Bហេតុអ្វីល្បី?

ក្នុងចំណោមការបង្កើតបច្ចេកវិទ្យារាប់ពាន់នៅសតវត្សទី ២០ ហេតុអ្វីបានជា Web ក្លាយជាអ្វីដែលមនុស្សស្ទើរគ្រប់គ្នាស្គាល់ និងប្រើប្រាស់រាល់ថ្ងៃ? មានហេតុផលធំៗ ៤ យ៉ាង។

Cប្រវត្តិ និងកំណើតនៅ CERN

Tim Berners-Lee កើតនៅថ្ងៃទី ៨ មិថុនា ១៩៥៥ នៅទីក្រុងឡុងដ៍។ ឪពុកម្តាយរបស់គាត់ Conway Berners-Lee និង Mary Lee Woods ជាគណិតវិទូដែលធ្លាប់ធ្វើការលើកុំព្យូទ័រ Ferranti Mark 1 ដែលជាកុំព្យូទ័រពាណិជ្ជកម្មដំបូងៗរបស់ពិភពលោក។ គាត់បញ្ចប់ថ្នាក់បរិញ្ញាបត្ររូបវិទ្យានៅ Queen’s College សាកលវិទ្យាល័យ Oxford ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៦។ តាមឯកសាររង្វាន់ Turing របស់ ACM គាត់ចាប់ផ្តើម «សុបិនអំពីប្រព័ន្ធអត្ថបទតភ្ជាប់ (hypertext) តាមបណ្តាញ» តាំងពីពេលធ្វើជាទីប្រឹក្សារយៈពេលខ្លីនៅ CERN ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨០ ដែលនៅពេលនោះគាត់សរសេរកម្មវិធីតូចមួយឈ្មោះ ENQUIRE សម្រាប់ចងចាំទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្ស គម្រោង និងម៉ាស៊ីន។ គាត់ចូលធ្វើការពេញម៉ោងនៅ CERN ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៤។

បញ្ហាដែល CERN ជួបប្រទះនៅពេលនោះគឺអ្នកវិទ្យាសាស្ត្ររាប់ពាន់នាក់មកពីប្រទេសផ្សេងៗ ប្រើកុំព្យូទ័រផ្សេងគ្នា ប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការផ្សេងគ្នា និងទម្រង់ឯកសារផ្សេងគ្នា ដូច្នេះព័ត៌មានតែងតែបាត់បង់ពេលបុគ្គលិកផ្លាស់ប្តូរ។ នៅខែមីនា ១៩៨៩ Berners-Lee ដាក់ឯកសារមួយចំណងជើងថា «Information Management: A Proposal» ជូនថ្នាក់លើ។ ក្នុងឯកសារនោះគាត់ស្នើប្រព័ន្ធ hypertext ចែកចាយ ដែលឯកសារភ្ជាប់គ្នាដោយតំណ ដូច «បណ្តាញនៃកំណត់ត្រា» ជាជាងឋានានុក្រមរឹង ហើយត្រូវដំណើរការលើកុំព្យូទ័រគ្រប់ប្រភេទ មិនមានមជ្ឈមណ្ឌលកណ្តាល។ គាត់ដាក់ឈ្មោះដំបូងថា «Mesh»។ ប្រធានរបស់គាត់ Mike Sendall សរសេរលើក្របឯកសារថា «Vague but exciting…» (មិនច្បាស់ ប៉ុន្តែគួរឲ្យរំភើប) ហើយអនុញ្ញាតឲ្យគាត់សាកល្បង។ សំណើនេះត្រូវបានដាក់ជាថ្មីនៅខែឧសភា ១៩៩០ ហើយនៅខែវិច្ឆិកា ១៩៩០ វិស្វករបែលហ្ស៊ិក Robert Cailliau ចូលរួមសរសេរជាសំណើគម្រោងផ្លូវការ ដោយប្រើឈ្មោះថ្មី «WorldWideWeb»។

ចន្លោះខែតុលា ដល់ខែធ្នូ ១៩៩០ Berners-Lee សរសេរកូដលើកុំព្យូទ័រ NeXT មួយគ្រឿង៖ browser ដំបូង (ដែលអាចកែទំព័របានផ្ទាល់ក្នុង browser) ម៉ាស៊ីនមេ Web ដំបូង និងទំព័រដំបូងនៅអាសយដ្ឋាន info.cern.ch។ តាមប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ CERN កុំព្យូទ័រនោះមានស្លាកបិទថា «This machine is a server. DO NOT POWER DOWN!!» (ម៉ាស៊ីននេះជាម៉ាស៊ីនមេ ហាមបិទ)។ និស្សិតកម្មសិក្សា Nicola Pellow សរសេរ browser បែបបន្ទាត់អក្សរ (line-mode) ដែលដំណើរការលើកុំព្យូទ័រសាមញ្ញៗ។ ខែមីនា ១៩៩១ កម្មវិធីត្រូវបានចែកឲ្យសហការី CERN ហើយថ្ងៃទី ៦ សីហា ១៩៩១ Berners-Lee ប្រកាសវាជាសាធារណៈលើក្រុមពិភាក្សាអ៊ីនធឺណិត alt.hypertext។ ខែធ្នូ ១៩៩១ ម៉ាស៊ីនមេ Web ដំបូងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកបើកនៅ SLAC (Stanford)។

ចំណុចរបត់ពិតប្រាកដមកដល់នៅឆ្នាំ ១៩៩៣។ ថ្ងៃទី ៣០ មេសា ១៩៩៣ CERN ចេញសេចក្តីប្រកាសថា «CERN បោះបង់សិទ្ធិកម្មសិទ្ធិបញ្ញាទាំងអស់លើកូដនេះ ទាំង source និង binary ហើយអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកណាក៏ដោយប្រើ ចម្លង កែប្រែ និងចែកចាយ»។ ក្នុងឆ្នាំដដែល មជ្ឈមណ្ឌល NCSA នៃសាកលវិទ្យាល័យ Illinois ចេញ browser Mosaic សរសេរដោយ Marc Andreessen និង Eric Bina ដែលជា browser ដំបូងបង្ហាញរូបភាពនៅក្នុងទំព័រជាមួយអក្សរ ហើយមានកំណែសម្រាប់ Windows, Macintosh និង Unix។ នៅចុងឆ្នាំ ១៩៩៣ មានម៉ាស៊ីនមេ Web ជាង ៥០០ ហើយ Web ស្មើនឹង ១% នៃចរាចរណ៍អ៊ីនធឺណិត។ តែមួយឆ្នាំក្រោយមក នៅចុងឆ្នាំ ១៩៩៤ ចំនួននេះឡើងដល់ ១០ ០០០ ម៉ាស៊ីនមេ និងអ្នកប្រើ ១០ លាននាក់។ ខែតុលា ១៩៩៤ Berners-Lee ចាកចេញពី CERN ទៅ MIT ដើម្បីបង្កើត World Wide Web Consortium (W3C)។

DWeb ដំណើរការយ៉ាងណា?

រាល់ពេលអ្នកវាយអាសយដ្ឋានមួយ ឬចុចតំណមួយ មានជំហានតែ ៣ ដែលកើតឡើងក្នុងរយៈពេលមិនដល់មួយវិនាទី។ Berners-Lee រចនាបច្ចេកវិទ្យាគ្រឹះ ៣ ដើម្បីបំពេញជំហានទាំងនោះ។

១. URL (Uniform Resource Locator) គឺជាអាសយដ្ឋានតែមួយគត់របស់ឯកសារនីមួយៗ។ ឧទាហរណ៍ https://info.cern.ch/hypertext/WWW/TheProject.html មានបីផ្នែក៖ https:// ប្រាប់ថាត្រូវប្រើពិធីការអ្វី; info.cern.ch ជាឈ្មោះម៉ាស៊ីនមេ (ដែលប្រព័ន្ធ DNS របស់អ៊ីនធឺណិតបកប្រែទៅជាលេខ IP); និង /hypertext/WWW/TheProject.html ជាផ្លូវទៅឯកសារនៅលើម៉ាស៊ីននោះ។

២. HTTP (HyperText Transfer Protocol) គឺជាភាសាសន្ទនារវាង browser និងម៉ាស៊ីនមេ។ browser ផ្ញើ «សំណើ» (request) ថា GET ឯកសារនេះមក ហើយម៉ាស៊ីនមេឆ្លើយតបដោយ «ចម្លើយ» (response) ដែលមានលេខកូដស្ថានភាព (២០០ មានន័យថាជោគជ័យ ៤០៤ មានន័យថារកមិនឃើញ) និងខ្លឹមសារឯកសារ។ សព្វថ្ងៃ HTTPS បន្ថែមស្រទាប់អ៊ិនគ្រីប TLS ដើម្បីកុំឲ្យអ្នកដទៃលួចអាន ឬកែប្រែសារនៅកណ្តាលផ្លូវ។

៣. HTML (HyperText Markup Language) គឺជាទម្រង់ឯកសារដែលម៉ាស៊ីនមេផ្ញើមក។ វាជាអត្ថបទធម្មតាបន្ថែម «ស្លាក» (tag) ដែលប្រាប់ browser ថាផ្នែកណាជាចំណងជើង កថាខណ្ឌ រូបភាព ឬតំណ។ browser អាន HTML រួចគូរជាទំព័រដែលអ្នកមើលឃើញ។ តំណនីមួយៗក្នុងទំព័រគឺជា URL ថ្មី ដូច្នេះការចុចម្តងៗគឺជាការចាប់ផ្តើមវដ្តទាំង ៣ ជំហានម្តងទៀត។

Eកាលប្បវត្តិ

Fបច្ចេកវិទ្យាគ្រឹះ និងតួអង្គសំខាន់ៗ

Web មិនមែនជាកម្មវិធីតែមួយទេ ប៉ុន្តែជាការរួមបញ្ចូលស្តង់ដារ និងស្ថាប័នមួយចំនួនដែលធ្វើការជាមួយគ្នា។ ខាងក្រោមនេះជាផ្នែកសំខាន់ៗ ៤ ដែលអ្នកគួរស្គាល់។

Gប្រៀបធៀបជាតួលេខ

តួលេខខាងក្រោមបង្ហាញថា Web បានធំធាត់ប៉ុនណាចាប់ពីឆ្នាំដំបូងៗ និងគម្លាតដែលនៅសេសសល់រវាងអ្នកមាន និងអ្នកក្រ តាមរបាយការណ៍ ITU Facts and Figures 2025 និងការស្ទង់មតិ Netcraft។

Hរូបភាព

ចុចលើរូបភាពដើម្បីមើលពេញអេក្រង់។ ឥណទានរូបភាពនីមួយៗមាននៅក្រោមរូបភាពក្នុងផ្នែកខាងលើ។

ខ្សែកាបអុបទិកក្នុងបណ្តាញ — ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអ៊ីនធឺណិតដែល Web រត់ពីលើ (Albert Stoynov · Unsplash)ផ្លាកសញ្ញា CERN ហ្សឺណែវ កន្លែងកំណើត Web ឆ្នាំ ១៩៨៩ (Nadia G · Unsplash)កូដ HTML លើអេក្រង់ — ភាសាសរសេរទំព័រ Web (Florian Olivo · Unsplash)ធ្នើរម៉ាស៊ីនមេ Web ជាមួយឧបករណ៍បណ្តាញ (Valentin Lacoste · Unsplash)មជ្ឈមណ្ឌលទិន្នន័យទំនើប កន្លែងរក្សាទុកគេហទំព័ររាប់លាន (Tony Marinescu · Unsplash)

Iផលប៉ះពាល់ជាក់ស្តែង

ក្នុងរយៈពេលជាង ៣ ទសវត្សរ៍ Web បានផ្លាស់ប្តូរស្ទើរគ្រប់វិស័យនៃជីវិតមនុស្ស។ ប៉ុន្តែផលប៉ះពាល់នោះមិនមែនសុទ្ធតែវិជ្ជមានទេ ហើយអ្នកបង្កើតវាផ្ទាល់ក៏ជាអ្នករិះគន់ខ្លាំងបំផុតម្នាក់ដែរ។

• ការចូលប្រើព័ត៌មាន — តាមITU អ្នកប្រើអ៊ីនធឺណិតកើនពី ៥,៥ ពាន់លាននាក់ (៦៨% នៃប្រជាជនពិភពលោក) ក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ ដល់ប្រហែល ៦ ពាន់លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ ដោយភាគច្រើនប្រើតាមទូរស័ព្ទដៃ។ សព្វវចនាធិប្បាយ វគ្គសិក្សា និងឯកសាររដ្ឋ ដែលកាលពីមុនមានតែក្នុងបណ្ណាល័យធំៗ ឥឡូវនៅចុងម្រាមដៃ។
• សេដ្ឋកិច្ច — ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក ការទូទាត់អនឡាញ ការងារពីចម្ងាយ និងសេវាកម្ម cloud សុទ្ធតែផ្អែកលើ HTTP/HTTPS។ យុគ Web 2.0 (ពាក្យដែលTim O’Reilly ពន្យល់ក្នុងឆ្នាំ ២០០៥) បានប្តូរ Web ពីកន្លែងអានទៅជាវេទិកាដែលអ្នកប្រើផ្ទាល់បង្កើតខ្លឹមសារ បណ្តាញសង្គម និងវីដេអូ។
• សុវត្ថិភាព — មុនឆ្នាំ ២០១៥ ទំព័រភាគច្រើនផ្ញើជាអក្សរចំហ ដែលអ្នកណាក៏អាចលួចអានបាន។ បន្ទាប់ពីLet’s Encrypt ចេញវិញ្ញាបនបត្រឥតគិតថ្លៃ (កញ្ញា ២០១៥) សមាមាត្រទំព័រដែលផ្ទុកតាម HTTPS ក្នុង Firefox បានកើនពីក្រោម ៣០% ដល់ប្រហែល ៨០% ក្នុងរយៈពេលប្រហែល ៥ ឆ្នាំ ហើយសព្វថ្ងៃអង្គការនេះចេញវិញ្ញាបនបត្រប្រហែល ១០ លានក្នុងមួយថ្ងៃ។
• គម្លាតឌីជីថល — ITU ២០២៥ បង្ហាញថា ៩៤% នៃប្រជាជនប្រទេសចំណូលខ្ពស់នៅអនឡាញ ធៀបនឹង ២៣% ក្នុងប្រទេសចំណូលទាប; បុរស ៧៧% ធៀបនឹងស្ត្រី ៧១%; ទីក្រុង ៨៥% ធៀបនឹងជនបទ ៥៨%។ មនុស្ស ២,២ ពាន់លាននាក់នៅតែមិនទាន់បានប្រើ។
• បញ្ហាដែល Web បង្កើត — ព័ត៌មានក្លែងក្លាយរីករាលដាលលឿនជាងការកែតម្រូវ ទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួនត្រូវបានប្រមូលដើម្បីលក់ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម ហើយចរាចរណ៍ភាគច្រើនប្រមូលផ្តុំនៅក្រុមហ៊ុនវេទិកាធំៗមួយចំនួនតូច ដែលផ្ទុយពីចេតនា «មិនមានមជ្ឈមណ្ឌល» ដើម។ នៅថ្ងៃទី ២៥ វិច្ឆិកា ២០១៩ Berners-Lee និង World Wide Web Foundation ចេញ «Contract for the Web» ដែលមានគោលការណ៍ ៩ (៣ សម្រាប់រដ្ឋាភិបាល ៣ សម្រាប់ក្រុមហ៊ុន ៣ សម្រាប់ពលរដ្ឋ) និងប្រការ ៧៦ រៀបចំដោយអង្គការជាង ៨០ ហើយក្រុមហ៊ុនដូចជា Google, Microsoft, Facebook, DuckDuckGo, Reddit និង GitHub បានចុះឈ្មោះគាំទ្រ។ តាមCNBC គាត់ថា Web ស្ថិតនៅ «ចំណុចរបត់» (tipping point)។ គាត់ក៏ដឹកនាំគម្រោង Solid នៅ MIT ដែលឲ្យអ្នកប្រើរក្សាទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួនក្នុង «Pod» របស់ខ្លួន និងជ្រើសរើសថាកម្មវិធីណាអាចអានបាន; ក្រុមហ៊ុន Inrupt បង្កើតឆ្នាំ ២០១៨ និង Open Data Institute ទទួលបន្តថែរក្សាគម្រោងនៅខែតុលា ២០២៤។

Jការយល់ច្រឡំ

Kមេរៀនសម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ

Lសេចក្តីសន្និដ្ឋាន

World Wide Web ល្បីជុំវិញពិភពលោក មិនមែនដោយសារវាជាបច្ចេកវិទ្យាស្មុគស្មាញបំផុតទេ ប៉ុន្តែដោយសារវាសាមញ្ញ បើកចំហ និងឥតគិតថ្លៃ។ URL, HTTP និង HTML ដែល Tim Berners-Lee សរសេរលើកុំព្យូទ័រ NeXT មួយគ្រឿងនៅចុងឆ្នាំ ១៩៩០ នៅតែជាគ្រឹះនៃគ្រប់ទំព័រដែលអ្នកបើកសព្វថ្ងៃ ហើយការសម្រេចចិត្តរបស់ CERN នៅថ្ងៃទី ៣០ មេសា ១៩៩៣ បានធានាថាគ្មាននរណាជាម្ចាស់ Web ទេ។

ប៉ុន្តែរឿងរបស់ Web មិនទាន់ចប់ទេ។ ជាមួយអ្នកប្រើប្រហែល ៦ ពាន់លាននាក់ វាក៏ក្លាយជាកន្លែងនៃព័ត៌មានក្លែងក្លាយ ការតាមដានទិន្នន័យ និងអំណាចប្រមូលផ្តុំ ដែលអ្នកបង្កើតវាផ្ទាល់កំពុងព្យាយាមកែតម្រូវតាមរយៈ Contract for the Web និង Solid។ ការយល់ដឹងថា Web ជាអ្វី ខុសពីអ៊ីនធឺណិតយ៉ាងណា និងដំណើរការដោយរបៀបណា គឺជាជំហានដំបូងសម្រាប់អ្នកអានខ្មែរគ្រប់រូបដើម្បីប្រើវាដោយឆ្លាតវៃ និងចូលរួមកសាងវាបន្ត។

Mសំណួរ-ចម្លើយ