ថ្ងៃនេះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ · ១៣ កញ្ញា — ថ្ងៃដែលដែកទំពក់មួយដុំ ចាក់ទម្លុះក្បាល Phineas Gage ហើយកំណត់ដើមកំណើតវិទ្យាសាស្ត្រខួរក្បាលទំនើប
នៅរសៀលថ្ងៃទី ១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៨៤៨ ជិតភូមិ Cavendish រដ្ឋ Vermont សហរដ្ឋអាមេរិក ការផ្ទុះជីកផ្លូវរថភ្លើងមួយបានបាញ់ដែកទំពក់វែងជាង១ម៉ែត្រ ចាក់ចេញពីថ្ពាល់ឆ្វេង និងទម្លុះកំពូលលលាដ៍ក្បាលរបស់ជាងម៉ោង Phineas P. Gage អាយុ២៥ឆ្នាំ។ អ្វីដែលធ្វើឲ្យរឿងនេះក្លាយជាករណីល្បីល្បាញបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវេជ្ជសាស្ត្រ មិនមែនត្រឹមតែការរស់រានពីរបួសអាក្រក់បែបនេះទេ ថែមទាំងការផ្លាស់ប្តូរបុគ្គលិកលក្ខណៈដ៏ចម្លែករបស់គាត់ក្រោយពីនោះ — ភស្តុតាងដំបូងគេដែលបញ្ជាក់ថា ខួរក្បាលផ្នែកខាងមុខ (frontal lobe) ពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ជាមួយចរិតសាសន៍ និងការសម្រេចចិត្តរបស់មនុស្ស។ អត្ថបទនេះនឹងនាំអ្នកអានទៅដឹងលម្អិតអំពីគ្រោះថ្នាក់ ការព្យាបាលរបស់វេជ្ជបណ្ឌិត John Martyn Harlow ជីវិតរបស់ Gage បន្ទាប់ពីនោះ រហូតដល់ការសិក្សាឡើងវិញរបស់វិទ្យាសាស្ត្រទំនើបលើលលាដ៍ក្បាលគាត់។ ថ្ងៃទី ១៣ ខែកញ្ញា ក៏ជាថ្ងៃដែលក្រុមហ៊ុន Nintendo ចេញលក់ហ្គេម Super Mario Bros. នៅប្រទេសជប៉ុនកាលពីឆ្នាំ ១៩៨៥ ជាហ្គេមដែលបានជួយសង្គ្រោះឧស្សាហកម្មហ្គេមវីដេអូពិភពលោក ក្រោយវិបត្តិឆ្នាំ ១៩៨៣។ ក្រៅពីនេះ អត្ថបទក៏រំឭកព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃដដែល ចាប់ពីសមរភូមិ Plains of Abraham ឆ្នាំ ១៧៥៩ ការគប់គ្រាប់បែក Fort McHenry ឆ្នាំ ១៨១៤ រហូតដល់ការអនុម័តសេចក្តីប្រកាសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីសិទ្ធិជនជាតិដើមភាគតិចឆ្នាំ ២០០៧។ ព័ត៌មានទាំងអស់ត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្ថាប័ន និងសារព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាងតិចពីរដងឡើងទៅ ព្រមទាំងចង្អុលបង្ហាញច្បាស់ចំពោះចំណុចដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រនិងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅតែជជែកគ្នា។
រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ៖ ដែកទំពក់ដែលបើកផ្លូវវិទ្យាសាស្ត្រខួរក្បាល A
ក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៨ ក្រុមហ៊ុនសាងសង់ផ្លូវរថភ្លើង Rutland and Burlington Railroad កំពុងពង្រីកបណ្តាញរថភ្លើងឆ្លងកាត់ភ្នំវ៉ឺម៉ុងទៅកាន់ទីក្រុង Burlington។ តាមរបាយការណ៍របស់ សព្វវចនាធិប្បាយ Britannica ក្រុមកម្មករបានប្រើវិធីបំផ្ទុះថ្មដោយប្រេងម្សៅផ្ទុះ (blasting powder)៖ ជីកប្រហោងក្នុងថ្ម ចាក់ម្សៅផ្ទុះនិងបំពង់ (fuse) បំពេញខ្សាច់ពីលើ រួចប្រើដែកទំពក់វែងបុកខ្សាច់ឲ្យតឹងមុននឹងបញ្ឆេះ។ ជាងម៉ោង Phineas P. Gage អាយុ២៥ឆ្នាំ ជាមេការដ៏ជាទីគោរពម្នាក់ ដែលចៅហ្វាយបាននិយាយថាជា «កម្មករមានប្រសិទ្ធភាព និងមានសមត្ថភាពបំផុត» ក្នុងចំណោមអ្នកគ្រប់គ្រងទាំងអស់របស់ក្រុមហ៊ុន — ជាអ្នកទទួលបន្ទុកកិច្ចការនេះនៅជិតភូមិ Cavendish រដ្ឋ Vermont។ ការងារបំផ្ទុះថ្មបែបនេះមានគ្រោះថ្នាក់ខ្ពស់តាមស្តង់ដារបច្ចុប្បន្ន ព្រោះមិនទាន់មានប្រេងផ្ទុះកម្រិតសុវត្ថិភាព ឬច្បាប់គ្រប់គ្រងសុវត្ថិភាពការងារនៅឡើយទេក្នុងសម័យនោះ — កម្មករជាច្រើនប្រឈមមុខនឹងគ្រោះថ្នាក់ស្រដៀងគ្នាជារៀងរាល់ថ្ងៃ ដោយគ្រាន់តែពឹងផ្អែកលើបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។
រសៀលថ្ងៃទី ១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៨៤៨ ខណៈ Gage កំពុងបុកខ្សាច់ក្នុងប្រហោងថ្មមួយ គាត់បានងាកមុខទៅមើលកម្មករផ្សេងសិន ហើយប្រហែលជាភ្លេចថា កម្មករម្នាក់ទៀតមិនទាន់ចាក់ខ្សាច់គ្របលើម្សៅផ្ទុះនៅឡើយ។ ចុងដែកទំពក់បានប៉ះនឹងថ្ម បង្កជាផ្កាភ្លើង ធ្វើឲ្យម្សៅផ្ទុះឆេះឡើងភ្លាមៗ។ តាមការពិពណ៌នារបស់ Smithsonian Magazine ដែកទំពក់ដែលមានប្រវែងជាង ១,១ ម៉ែត្រ (៤៣ អ៊ិន្ឈ៍) អង្កត់ផ្ចិតជាង៣សង់ទីម៉ែត្រ និងទម្ងន់ជាង៦គីឡូក្រាម ត្រូវបានបាញ់ចេញដោយកម្លាំងផ្ទុះ ចាក់ចូលពីក្រោមថ្ពាល់ឆ្វេងរបស់ Gage កាត់ចេញពីក្រោយភ្នែកឆ្វេង កាត់កាត់ខួរក្បាលផ្នែកខាងមុខ រួចហោះទម្លុះចេញពីកំពូលលលាដ៍ក្បាល មុននឹងធ្លាក់ចុះនៅចម្ងាយប្រហែល២៥ម៉ែត្រពីនោះ ជាប់ដោយឈាម និងជាលិកាខួរក្បាល។ Gage ដួលផ្តាក់ចុះ ក្រែកខ្លួនបន្តិច រួចនិយាយបានវិញក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មាននាទីប៉ុណ្ណោះ — គាត់មិនដែលបាត់បង់ស្មារតីទាំងស្រុងឡើយ។
កម្មករបានលើក Gage ដាក់លើរទេះគោ ដឹកចូលទីក្រុងទៅសណ្ឋាគារ Adams House ក្នុងភូមិ Cavendish ដែលនៅចម្ងាយប្រហែលមួយគីឡូម៉ែត្រ។ វេជ្ជបណ្ឌិតមូលដ្ឋាន Dr. Edward H. Williams ជាអ្នកដំបូងគេដែលមកដល់ ហើយបានឃើញ Gage អង្គុយនៅមាត់ទ្វារសណ្ឋាគារ រង់ចាំ ខណៈឈាមកកជាដុំចេញពីរន្ធកំពូលក្បាល។ Harlow បានកត់ត្រាថា Gage បានទាំងទាយ ព្រមទាំងនិយាយប្រាប់ Dr. Williams ថា «Doctor, here is business enough for you» (លោកគ្រូ នេះជាការងារគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់លោកហើយ) — ជាប្រយោគមួយដែលបានក្លាយជាឯកសារយោងញឹកញាប់បំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រ។ វេជ្ជបណ្ឌិត John Martyn Harlow ដែលទើបតែបើកគ្លីនិកក្នុងតំបន់ បានមកដល់បន្ទាប់មក ហើយក្លាយជាវេជ្ជបណ្ឌិតចម្បងទទួលបន្ទុកព្យាបាល Gage រហូតដល់ជាសះស្បើយ។ Harlow បានយកចេញបំណែកឆ្អឹងលលាដ៍ក្បាល និងកំណកឈាមចេញ ធ្វើអនាម័យរបួស និងបិទរបួសដោយបង់ — ដោយពុំធ្លាប់រំពឹងថា Gage នឹងអាចរស់រានបានឡើយ។ បើទោះបីជាមានការឆ្លងមេរោគ និងគ្រុនក្តៅធ្ងន់ធ្ងរអស់ជាច្រើនសប្តាហ៍ក៏ដោយ Gage បានងើបជាសះស្បើយឡើងវិញយ៉ាងអសាធារណ៍ ហើយបានវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះឪពុកម្តាយវិញនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៨៤៨ ប្រហែលពីរខែក្រោយគ្រោះថ្នាក់ ដោយបាត់បង់ភ្នែកឆ្វេងជាអចិន្ត្រៃយ៍ ប៉ុន្តែនៅសល់ការចងចាំ ការនិយាយ និងចលនារាងកាយភាគច្រើន។ ក្នុងអំឡុងពេលព្យាបាល ជាពិសេសកន្លះខែដំបូង Gage ជិតទទួលមរណភាពជាច្រើនដង៖ របួសបានឆ្លងមេរោគធ្ងន់ធ្ងរ ក្លាយជាដុំខ្ទុះក្នុងខួរក្បាល (fungus cerebri តាមពាក្យវេជ្ជសាស្ត្រសម័យនោះ) ធ្វើឲ្យ Harlow ត្រូវហៅវេជ្ជបណ្ឌិតបន្ថែមទៀតដូចជា Dr. Jonathan Williams និង Dr. Josiah Martin មកជួយពិគ្រោះ ព្រមទាំងកាត់ចេញជាលិកាខូចខាតម្តងហើយម្តងទៀត។ Gage បានធ្លាក់ក្នុងសភាពស្ទុនស្ទើរ ស្មារតីទាបជាច្រើនថ្ងៃជាប់គ្នា កាលពីខែតុលា ឆ្នាំ១៨៤៨ ធ្វើឲ្យ Harlow ស្ទើរតែបោះបង់សង្ឃឹម មុននឹងគាត់ងើបឡើងវិញភ្លាមៗដោយគ្មានអ្នកណាដឹងមូលហេតុច្បាស់លាស់។
រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ (បន្ត)៖ បុរសដែល «លែងជា Gage ទៀតហើយ» A
ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៨៤៩ ប្រហែល៨ខែក្រោយគ្រោះថ្នាក់ Harlow បានប្រកាសថា Gage បានជាសះស្បើយផ្នែករាងកាយពេញលេញ។ ប៉ុន្តែមិត្តភ័ក្តិ និងចៅហ្វាយចាស់របស់គាត់បែរជាកត់សម្គាល់ឃើញអ្វីមួយខុសពីមុន។ តាមកំណត់ត្រារបស់ Harlow ដែលបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៨៦៨ (ដកស្រង់ដដែលៗដោយ The Phineas Gage Information Page សាកលវិទ្យាល័យ Akron) Gage ក្លាយជាមនុស្សប្រកាន់ខ្លួន និយាយពាក្យអសុភាព ធ្វើផែនការមួយរួចផ្លាស់ចិត្តភ្លាមៗ និងបានចាកចេញនិយាយថា «លែងជា Gage ទៀតហើយ» (no longer Gage)។ ក្រុមហ៊ុនផ្លូវរថភ្លើងបដិសេធមិនទទួលគាត់ចូលធ្វើការជាមេការវិញ ដោយភ័យខ្លាចផលប៉ះពាល់លើសុវត្ថិភាព។ Gage បានប្តូរការងារជាច្រើនលើក — ជួយធ្វើការក្នុងសម្រាកសេះនៅរដ្ឋ New Hampshire ធ្វើការនៅមហោស្រពរបស់ P.T. Barnum ក្នុងទីក្រុង New York មួយរយៈ ជាកន្លែងដែលគាត់ត្រូវបានតាំងបង្ហាញខ្លួនផ្ទាល់ ព្រមទាំងដែកទំពក់របស់គាត់ ជាការចាប់អារម្មណ៍ដល់សាធារណជន ព្រមទាំងធ្វើកសិកម្មនៅជាមួយឪពុកម្តាយនៅ Chile។
ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៥២ ដល់ ១៨៥៩ Gage បានធ្វើដំណើរទៅរស់នៅប្រទេស Chile ធ្វើការជាអ្នកបើកឡានគោដឹកអ្នកដំណើរ (stagecoach driver) លើផ្លូវរវាងទីក្រុង Valparaíso និង Santiago — ជាការងារដែលទាមទារការចងចាំផ្លូវ ការគ្រប់គ្រងកាលវិភាគ និងទំនាក់ទំនងជាមួយអតិថិជនជាប្រចាំ។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រចិត្តវិទ្យា Malcolm Macmillan នៃសាកលវិទ្យាល័យ Melbourne បានចង្អុលបង្ហាញថា ការងារនេះបង្ហាញថា Gage ប្រហែលជាបានងើបជាសះស្បើយផ្នែកអាកប្បកិរិយាបានច្រើនជាងអ្វីដែលកំណត់ត្រាដើមរបស់ Harlow ធ្វើឲ្យគេជឿ ព្រោះការបើកឡានគោលក់សេវាទាមទារភាពទុកចិត្តបានខ្ពស់។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៩ សុខភាព Gage ចាប់ផ្តើមអន់ថយ ធ្វើឲ្យគាត់ត្រឡប់មករស់នៅជាមួយម្តាយវិញនៅទីក្រុង San Francisco រដ្ឋ California ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៦០ ក្រោយពីរស់នៅ Chile អស់រយៈពេលជិត៧ឆ្នាំ។ គាត់ទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី ២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៨៦០ អាយុ៣៦ឆ្នាំ ក្រោយពីមានប្រកាច់ស្រពិចស្រពិលជាបន្តបន្ទាប់ជាច្រើន — ប្រហែលជាផលវិបាកយូរអង្វែងនៃរបួសខួរក្បាលដើម។ លលាដ៍ក្បាល និងដែកទំពក់របស់គាត់ត្រូវបានបរិច្ចាគទៅឲ្យ Harlow ដោយក្រុមគ្រួសារនៅឆ្នាំ ១៨៦៧ ហើយបច្ចុប្បន្នត្រូវបានតម្កល់ទុកជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅសារមន្ទីរ Warren Anatomical Museum សាលាវេជ្ជសាស្ត្រ Harvard។
| ១៨៦៨ | Harlow បោះពុម្ពរបាយការណ៍ពេញលេញអំពីករណី Gage ក្នុងទស្សនាវដ្តី Massachusetts Medical Society |
|---|---|
| ១៩៩៤ | Hanna Damasio និងក្រុមរបស់នាងប្រើ CT-scan នៃលលាដ៍ក្បាល បង្កើតម៉ូដែលកុំព្យូទ័រឡើងវិញ បោះពុម្ពក្នុងទស្សនាវដ្តី Science |
| ២០០៩ | គ្រួសារ Wilgus បង្ហាញជាសាធារណៈនូវរូបថតកម្រតែមួយគត់របស់ Gage |
| ២០១២ | John Darrell Van Horn និងក្រុមស្រាវជ្រាវ UCLA បោះពុម្ពការសិក្សាថ្មីលើការខូចខាតបណ្តាញសរសៃប្រសាទក្នុងទស្សនាវដ្តី PLOS ONE |
រឿងទីពីរនៃថ្ងៃ៖ ១៩៨៥ — ថ្ងៃដែល Mario លោតចូលពិភពលោក B
ចុងឆ្នាំ ១៩៨៣ ទីផ្សារហ្គេមវីដេអូអាមេរិកខាងជើងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ (North American video game crash) ដោយសារហ្គេមគុណភាពទាបជាច្រើនប្រភេទចេញលក់ក្នុងពេលតែមួយ ធ្វើឲ្យអ្នកលក់រាយបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើវិស័យទាំងមូល ហើយក្រុមហ៊ុនហ្គេមធំៗមួយចំនួនដូចជា Atari ត្រូវខាតបង់រាប់រយលានដុល្លារ។ នៅប្រទេសជប៉ុន ក្រុមហ៊ុន Nintendo បែរជាកំពុងរីកចម្រើន ដោយម៉ាស៊ីនហ្គេម Family Computer (Famicom) ដែលចេញលក់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៣ កំពុងលក់ដាច់យ៉ាងខ្លាំង។ ក្រុមអភិវឌ្ឍន៍ផ្ទៃក្នុងឈ្មោះ Nintendo R&D4 ដឹកនាំដោយ Shigeru Miyamoto និង Takashi Tezuka បានចាប់ផ្តើមរចនាហ្គេមថ្មីមួយ ដែលពង្រីកគំនិតពីហ្គេមភ្លេច Mario Bros. (១៩៨៣) ឲ្យក្លាយជាហ្គេមលោត-រត់ចំហរផ្នែកចំហៀង (side-scrolling platformer) ដ៏ធំទូលាយជាងមុន។
ថ្ងៃទី ១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៨៥ Nintendo បានចេញលក់ Super Mario Bros. សម្រាប់ម៉ាស៊ីន Famicom នៅប្រទេសជប៉ុន — តាមទិន្នន័យផ្លូវការនៃ សព្វវចនាធិប្បាយ Britannica។ តន្ត្រីករ Koji Kondo បានតែងបទភ្លេងស្នាដៃរបស់ហ្គេម រួមទាំងបទ «ក្រោមដី» និងបទ «លោក Overworld» ដ៏ល្បីល្បាញ ដែលក្លាយជាបទភ្លេងហ្គេមវីដេអូល្បីបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ហ្គេមមានទាំងអស់៨ពិភពលោក ពិភពនីមួយៗបែងចែកជា៤កម្រិត សរុប៣២កម្រិត ព្រមទាំងសម្ភារៈពិសេសដូចជា Super Mushroom (ធ្វើឲ្យតួខ្ពស់ធំ) Fire Flower (បាញ់ភ្លើង) និង Warp Zone សម្ងាត់ដែលអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកលេងរំលងទៅពិភពក្រោយបានលឿន។ តួអង្គ Mario ខ្លួនឯងមានប្រវត្តិចាប់ពីហ្គេម Donkey Kong ឆ្នាំ១៩៨១ ជាកន្លែងដែលគាត់ត្រូវបានហៅថា «Jumpman» មុននឹងក្រុមហ៊ុន Nintendo of America ប្តូរឈ្មោះជា Mario ដកស្រង់ពីឈ្មោះម្ចាស់ដីជួល Mario Segale នៅទីក្រុង Tukwila រដ្ឋ Washington។
នៅសហរដ្ឋអាមេរិក Nintendo បានប្តូរឈ្មោះម៉ាស៊ីនទៅជា Nintendo Entertainment System (NES) ហើយសាកល្បងលក់ក្នុងទីផ្សារទីក្រុង New York ចាប់ពីខែតុលា ឆ្នាំ១៩៨៥ មុននឹងពង្រីកលក់ទូទាំងប្រទេសនៅឆ្នាំ១៩៨៦ ដោយបញ្ចូល Super Mario Bros. ជាហ្គេមផ្សំមកជាមួយម៉ាស៊ីនដោយផ្ទាល់ (pack-in game)។ យុទ្ធសាស្ត្រនេះ រួមផ្សំនឹងគុណភាពហ្គេមខ្លួនឯង បានជួយស្តារទំនុកចិត្តរបស់អ្នកលក់រាយ និងអ្នកប្រើប្រាស់អាមេរិកខាងជើងឡើងវិញ ក្រោយវិបត្តិឆ្នាំ១៩៨៣។ Super Mario Bros. បានលក់ដាច់លើសពី៤០លានច្បាប់ទូទាំងពិភពលោក ក្លាយជាហ្គេមលក់ដាច់បំផុតលើវេទិកាតែមួយរបស់ពិភពលោក ដែលកាន់កំណត់ត្រានេះជាង២៥ឆ្នាំ រហូតដល់ Wii Sports ជំនួសនៅដើមទសវត្សរ៍ ២០១០ — តាមទិន្នន័យផ្សព្វផ្សាយដដែលៗដោយ Mario Wiki និងសារព័ត៌មានហ្គេមអន្តរជាតិ។
ជោគជ័យរបស់ Super Mario Bros. បានបើកផ្លូវឲ្យបន្តជាស៊េរីធំបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រហ្គេមវីដេអូ៖ Super Mario Bros. 2 និង 3 លើ NES, Super Mario World លើ Super Famicom, Super Mario 64 ដែលកំណត់ស្តង់ដារហ្គេមលោត-រត់បីវិមាត្រ (3D platformer) ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ រហូតដល់ Super Mario Odyssey និង Super Mario Bros. Wonder ថ្មីៗនេះ។ Miyamoto ធ្លាប់ពន្យល់ក្នុងបទសម្ភាសន៍ជាផ្លូវការរបស់ Nintendo (Iwata Asks) ថា គោលការណ៍រចនាហ្គេមរបស់គាត់គឺឲ្យ «ងាយស្រួលរៀន ពិបាកនឹងស្ទាត់ជំនាញ» (easy to learn, hard to master) ដែលក្លាយជាទស្សនវិជ្ជាស្នូលមួយចំពោះឧស្សាហកម្មរចនាហ្គេមទាំងមូលរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។
ព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃ ១៣ កញ្ញា C
ខាងក្រោមនេះជាព្រឹត្តិការណ៍ធំៗមួយចំនួនផ្សេងទៀត ដែលកើតឡើងត្រង់ថ្ងៃទី ១៣ ខែកញ្ញា ក្នុងឆ្នាំផ្សេងៗគ្នា រាប់ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៨ រហូតដល់សម័យបច្ចុប្បន្ន — កាលបរិច្ឆេទទាំងអស់ខាងក្រោមផ្អែកលើប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ាន (Gregorian) ដែលកាលៈទេសៈតំបន់ពាក់ព័ន្ធទាំងអស់បានប្រើប្រាស់រួចហើយនៅពេលនោះ។
កើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ D
- Walter Reed — គ្រូពេទ្យយោធាអាមេរិកាំង អ្នកស្រាវជ្រាវជំងឺគ្រុនលឿង១៨៥១
- Arnold Schoenberg — តន្ត្រីករ អ្នកបង្កើតបច្ចេកទេស ១២សំឡេង១៨៧៤
- Claudette Colbert — តារាសម្តែងហូលីវូដសម័យមាស១៩០៣
- Roald Dahl — អ្នកនិពន្ធសៀវភៅកុមារ១៩១៦
- Titus — អធិរាជរ៉ូម៨១ គ.ស
- Michel de Montaigne — អ្នកទស្សនវិទូ អ្នកនិពន្ធបារាំង១៥៩២
- Tupac Shakur — សិល្បករតន្ត្រី hip-hop១៩៩៦
Titus Flavius Vespasianus កើតឆ្នាំ ៣៩ គ.ស ជាកូនប្រុសច្បងរបស់អធិរាជ Vespasian។ គាត់ឡើងគ្រងរាជ្យជាអធិរាជរ៉ូមឆ្នាំ ៧៩ គ.ស ក្រោយឪពុកទទួលមរណភាព ហើយសោយរាជ្យត្រឹមតែពីរឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ រជ្ជកាលខ្លីរបស់គាត់ពោរពេញដោយវិបត្តិ៖ ភ្នំភ្លើង Vesuvius បានផ្ទុះកាំកំពប់ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ ៧៩ លុបបំបាត់ទីក្រុង Pompeii និង Herculaneum ស្ទើរទាំងស្រុង បន្ទាប់មកមួយឆ្នាំក្រោយ ភ្លើងឆេះទីក្រុងរ៉ូម និងជំងឺរាតត្បាតបានកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់។ តាមកំណត់ត្រារបស់អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ Suetonius ក្នុងសៀវភៅ «The Twelve Caesars» Titus បានលក់ទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនមួយចំនួន ដើម្បីជួយសង្គ្រោះជនរងគ្រោះពីភ្នំភ្លើង និងអគ្គិភ័យ ហើយបានចូលរួមផ្ទាល់ក្នុងកិច្ចការស្តារឡើងវិញ។ គាត់ក៏ជាអ្នកបំពេញការសាងសង់រោងមហោស្រព Colosseum ដែលឪពុកចាប់ផ្តើម ដោយបើកបុណ្យអបអរអស់ជាង១០០ថ្ងៃ។ Suetonius បានកត់ត្រាសម្តីមួយឃ្លារបស់ Titus ដែលក្លាយជាសម្តីល្បីល្បាញរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ៖ រាល់ពេលដែលថ្ងៃមួយកន្លងផុតទៅ ដោយគាត់មិនបានធ្វើអំពើល្អអ្វីមួយឲ្យនរណាម្នាក់ គាត់តែងនិយាយថា «Amici, diem perdidi» («មិត្តភ័ក្តិអើយ ខ្ញុំបានបាត់បង់មួយថ្ងៃទៅហើយ»)។ មុននឹងឡើងគ្រងរាជ្យ Titus ធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងស្នេហាជាមួយព្រះនាង Berenice នៃប្រទេស Judea ប៉ុន្តែសភាព្រះទីក្រុងរ៉ូមមិនចង់ឲ្យទទួលស្គាល់ព្រះនាងជាមហាក្សត្រី ធ្វើឲ្យ Titus ត្រូវបញ្ជូនព្រះនាងចេញពីទីក្រុងរ៉ូម ភ្លាមៗក្រោយឡើងគ្រងរាជ្យ។ Titus ទទួលមរណភាពភ្លាមៗដោយគ្រុនក្តៅនៅថ្ងៃទី ១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ៨១ គ.ស អាយុត្រឹមតែ៤១ឆ្នាំ ហើយត្រូវស្នងរាជ្យបន្តដោយប្អូនប្រុស Domitian។
ហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ E
ស្ទើររាល់សៀវភៅសិក្សាចិត្តវិទ្យា និងវិទ្យាសាស្ត្រប្រព័ន្ធប្រសាទដំបូងក្នុងសាកលវិទ្យាល័យទូទាំងពិភពលោក នៅតែលើកករណី Phineas Gage ជាឧទាហរណ៍ដំបូងគេ ដែលបញ្ជាក់ថា ខួរក្បាលផ្នែកខាងមុខពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ជាមួយបុគ្គលិកលក្ខណៈ ការសម្រេចចិត្ត និងអាកប្បកិរិយាសង្គម។ ការស្រាវជ្រាវទំនើបស្តីពីរបួសខួរក្បាល (traumatic brain injury) ជាពិសេសករណីទាហានក្រោយសង្គ្រាម និងកីឡាករប៉ះទង្គិចខួរក្បាលដដែលៗ (concussion) នៅតែយោងទៅករណី Gage ជាចំណុចចាប់ផ្តើមប្រវត្តិសាស្ត្រនៃវិស័យនេះ។ បច្ចេកទេសថត neuroimaging ទំនើប ដូចជាការសិក្សារបស់ Van Horn ឆ្នាំ២០១២ ក៏បង្ហាញថា វិធីសាស្ត្រថតរូបខួរក្បាលថ្មីៗ អាចត្រូវបានអនុវត្តសូម្បីតែលើករណីប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ៗ ដើម្បីយល់កាន់តែច្បាស់ពីរបៀបដែលបណ្តាញសរសៃប្រសាទផ្សេងៗក្នុងខួរក្បាលធ្វើការរួមគ្នា។ លើសពីនេះ សាលារៀនវេជ្ជសាស្ត្រ និងកម្មវិធីបណ្តុះបណ្តាលចិត្តវិទ្យាគ្លីនិកជាច្រើននៅតែប្រើករណី Gage ជាឧទាហរណ៍បង្រៀនស្តីពីសារៈសំខាន់នៃការស្តាប់ដោយប្រុងប្រយ័ត្ន និងកុំប្រញាប់សន្និដ្ឋានលើសពីអ្វីដែលភស្តុតាងបញ្ជាក់ បន្ទាប់ពី Macmillan និងអ្នកស្រាវជ្រាវជំនាន់ក្រោយបានបង្ហាញថា ស្ថិតិរឿងបញ្ចេញផ្សព្វផ្សាយអំពី Gage ត្រូវបានបន្ថែមបន្លំច្រើនជាងអ្វីដែល Harlow បានកត់ត្រាដើម។
ចំណែក Super Mario Bros. វិញ បន្តជាកម្លាំងជំរុញធំមួយនៅក្នុងឧស្សាហកម្មកម្សាន្តពិភពលោក។ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៣ ភាពយន្តជីវចល «The Super Mario Bros. Movie» ដែលផលិតដោយ Illumination សហការជាមួយ Nintendo បានរកចំណូលលើសពី ១ពាន់លានដុល្លារ នៅលើទីផ្សារពិភពលោក — តាមរបាយការណ៍របស់ Variety។ រូបចម្លាក់ Mario, Bowser, Princess Peach និងគំនិត Warp Zone ដែលចាប់កំណើតតាំងពីឆ្នាំ១៩៨៥ នៅតែបន្តលេចមុខក្នុងហ្គេមថ្មីៗលើម៉ាស៊ីន Nintendo Switch រហូតដល់សព្វថ្ងៃ ដោយបញ្ជាក់ថា រចនាបថហ្គេមលោត-រត់ចំហៀងតែមួយ អាចនៅមានឥទ្ធិពលអស់ជាច្រើនជំនាន់។
