
រចនាសម្ព័ន្ធរបស់វារួមមានរបងដីជារង្វង់ (henge) ជាមួយប្រឡាយ និងលើកដី ព័ទ្ធជុំវិញផ្នែកកណ្តាល ដែលមានថ្មប្រភេទ «សារសិន» (sarsen) តម្រៀបជារង្វង់ក្រៅមានផ្ទាំងថ្មដាក់ផ្តេកលើក្បាល (lintel) និងផ្នែកខាងក្នុងជារូបផលិត «ខ្នើយសេះ» (horseshoe) នៃ trilithon ធំៗ ព័ទ្ធជុំវិញដោយថ្មប្រភេទ «ខៀវ» (bluestone) តូចជាងតែមានដើមកំណើតឆ្ងាយពីទីនោះ។ ការរួមផ្សំរវាងថ្មពីរប្រភេទនេះ — មួយពីតំបន់ក្បែរនោះ មួយទៀតពីចម្ងាយរាប់រយគីឡូម៉ែត្រ — ជាផ្នែកមួយនៃអាថ៌កំបាំងធំបំផុតរបស់វា។
ភាពល្បីល្បាញរបស់ Stonehenge មិនមែនកើតចេញពីការរកឃើញចម្លើយចុងក្រោយនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ វាកើតចេញពីការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងអាយុកាលដ៏យូរលង់ ភាពត្រឹមត្រូវខ្ពស់ខាងតារាសាស្ត្រ (ការតម្រឹមទិសព្រះអាទិត្យនៅថ្ងៃរដូវ) និងអាថ៌កំបាំងដែលនៅតែជជែកគ្នាក្នុងចំណោមអ្នកបុរាណវិទូ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ UNESCO បានដាក់ Stonehenge ជាមួយសំណង់ Avebury ក្បែរនោះ ចូលក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។
ព័ត៌មានសង្ខេប
- ឈ្មោះ
- Stonehenge (រង្វង់ថ្មបុរាណ)
- ទីតាំង
- Salisbury Plain, Wiltshire, ប្រទេសអង់គ្លេស (ជិត Amesbury)
- ចាប់ផ្តើមសាងសង់
- ~៣០០០ មុនគ.ស · របងដីជារង្វង់ (henge)
- ដំណាក់កាលថ្មសំខាន់
- ~២៥០០ មុនគ.ស · ថ្មសារសិន + trilithon
- ប្រភពថ្មខៀវ (bluestone)
- Preseli Hills, Wales · ~២៤០ គ.ម
- ប្រភពថ្មសារសិន (sarsen)
- Marlborough Downs · ~៣០ គ.ម ខាងជើង
- ការទទួលស្គាល់
- បេតិកភណ្ឌពិភពលោក UNESCO (១៩៨៦ ជាមួយ Avebury)
- ប្រភពផ្លូវការ
- english-heritage.org.uk/stonehenge
Bហេតុអ្វីល្បី?
ចំពោះសំណង់បុរាណរាប់ពាន់នៅទូទាំងពិភពលោក ហេតុអ្វីបានជា Stonehenge ជាក់លាក់នេះ ក្លាយជាសញ្ញាសំគាល់ដ៏ល្បីជាងគេ? មានហេតុផលចម្បង ៤៖
គ្មាននរណាម្នាក់ដឹងច្បាស់ ១០០ភាគរយថា តើមនុស្សសម័យ Neolithic ដែលគ្មានកង់ គ្មានសត្វសេះទាញ និងគ្មានឧបករណ៍លោហៈ បានដឹកថ្មធំៗរាប់តោនចម្ងាយរាប់រយគីឡូម៉ែត្រយ៉ាងដូចម្តេច — ចម្ងល់ដែលនៅតែជំរុញការស្រាវជ្រាវថ្មីៗជានិច្ច។
អ័ក្សនៃរង្វង់ថ្មតម្រឹមយ៉ាងជាក់លាក់ជាមួយថ្ងៃរះ/ថ្ងៃលិចនៅថ្ងៃរដូវ បង្ហាញពីចំណេះដឹងស្តីពីលំហូរផ្កាយនិងព្រះអាទិត្យរបស់សហគមន៍គ្មានអក្សរសាស្ត្រ ឬឧបករណ៍វិទ្យាសាស្ត្រទំនើប។
ជិត ៥.០០០ ឆ្នាំចាស់ — ស្ថិតក្នុងចំណោមសំណង់ឈរដ៏ចាស់បំផុតដែលនៅសល់លើផែនដី ត្រូវបានសាងសង់ដោយប្រើតែថ្ម ឈើ ស្នែងសត្វ និងពួរ ដោយគ្មានលោហៈធាតុទំនើប។
ជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក UNESCO ទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍ជិត ១,៤ លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ព្រមទាំងការជួបជុំគ្នារាប់ម៉ឺននាក់នៅថ្ងៃរដូវ — Stonehenge បានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញាវប្បធម៌សកលលើភាពយន្ត តន្ត្រី និងសិល្បៈ។
Cការសាងសង់ និងអាថ៌កំបាំងការដឹកថ្ម
Stonehenge មិនត្រូវបានសាងសង់តែម្តងទេ — អ្នកបុរាណវិទូបានកំណត់ដំណាក់កាលសំខាន់ៗជាច្រើន លាតសន្ធឹងអស់រយៈពេលជាង ១.៥០០ ឆ្នាំ៖
- ~៣០០០ មុនគ.ស — លើកដីជារង្វង់ (henge) ប្រហែល ១០០ ម៉ែត្រអង្កត់ផ្ចិត ជាមួយរណ្តៅ ៥៦ (Aubrey Holes) ដែលប្រហែលជាធ្លាប់ផ្ទុកបង្គោលឈើ ឬថ្ម។ តំបន់នេះក៏ត្រូវបានប្រើជាទីបញ្ចុះសពដុត — រកឃើញផេះឆ្អឹង ៦៣ កន្លែង ដែលអ្នកបុរាណវិទូប៉ាន់ស្មានថាតំណាងឱ្យមនុស្សរហូតដល់ ១៥០–២០០ នាក់ (ព្រោះការដុតម្តងអាចមានឆ្អឹងច្រើននាក់ចូលគ្នា ហើយផ្នែកភាគច្រើននៅតែមិនទាន់បានជីកយក)។
- ~២៩០០–២៥០០ មុនគ.ស — ថ្មខៀវ (bluestone) ត្រូវបានលើកដំបូង ដឹកមកពី Preseli Hills ភាគនិរតីនៃប្រទេស Wales ចម្ងាយលើសពី ១៥០ម៉ាយ (ប្រហែល ២៤០ គ.ម)។
- ~២៥០០ មុនគ.ស — ថ្មសារសិនប្រហែល ៨០ដុំ ដឹកមកពី Marlborough Downs ចម្ងាយប្រហែល ១៩ម៉ាយ (~៣០ គ.ម) ខាងជើង ត្រូវបានលើកឡើងជារង្វង់ក្រៅមានផ្ទាំងលើក្បាល (អង្កត់ផ្ចិត ៣០ ម៉ែត្រ) និងខ្នើយសេះ trilithon ៥ខាងក្នុង។
- ~២២០០ មុនគ.ស — ថ្មខៀវត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជារង្វង់ ហើយក្រោយមកទៀតជាខ្នើយសេះ។
- ១៨០០–១៥០០ មុនគ.ស — រណ្តៅ Y និង Z ជារង្វង់ត្រូវបានជីក ប្រហែលសម្រាប់ផែនការរៀបចំថ្មបន្ថែមដែលមិនដែលបានបញ្ចប់។
ចំណុចដែលធ្វើឱ្យ Stonehenge ខុសពីរង្វង់ថ្មដទៃទៀត គឺថ្មខៀវទាំង ៨០ដុំ (ធ្ងន់ដល់ ៣ តោនក្នុងមួយដុំ) ត្រូវបានដឹកមកពីចម្ងាយ ២៤០ គីឡូម៉ែត្រ — ជាកិច្ចការមហិមាសម្រាប់មនុស្សដែលគ្មានកង់ ឬសត្វទាញ។ អស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ ក្រុមអ្នកភូមិវិទ្យាមួយចំនួនបានអះអាងថា ទឹកកកបាតុភូល (glacier) ក្នុងសម័យទឹកកកអាចជាអ្នកដឹកថ្មភាគច្រើន ហើយមនុស្សគ្រាន់តែលើកតែផ្នែកចុងក្រោយប៉ុណ្ណោះ។
Dការតម្រឹមទិសព្រះអាទិត្យ
ការពិតដ៏ល្បីមួយអំពី Stonehenge — ផ្ទុយពីទ្រឹស្តីជាច្រើនអំពីគោលបំណងរបស់វាដែលនៅតែជជែកគ្នា — គឺការតម្រឹមទិសតារាសាស្ត្រដែលបានផ្ទៀងផ្ទាត់ដដែលៗ និងមិនមែនជារឿងស្មានៈទេ។ អ័ក្សសំខាន់នៃរង្វង់ថ្ម សម្គាល់ដោយ Heel Stone ដែលឈរនៅខាងក្រៅរង្វង់ទៅទិសឦសាន តម្រង់ជាមួយចំណុចថ្ងៃរះនៅព្រឹកថ្ងៃរដូវក្តៅបំផុត (summer solstice ប្រហែលថ្ងៃទី ២១ ខែមិថុនា) ខណៈថ្ងៃលិចនៅថ្ងៃរដូវត្រជាក់បំផុត (winter solstice ប្រហែលថ្ងៃទី ២១ ខែធ្នូ) ធ្លាក់នៅទិសផ្ទុយគ្នាតាមអ័ក្សដដែល។
Eកាលប្បវត្តិ
Fអ្នកសាងសង់ និងគោលបំណង
Stonehenge មានអាយុមុនអក្សរសាស្ត្រនឹងចូលមកកាន់កោះអង់គ្លេសរាប់ពាន់ឆ្នាំ ដូច្នេះគ្មានឯកសារណាមួយប្រាប់ដោយផ្ទាល់ថា នរណាសាងសង់ ឬហេតុអ្វីនោះទេ — មានតែអ្វីដែលបុរាណវិទ្យា ភូមិវិទ្យា និងការប្រៀបធៀបជាមួយវប្បធម៌ដទៃទៀត អាចជួយស្មានប៉ុណ្ណោះ។ អ្នកសាងសង់ជាសហគមន៍មនុស្សសម័យ Neolithic និងដើមសម័យលង្ហិនដែលរស់នៅភាគខាងត្បូងកោះអង់គ្លេស និង Wales — ហើយការដែលពួកគេអាចរៀបចំកម្លាំងពលកម្មសម្រាប់ជាច្រើនជំនាន់ ព្រមទាំងទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ឆ្ងាយៗ (ដូចភស្តុតាងថ្មពី Wales) ខ្លួនវាផ្ទាល់ជាភស្តុតាងនៃការរៀបចំសង្គមស្មុគស្មាញហួសពីការរំពឹងទុក។
សូម្បីតែ English Heritage ខ្លួនឯង ក៏ទទួលស្គាល់ដោយត្រង់ថា «យើងអាចនិយាយបានតែជាការស្មានប៉ុណ្ណោះ» អំពីគោលបំណងពិតរបស់ Stonehenge។ ខាងក្រោមនេះជាទ្រឹស្តីសំខាន់ៗបំផុតដែលអ្នកស្រាវជ្រាវបានស្នើឡើង — សូមកត់សម្គាល់ថា ទាំងអស់នៅតែជាទ្រឹស្តី មិនមែនការពិតដែលបានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ទេ៖
ការតម្រឹមទិសព្រះអាទិត្យយ៉ាងជាក់លាក់ បង្ហាញថាវាប្រហែលជាកន្លែងគោរពបូជា ឬធ្វើពិធីសាសនាទាក់ទងនឹងព្រះអាទិត្យ និងវដ្តរដូវ។
ផេះឆ្អឹងមនុស្សរាប់រយឆ្នាំត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ — អ្នកស្រាវជ្រាវខ្លះស្នើថា វាប្រហែលជាទីបញ្ចុះសពសម្រាប់អ្នកមានឋានៈជាន់ខ្ពស់ ឬត្រកូលអ្នកគ្រប់គ្រង។
សហគមន៍កសិកម្មប្រហែលជាប្រើការតម្រឹមទិសព្រះអាទិត្យ ដើម្បីតាមដានវដ្តឆ្នាំ និងកំណត់ពេលដាំដុះ ប្រមូលផល។
អ្នកបុរាណវិទូខ្លះស្នើថា ថ្មខៀវត្រូវបានគេជឿថាមានឥទ្ធិពលព្យាបាល ដោយសារឆ្អឹងមនុស្សដែលរកឃើញនៅជិតនោះ បង្ហាញសញ្ញាឈឺ ឬរបួស — ស្រដៀងទីកន្លែងធ្វើដំណើរសម្រាប់សុខភាពសម័យបុរាណ។
GStonehenge ធៀបនឹង Newgrange
Stonehenge តែងតែត្រូវបានហៅថាជាសំណង់បុរាណដ៏ល្បីបំផុតរបស់ពិភពលោក ប៉ុន្តែវាមិនមែននៅតែម្នាក់ឯងទេ។ Newgrange ក្នុងជ្រលងទន្លេ Boyne ប្រទេសអៀកឡង់ ជារបូងផ្នូរបុរាណ (passage tomb) ដ៏ល្បីមួយទៀត ក៏ជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក UNESCO ដែរ និងចាស់ជាងផងនោះ។
Hវិចិត្រសាលរូបភាព
ចុចលើរូបភាពដើម្បីមើលពេញអេក្រង់។ រូបភាពទាំងអស់ជារូបថតពិត មានក្រេឌីតច្បាស់លាស់ពី Pexels និង Unsplash។
ទិដ្ឋភាពទូទៅនៃ Stonehenge នៅ Amesbury, Wiltshire
Stonehenge ក្នុងពន្លឺថ្ងៃលិចនៅ Wiltshire, England
ទិដ្ឋភាពពីលើ (drone) នៃរង្វង់ថ្មពេញលេញ
ថ្មសារសិន និង trilithon ពីចម្ងាយជិត
Stonehenge ក្នុងពេលថ្ងៃមេឃស្រឡះ
រូបភាព៖ Samuel Wölfl · Pexels License · Pexels · រូបភាព៖ John Nail · Pexels License · Pexels · រូបភាព៖ Lewis Ashton · Pexels License · Pexels · រូបភាព៖ Brooke Bell · Unsplash License · Unsplash · រូបភាព៖ K. Mitch Hodge · Unsplash License · Unsplash
Iផលប៉ះពាល់ជាក់ស្តែង
ការសិក្សា Stonehenge នៅតែបន្តមានផលប៉ះពាល់សព្វថ្ងៃ ហួសពីវិស័យបុរាណវិទ្យា៖
- ការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌ — Stonehenge ជាគំរូនៃរបៀបការពារសំណង់បុរាណ ខណៈបច្ចេកទេសថ្មីៗ (វិភាគគីមីរ៉ែ ការធ្វើកោសល្យវិច័យដី) នៅតែបន្តផ្លាស់ប្តូរអ្វីដែលធ្លាប់ជឿថាដឹងហើយ។
- សេដ្ឋកិច្ចទេសចរណ៍ — ភ្ញៀវជិត ១,៤ លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ជួយជំរុញសេដ្ឋកិច្ចតំបន់ Wiltshire ហើយកេរ្តិ៍ឈ្មោះ UNESCO ជួយទាក់ទាញការវិនិយោគលើការអភិរក្ស។
- វប្បធម៌ និងស្មារតីទំនើប — សហគមន៍ Druid និង Pagan ទំនើបនៅតែធ្វើពិធីនៅទីនោះរាល់ថ្ងៃរដូវ ខណៈ Stonehenge បានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញាសកលក្នុងភាពយន្ត តន្ត្រី សិល្បៈ និងសូម្បីតែការលេងសើចក្នុងវប្បធម៌ពេញនិយម។
Jចំណុចដែលមនុស្សច្រើនយល់ច្រឡំ
Kមេរៀនសម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ
Lសេចក្តីសន្និដ្ឋាន
ភាពល្បីល្បាញរបស់ Stonehenge មិនមែនកើតចេញពីអាថ៌កំបាំងតែមួយដែលត្រូវបានដោះស្រាយរួចរាល់នោះទេ — ផ្ទុយទៅវិញ ជិត ៥.០០០ ឆ្នាំក្រោយមក វានៅតែ«ទប់ទល់»នឹងចម្លើយចុងក្រោយ។ រាល់បច្ចេកទេសវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីមួយៗ — ការវិភាគអុីសូតូប ការស្កេនរ៉ាដារក្រោមដី ការវិភាគគីមីរ៉ែ — កំពុងបន្តបកស្រទាប់ថ្មីនៃរឿងរ៉ាវនេះ ដោយគ្មានការដោះស្រាយឱ្យចប់ស្រេចទាំងស្រុង។ នេះហើយជាមូលហេតុដ៏ពិតដែល Stonehenge នៅតែជាកន្លែងស្រាវជ្រាវរស់រវើក មិនមែនគ្រាន់តែជាកម្រាលថ្មចាស់ដែលបានស្ងប់ស្ងាត់ទៅហើយនោះឡើយ — ហើយជាការរំលឹកថា អតីតកាលដ៏ជ្រៅមានច្រើនរឿងនៅតែត្រូវបង្រៀនយើងទៀត។