ថ្ងៃនេះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ · ១៦ កញ្ញា — ថ្ងៃដែល៤៦ប្រទេសចុះហត្ថលេខាលើពិធីសារម៉ុងត្រេអាល ដើម្បីជួយសង្គ្រោះស្រទាប់អូហ្សូនរបស់ផែនដី
នៅព្រឹកថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨៧ តំណាងរដ្ឋាភិបាល៤៦ប្រទេសបានជួបជុំគ្នានៅទីក្រុងម៉ុងត្រេអាល ប្រទេសកាណាដា ដើម្បីចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយ ដែលក្រោយមកត្រូវបានអ្នកសង្កេតការណ៍អន្តរជាតិជាច្រើនចាត់ទុកថាជាកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិខាងបរិស្ថានជោគជ័យបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ «ពិធីសារម៉ុងត្រេអាលស្តីពីសារធាតុបំផ្លាញស្រទាប់អូហ្សូន»។ សន្ធិសញ្ញានេះកើតឡើងបន្ទាប់ពីអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញថា ការប្រើប្រាស់សារធាតុគីមី CFC ក្នុងទូទឹកកក ម៉ាស៊ីនត្រជាក់ និងធុងបាញ់ជាច្រើនទសវត្សរ៍ បានធ្វើឲ្យស្រទាប់អូហ្សូនដែលការពារផែនដីពីកម្តៅរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូឡែត (UV) នៅលើអង់តាក់ទិកកកិនតូចជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់បង្កជា «រន្ធអូហ្សូន»។ អត្ថបទនេះនឹងនាំអ្នកទៅដឹងពីដំណើររឿងទាំងមូល ចាប់ពីការសង្ស័យតាំងពីទសវត្សរ៍១៩៧០ រហូតដល់ការចុះហត្ថលេខា និងផលប៉ះពាល់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នា អត្ថបទក៏នឹងរំឭកព្រឹត្តិការណ៍ទីពីរដែលកើតឡើងនៅថ្ងៃដូចគ្នា ប៉ុន្តែក្នុងសតវត្សខុសគ្នាទាំងស្រុង៖ ថ្ងៃដែលនាវា Mayflower បើកចេញពីកំពង់ផែទីក្រុង Plymouth ប្រទេសអង់គ្លេស ក្នុងឆ្នាំ១៦២០ ដឹកអ្នកចំណាកស្រុកសាសនាទៅកាន់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។ ក្រៅពីនេះ អ្នកនឹងឃើញព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតជាច្រើនដែលកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា មនុស្សសំខាន់ៗដែលកើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ ព្រមទាំងហេតុអ្វីរឿងទាំងនេះនៅតែសំខាន់សម្រាប់ជីវិតយើងសព្វថ្ងៃ។ ព័ត៌មានទាំងអស់ក្នុងអត្ថបទនេះ ត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្ថាប័ន និងអង្គភាពអន្តរជាតិដែលអាចជឿទុកចិត្តបាន។
រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ៖ ពិធីសារម៉ុងត្រេអាល និងការសង្គ្រោះស្រទាប់អូហ្សូន A
ស្រទាប់អូហ្សូននៅជាន់ខាងលើនៃស្រទាប់ស្ត្រាតូស្វែរ គឺជា «ស្រោមការពារ» ដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ជីវិតលើផែនដី៖ វាស្រូបយករស្មីអ៊ុលត្រាវីយូឡែត (UV-B) ភាគច្រើនពីព្រះអាទិត្យ មិនឲ្យទម្លុះមកដល់ផ្ទៃដី ដែលបើគ្មានវាទេ អត្រាមហារីកស្បែក ជំងឺភ្នែកឡើងបាយ (cataract) និងការខូចខាតដល់ដំណាំកសិកម្ម ព្រមទាំងផ្លង់ទុនតូចៗក្នុងសមុទ្រ នឹងកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ចន្លោះទសវត្សរ៍១៩២០-១៩៣០ គីមីវិទូជនជាតិអាមេរិក Thomas Midgley Jr. បានបង្កើតសារធាតុគីមីមួយក្រុមហៅថា CFC (chlorofluorocarbon) ជាជម្រើសសុវត្ថិភាពជំនួសម៉ូលេគុលអាម៉ូញាក់ និងស៊ុលហ្វួរឌីអុកស៊ីតដែលមានគ្រោះថ្នាក់ ប្រើក្នុងទូទឹកកក និងម៉ាស៊ីនត្រជាក់។ ដោយសារវាមិនឆេះ មិនមានពិសពុល និងថោក CFC ក៏ត្រូវបានយកទៅប្រើក្នុងធុងបាញ់ថ្នាំ ធុងបាញ់ក្រូម និងគ្រឿងផលិតកញ្រ្ចាបធ្វើពីជ័រហ្វូម ហើយក្លាយជា «សារធាតុគីមីអព្ភូតហេតុ» នៃសតវត្សទី២០។
ឆ្នាំ១៩៧៤ គីមីវិទូ Mario Molina និង F. Sherwood Rowland នៃសាកលវិទ្យាល័យ California, Irvine បានផ្សាយអត្ថបទក្នុងទស្សនាវដ្តី Nature ព្រមានថា ម៉ូលេគុល CFC ដែលឡើងទៅដល់ស្រទាប់ស្ត្រាតូស្វែរ នឹងត្រូវរស្មី UV បំបែក ដោះលែងបរមាណុគ្លរួ ដែលអាចបំផ្លាញម៉ូលេគុលអូហ្សូនរាប់ម៉ឺនក្នុងលក្ខណៈប្រតិកម្មខ្សែសង្វាក់មួយបរមាណុគ្លរួតែមួយ។ ក្រុមហ៊ុនផលិត CFC ដូចជា DuPont បានប្រកែកយ៉ាងខ្លាំងលើសម្មតិកម្មនេះជាច្រើនឆ្នាំ ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួន (សហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងប្រទេសនរដិកខ្លះ) បានហាមប្រើ CFC ក្នុងធុងបាញ់ក្រូមចាប់ពីចុងទសវត្សរ៍១៩៧០ ជាការប្រុងប្រយ័ត្ន ប៉ុន្តែគ្មានសកម្មភាពអន្តរជាតិណាមួយដែលចង់ដាក់កំហិតលើ CFC ជាទូទាំងពិភពលោកឡើយ។ ឆ្នាំ១៩៨៥ អនុសញ្ញាវីយែនស្តីពីការការពារស្រទាប់អូហ្សូនត្រូវបានចុះហត្ថលេខា ប៉ុន្តែវាគ្រាន់តែជាក្របខណ្ឌសម្រាប់សហប្រតិបត្តិការស្រាវជ្រាវប៉ុណ្ណោះ គ្មានកំហិតជាកាតព្វកិច្ចលើសារធាតុគីមីណាមួយឡើយ។ អ្វីដែលផ្លាស់ប្តូរស្ថានការណ៍ទាំងអស់ គឺការរកឃើញមួយនៅខែឧសភា ១៩៨៥ ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៃ British Antarctic Survey គឺ Joe Farman, Brian Gardiner និង Jonathan Shanklin បានផ្សាយក្នុង Nature ថា ស្រទាប់អូហ្សូននៅលើអង់តាក់ទិកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងជារៀងរាល់ចុងរដូវរងារ គួបផ្សំនឹងការកើនឡើងនៃ CFC ក្នុងបរិយាកាស—លទ្ធផលធ្ងន់ធ្ងរជាងម៉ូដែលទស្សន៍ទាយណាមួយពីមុន។ ការរកឃើញនេះបានក្លាយជាការភ្ញាក់ផ្អើលមួយចំពោះទាំងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ និងសាធារណជនពិភពលោក ហើយបានបង្កជាកម្លាំងចរន្តនយោបាយដែលអនុសញ្ញាវីយែនមិនអាចផ្តល់បាន។
ជាការពិត សហរដ្ឋអាមេរិកបានហាមប្រើ CFC ក្នុងធុងបាញ់ក្រូមមិនចាំបាច់ (ដូចជាទឹកអប់ខ្លួន) តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៨រួចទៅហើយ ដោយផ្អែកលើសម្មតិកម្ម Rowland-Molina ជាការប្រុងប្រយ័ត្នមុនពេលមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែវិស័យត្រជាក់ និងអំបោះជ័រហ្វូម នៅតែពឹងផ្អែកលើ CFC យ៉ាងខ្លាំង ហើយក្រុមហ៊ុនផលិតធំៗដូចជា DuPont បានចោទសួរជាថ្មីម្តងទៀតរាល់ពេលមានការស្នើសុំកំហិតបន្ថែម។ ការចរចាចាប់ពីអនុសញ្ញាវីយែនរហូតដល់ការចុះហត្ថលេខានៅម៉ុងត្រេអាល ចំណាយពេលត្រឹមតែជាង២ឆ្នាំ—លឿនជាងសន្ធិសញ្ញាបរិស្ថានពិភពលោកភាគច្រើន ដោយសារសម្ព័ន្ធភាពរវាងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ អង្គការមិនរដ្ឋាភិបាល និងអ្នកនយោបាយចំណុះខ្លះនៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអឺរ៉ុប។ គួរកត់សម្គាល់ថា មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយការចុះហត្ថលេខា ក្រុមហ៊ុន DuPont ខ្លួនឯង—ដែលធ្លាប់ជាអ្នកប្រកែកខ្លាំងបំផុត—បានប្រកាសនៅឆ្នាំ១៩៨៨ថា នឹងបញ្ឈប់ការផលិត CFC ទាំងស្រុងដោយស្ម័គ្រចិត្ត បង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថឧស្សាហកម្មដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ។
ការចរចាដែលនាំទៅដល់ថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ១៩៨៧ ត្រូវបានដឹកនាំដោយនាយកប្រតិបត្តិកម្មវិធីបរិស្ថានអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNEP) លោក Mostafa Tolba និងអ្នកចរចាដឹកនាំសហរដ្ឋអាមេរិកលោក Richard Benedick ដែលបានជោគជ័យក្នុងការទាញយកកិច្ចព្រមព្រៀងមួយមានកាតព្វកិច្ចជាក់ស្តែង ខុសពីអនុសញ្ញាវីយែនឆ្នាំមុន។ នៅព្រឹកថ្ងៃនោះ តំណាងរដ្ឋាភិបាល៤៦ប្រទេស—រួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពសូវៀត សហភាពអឺរ៉ុប ជប៉ុន និងកាណាដា—បានជួបជុំគ្នានៅទីក្រុងម៉ុងត្រេអាល ដើម្បីចុះហត្ថលេខាលើ «ពិធីសារម៉ុងត្រេអាលស្តីពីសារធាតុបំផ្លាញស្រទាប់អូហ្សូន»។ តាមលក្ខខណ្ឌដើម ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ត្រូវកាត់បន្ថយផលិត និងប្រើប្រាស់ CFC សំខាន់ៗចំនួន៥ប្រភេទ និងសារធាតុ halon ២ប្រភេទ ជាបណ្តើរៗ រហូតដល់៥០% នៅឆ្នាំ១៩៩៩ ធៀបនឹងកម្រិតឆ្នាំ១៩៨៦ ខណៈប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ទទួលបានរយៈពេលអន្លោះបន្ថែម។ វាជាលើកទីមួយដែលពិភពលោកព្រមព្រៀងគ្នាដាក់កំហិតជាកាតព្វកិច្ចលើសារធាតុគីមីមួយ ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រ ជាជាងរង់ចាំរហូតដល់ការខូចខាតកើតឡើងគ្មានផ្លាស់ប្តូរវិញ។
រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ (បន្ត)៖ ពីការចុះហត្ថលេខា ដល់ការសង្គ្រោះជោគជ័យ A
ពិធីសារម៉ុងត្រេអាលបានចូលជាធរមានជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ១៩៨៩ ប៉ុន្តែអ្នកចរចាបានរចនាវាតាំងពីដើមឲ្យអាចកែសម្រួលបានតាមភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីៗ។ រយៈពេលមួយឆ្នាំក្រោយមក អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានបញ្ជាក់ថា ការខូចខាតស្រទាប់អូហ្សូនកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងការព្យាករណ៍ដើម ដែលនាំឲ្យរដ្ឋភាគីត្រូវជួបជុំគ្នាកែសម្រួលពិធីសារនេះម្តងហើយម្តងទៀត៖ វិសោធនកម្មទីក្រុងឡុងដ៍ (១៩៩០) បានបញ្ចូលសារធាតុគីមីបន្ថែម និងកំណត់ឲ្យបញ្ឈប់ផលិត CFC ទាំងស្រុងសម្រាប់ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍នៅឆ្នាំ១៩៩៦ ជាជាងគ្រាន់តែបន្ថយ៥០%។ វិសោធនកម្មទីក្រុងកូបិនហែគែន (១៩៩២) បានពន្លឿនកាលវិភាគនោះឲ្យលឿនជាងមុនទៀត ព្រមទាំងបញ្ចូលសារធាតុ methyl bromide។ រហូតដល់ឆ្នាំ២០១៦ វិសោធនកម្មទីក្រុងគីកាលី បានពង្រីកវិសាលភាពពិធីសារនេះឲ្យរួមទាំងឧស្ម័ន HFC ដែលមិនបំផ្លាញអូហ្សូនផ្ទាល់ ប៉ុន្តែជាឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ខ្លាំង ដោយភ្ជាប់ការការពារស្រទាប់អូហ្សូនទៅនឹងការប្រយុទ្ធប្រែប្រួលអាកាសធាតុជាលើកដំបូង។ លទ្ធផលគឺ ការផលិត និងប្រើប្រាស់ CFC ជាសកលបានធ្លាក់ចុះជិត១០០% បើធៀបនឹងកម្រិតកំពូលនៅទសវត្សរ៍១៩៨០ ខណៈប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍កំពុងទទួលបានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងបច្ចេកទេសតាមរយៈមូលនិធិពហុភាគី (Multilateral Fund) ដើម្បីប្តូរទៅប្រើបច្ចេកវិទ្យាថ្មីដែលមិនប៉ះពាល់ដល់អូហ្សូន។
សព្វថ្ងៃ ពិធីសារម៉ុងត្រេអាលគឺជាសន្ធិសញ្ញាតែមួយគត់របស់អង្គការសហប្រជាជាតិដែលទទួលបានការចុះសច្ចាប័នពីរដ្ឋសមាជិកគ្រប់រូប—លក្ខណៈពិសេសដែលសន្ធិសញ្ញាបរិស្ថានផ្សេងទៀតរបស់ពិភពលោកមិនទាន់សម្រេចបាន។ បើគ្មានពិធីសារនេះទេ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្ររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិប៉ាន់ស្មានថា ស្រទាប់អូហ្សូននឹងស្តើងជាង១០ដងទៀតត្រឹមឆ្នាំ២០៥០ ដែលអាចនាំឲ្យមានករណីមហារីកស្បែកបន្ថែមរាប់សិបលានករណី និងជំងឺភ្នែកឡើងបាយរាប់រយលានករណីលើសពីនេះ។
ការសម្រេចបានចុះសច្ចាប័នដោយគ្រប់រដ្ឋមិនមែនកើតឡើងភ្លាមៗឡើយ។ ត្រូវចំណាយពេលជិត២២ឆ្នាំបន្ថែមទៀត—រហូតដល់ខែកញ្ញា ២០០៩ ពេលប្រទេស Timor-Leste ក្លាយជារដ្ឋចុងក្រោយបង្អស់ចុះសច្ចាប័នលើពិធីសារនេះ—ទើបពិធីសារម៉ុងត្រេអាលទទួលបានឋានៈជាសន្ធិសញ្ញាទីមួយ និងតែមួយគត់របស់អង្គការសហប្រជាជាតិដែលមានការចុះសច្ចាប័នជាសកល។ មូលនិធិពហុភាគី (Multilateral Fund) ដែលបង្កើតឡើងជាថ្នូរឲ្យប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍តូចៗយល់ព្រម ក៏បានចំណាយថវិកាជាច្រើនពាន់លានដុល្លារជួយផ្ទេរបច្ចេកវិទ្យា ដែលអ្នកសិក្សាខ្លះចាត់ទុកជាគំរូជោគជ័យសម្រាប់ការចរចាសន្ធិសញ្ញាអាកាសធាតុពិភពលោកជំនាន់ក្រោយ រួមទាំងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសផងដែរ។
| ១ មករា ១៩៨៩ | ពិធីសារម៉ុងត្រេអាលចូលជាធរមានជាផ្លូវការ |
|---|---|
| ១៩៩០ — ឡុងដ៍ | វិសោធនកម្មដំបូង៖ បញ្ចូលសារធាតុគីមីបន្ថែម និងកំណត់បញ្ឈប់ផលិត CFC ទាំងស្រុងសម្រាប់ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍នៅ១៩៩៦ |
| ១៩៩២ — កូបិនហែគែន | ពន្លឿនកាលវិភាគបញ្ឈប់ CFC និង halon បន្ថែមទៀត បញ្ចូល methyl bromide |
| ២០១៦ — គីកាលី | ពង្រីកវិសាលភាពឲ្យរួមទាំងឧស្ម័ន HFC ជាលើកដំបូង ភ្ជាប់ការការពារអូហ្សូនទៅនឹងបញ្ហាអាកាសធាតុ |
រឿងទីពីរនៃថ្ងៃ៖ ១៦២០ — នាវា Mayflower បើកចេញឆ្ពោះទៅអាមេរិកខាងជើង B
ខណៈពិធីសារម៉ុងត្រេអាលកើតឡើងក្នុងសតវត្សទី២០ រឿងទីពីរនៃថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា វិញ នាំយើងទៅឆ្ងាយជាង៣៦០ឆ្នាំមុននោះ។ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ១៦២០ (តាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ាន—សូមមើលចំណុចរអិលកាលបរិច្ឆេទខាងក្រោម) នាវាតូចមួយឈ្មោះ Mayflower បានចេញពីកំពង់ផែទីក្រុង Plymouth ភាគខាងត្បូងប្រទេសអង់គ្លេស ដឹកអ្នកដំណើរសរុប១០២នាក់ឆ្ពោះទៅកាន់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។ ក្នុងចំណោមអ្នកដំណើរនោះ មានប្រមាណ៣៥នាក់ជាសមាជិកសាសនាដាច់ដោយឡែក (Separatists) ដែលបានភៀសខ្លួនចេញពីអង់គ្លេសទៅរស់នៅទីក្រុង Leiden ប្រទេសហូឡង់ជាមុនជាង១០ឆ្នាំ ដោយសារការគៀបសង្កត់ពីគាំទ្រសាសនាចក្រអង់គ្លេស ហើយកំពុងស្វែងរកទីលំនៅថ្មីមួយដែលអាចអនុវត្តជំនឿរបស់ខ្លួនដោយសុវត្ថិភាព ដឹកនាំដោយលោក William Bradford ជាមួយអ្នកដំណើរផ្សេងទៀតប្រមាណ៧០នាក់ដែលជាពាណិជ្ជករ និងកម្មករជួលដោយក្រុមអ្នកវិនិយោគទុនទីក្រុងឡុងដ៍ (London Adventurers) ដែលចង់រកចំណេញពីទីតាំងអាណានិគមថ្មី។
ការធ្វើដំណើររបស់ Mayflower មិនមែនចេញដំណើរតែម្តងទេ។ ដើមខែសីហា វានិងកប៉ាល់ដៃគូតូចជាងឈ្មោះ Speedwell បានចេញពីទីក្រុង Southampton ជាមួយគ្នា ប៉ុន្តែ Speedwell លេចជ្រាបទឹកជាបន្តបន្ទាប់ ដែលធ្វើឲ្យទាំងពីរកប៉ាល់ត្រូវត្រឡប់ចូលកំពង់ផែ Dartmouth ជួសជុលម្តង រួចនៅចម្ងាយប្រមាណ៣០០ម៉ែលហួសពី Land’s End របស់អង់គ្លេស Speedwell លេចជ្រាបជាថ្មីទៀត ដែលបង្ខំឲ្យទាំងពីរកប៉ាល់ត្រូវត្រឡប់ចូល Plymouth ជាលើកទីពីរ។ ក្រុមអ្នកដំណើររបស់ Speedwell ត្រូវលក់ចោល ហើយកម្មសិទ្ធិផ្ទុកលើនោះត្រូវផ្ទេរទាំងអស់ទៅ Mayflower ដែលធ្វើឲ្យនាវានេះមានអ្នកដំណើរច្របាច់ក្នុងលក្ខខណ្ឌតឹងណែនខ្លាំង។ ចុងបញ្ចប់ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា Mayflower បានចេញដំណើរតែម្នាក់ឯង—ជាការចេញដំណើរចុងក្រោយ ក្រោយពីអ្នកដំណើរខ្លះបានចំណាយពេលរហូតដល់ប្រាំមួយសប្តាហ៍នៅលើសមុទ្រ ដោយមិនទាន់បានចាកចេញពីទឹកដីអង់គ្លេសផងផង។ ការឆ្លងកាត់អាត្លង់ទិកចំណាយពេល៦៦ថ្ងៃ ក្នុងអាកាសធាតុព្យុះខ្លាំង រហូតដល់មើលឃើញដីគោក Cape Cod ខែវិច្ឆិកា ជាកន្លែងឆ្ងាយពីគោលដៅដើមគឺទឹកដី Virginia ជាង៥០០ម៉ែល។ អ្នកដំណើរបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀង Mayflower Compact ដើម្បីរៀបចំច្បាប់គ្រប់គ្រងខ្លួនឯង មុននឹងបង្កើតអាណានិគម Plymouth ជាផ្លូវការនៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំដូចគ្នា—ជាកន្លែងដែលអ្នកតាំងទីលំនៅជិតពាក់កណ្តាលបានទទួលមរណភាពក្នុងរដូវរងារដំបូង ដោយសារជំងឺ និងកង្វះអាហារ។
ភាពតានតឹងរវាងក្រុមទាំងពីរ—ដែលអ្នកចំណាកស្រុកខ្លួនឯងហៅជា «Saints» (ក្រុមសាសនា) និង «Strangers» (ក្រុមមិនមែនសាសនា)—គឺជាកត្តាមួយដែលនាំឲ្យអ្នកដឹកនាំសម្រេចរៀបចំ Mayflower Compact ជាឯកសារគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងតែម្តង មុនចុះចត។ ឯកសារនេះមិនមែនជារដ្ឋធម្មនុញ្ញពិតប្រាកដទេ ប៉ុន្តែជាកិច្ចព្រមព្រៀងសាមញ្ញមួយ ដែលអ្នកចុះហត្ថលេខាទាំង៤១នាក់ (បុរសពេញវ័យទាំងអស់លើនាវា) សន្យាបង្កើត «រូបកាយនយោបាយស៊ីវិល» មួយ និងគោរពច្បាប់ដែលនឹងចាត់ចែងឡើងសម្រាប់ប្រយោជន៍រួម—ធ្វើឲ្យអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេរិកជាច្រើនចាត់ទុកឯកសារនេះជាគំរូដើមមួយនៃការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងតាមលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង ថ្វីត្បិតវាមិនបានផ្តល់សិទ្ធិអ្វីដល់ស្ត្រី និងក្មេងៗក៏ដោយ។
ព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃ ១៦ កញ្ញា C
កាលបរិច្ឆេទខាងក្រោមផ្អែកលើប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានទំនើប។ ព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ១៤០០ (ប្រទេសវែល) និង១៦២០ (ប្រទេសអង់គ្លេស) កើតឡើងមុនពេលអង់គ្លេស និងទឹកដីរបស់វានៅក្រោមអំណាចអង់គ្លេស ប្តូរទៅប្រើប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានទំនើប (ដែលកើតឡើងតែនៅឆ្នាំ១៧៥២)—ដូច្នេះឯកសារសម័យនោះខ្លះកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទតាមប្រតិទិនជូលីយ៉ានចាស់ (Old Style)។ ឧទាហរណ៍ ការចេញដំណើររបស់ Mayflower ត្រូវបានឯកសារអង់គ្លេសសម័យនោះកត់ថាថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា (Old Style) ដែលស្មើនឹងថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញាតាមប្រតិទិនទំនើបដែលអត្ថបទនេះប្រើជាគោល។ ភាពខុសគ្នារវាងប្រតិទិនទាំងពីរនៅសតវត្សទី១៧ ស្មើនឹងប្រមាណ១០ថ្ងៃ ហើយកាន់តែធំឡើងបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់ក្លាយជា១១ថ្ងៃនៅពេលអង់គ្លេសសម្រេចប្តូរទៅប្រើប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៧៥២។
កើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ D
- Mikhail Kutuzov — មេទ័ពជាន់ខ្ពស់រុស្ស៊ី ដែលបណ្តេញកងទ័ព Napoleon ចេញពីរុស្ស៊ី១៧៤៥
- Bonar Law — នាយករដ្ឋមន្ត្រីចក្រភពអង់គ្លេស (កំណើតកាណាដា)១៨៥៨
- Nadia Boulanger — អ្នកនិពន្ធភ្លេង-គ្រូបង្រៀនតន្ត្រីជនជាតិបារាំង១៨៨៧
- B.B. King — តារាចម្រៀង blues អាមេរិកាំង១៩២៥
- Charles V «អ្នកប្រាជ្ញ» — ស្តេចប្រទេសបារាំង១៣៨០
- Maria Callas — តារាចម្រៀងអូប៉េរ៉ាជនជាតិក្រិក-អាមេរិកាំង១៩៧៧
- Edward Albee — អ្នកនិពន្ធរឿងឆាកជនជាតិអាមេរិកាំង២០១៦
ក្នុងចំណោមឈ្មោះទាំងនេះ រឿងរបស់ B.B. King គឺជារឿងមួយដែលគេនិយាយញឹកញាប់បំផុត។ គាត់កើតជា Riley B. King នៅតំបន់ Mississippi Delta ថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ១៩២៥ ក្នុងគ្រួសារកសិករជួល ហើយក្រោយមករើទីលំនៅទៅ Memphis ធ្វើការជាអ្នកបញ្ចាំងវិទ្យុ ដែលឈ្មោះកាត់ «B.B.» មកពីឈ្មោះហៅក្រៅរបស់គាត់ «Beale Street Blues Boy»។ ជីវិតតន្ត្រីរបស់គាត់ផ្លាស់ប្តូរជារៀងរហូតនៅរដូវរងារឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលមានអគ្គិភ័យកើតឡើងក្នុងគារ៉ាបារមួយនៅភូមិ Twist រដ្ឋ Arkansas កំឡុងពេលបុរសពីរនាក់ប្រកែកគ្នាស្តីពីស្ត្រីម្នាក់ ធ្វើឲ្យធុងប្រេងកាតកំពប់ឆេះសាឡុងឡើង។ King បានរត់ចេញដូចអ្នកផ្សេង ប៉ុន្តែបានវិលត្រឡប់ចូលទៅក្នុងអគារកំពុងឆេះ ដើម្បីរើសយកគីតាររបស់គាត់ចេញមក ទោះជាប្រថុយប្រថានជីវិត។ ព្រឹកបន្ទាប់ គាត់ដឹងថាបុរសទាំងពីរប្រកែកគ្នាដោយសារស្ត្រីម្នាក់ឈ្មោះ Lucille ហើយបានសម្រេចដាក់ឈ្មោះគីតាររបស់គាត់តាមនាងជានិច្ច ដើម្បីរំលឹកខ្លួនឯងកុំឲ្យធ្វើអ្វីដ៏ល្ងង់បែបនេះម្តងទៀត។ ចាប់ពីនោះមក គីតារគ្រប់គ្រាប់របស់ King ត្រូវបានហៅថា Lucille ហើយឈ្មោះនោះបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃតន្ត្រី blues សម្រាប់មនុស្សជាច្រើនជំនាន់។ អស់រយៈពេលជាង៦ទសវត្សរ៍បន្ទាប់មក King បានទទួលពានរង្វាន់ Grammy ចំនួន១៥ ត្រូវបានពាក់ខ្សែយួរកិត្តិយស Presidential Medal of Freedom ពីប្រធានាធិបតី George W. Bush ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ និងត្រូវចុះឈ្មោះក្នុងសាល Rock and Roll Hall of Fame មុននឹងស្លាប់នៅឆ្នាំ២០១៥ ក្នុងវ័យ៨៩ឆ្នាំ ដោយបន្សល់ទុកឥទ្ធិពលដ៏ជ្រាលជ្រៅលើតារាគីតារជំនាន់ក្រោយស្ទើរគ្រប់ម្នាក់នៃតន្ត្រី rock និង blues។
ហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ E
ស្រទាប់អូហ្សូនសព្វថ្ងៃកំពុងស្តារឡើងវិញយឺតៗ ប៉ុន្តែច្បាស់លាស់។ របាយការណ៍វិទ្យាសាស្ត្រចុងក្រោយរបស់អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក (WMO) និងកម្មវិធីបរិស្ថានអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNEP) ប៉ាន់ស្មានថា ស្រទាប់អូហ្សូននៅតំបន់អាកទិកនឹងវិលត្រឡប់ទៅកម្រិតឆ្នាំ១៩៨០ត្រឹមឆ្នាំ២០៤៥ តំបន់ផ្សេងទៀតនៃពិភពលោកត្រឹមឆ្នាំ២០៤០ ខណៈតំបន់អង់តាក់ទិកនឹងចំណាយពេលយូរជាងគេ រហូតដល់ប្រមាណឆ្នាំ២០៦៦។ ព្រឹត្តិការណ៍ចុះហត្ថលេខាថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ១៩៨៧ ត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិកំណត់ជា «ថ្ងៃអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិរក្សស្រទាប់អូហ្សូន» ដែលប្រារព្ធរាល់ឆ្នាំក្នុងកាលបរិច្ឆេទដូចគ្នា ដើម្បីរំលឹកសាធារណជនអំពីជោគជ័យនេះ ហើយវិសោធនកម្មគីកាលីឆ្នាំ២០១៦ ក៏បានពង្រីកគោលដៅរបស់ពិធីសារនេះទៅរកការប្រយុទ្ធប្រែប្រួលអាកាសធាតុជាទូទៅផងដែរ តាមរយៈការកាត់បន្ថយឧស្ម័ន HFC។ ថ្វីត្បិតបទបញ្ជាហាមឃាត់មានច្បាប់ត្រឹមត្រូវហើយក៏ដោយ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របរិយាកាសនៅតែត្រូវត្រួតពិនិត្យសំណាកខ្យល់លើផែនដីជានិច្ច ព្រោះការផលិត និងលក់ CFC ខុសច្បាប់នៅតែអាចកើតឡើងម្តងម្កាលនៅតំបន់មួយចំនួន—ជាការរំលឹកថា កិច្ចព្រមព្រៀងលើក្រដាសតែម្នាក់ឯង មិនអាចជោគជ័យបានទេ បើគ្មានប្រព័ន្ធតាមដាន និងអនុវត្តច្បាប់ជាបន្តបន្ទាប់។
ចំណែក Mayflower វិញ បន្សល់ទុកមរតកខុសគ្នាទាំងស្រុង។ ការតាំងទីលំនៅ Plymouth បានក្លាយជាចំណុចយោងសំខាន់មួយក្នុងរឿងនិទានប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេរិក ព្រមទាំងជាប្រភពដើមកំណើតនៃពិធីបុណ្យ Thanksgiving ដែលអាមេរិកប្រារព្ធរៀងរាល់ឆ្នាំ។ សមាគម General Society of Mayflower Descendants នៅតែធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់វង្សត្រកូលអ្នកចំណាកស្រុកទាំង១០២នាក់នោះរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយអតីតប្រធានាធិបតីអាមេរិកជាច្រើននាក់ ក៏ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានពូជពង្សភ្ជាប់ទៅនឹងអ្នកដំណើរទាំងនោះផងដែរ។ ខួបលើកទី៤០០ ក្នុងឆ្នាំ២០២០ ក៏ត្រូវបានប្រារព្ធជាព្រឹត្តិការណ៍ធំមួយនៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអង់គ្លេស ជាមួយកម្មវិធីអប់រំ និងសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រ Plimoth Patuxet ដែលបង្កសាងឡើងវិញនូវជីវិតអាណានិគមដើមឲ្យអ្នកទស្សនាបានឃើញផ្ទាល់ភ្នែក។
