០១ភូមិសាស្ត្រ និងប្រព័ន្ធទ្វារទឹក

ប្រឡាយប៉ាណាម៉ាកាត់តាមចង្កូមប្រទេសប៉ាណាម៉ា ភ្ជាប់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកនៅផ្នែកខាងត្បូង ទៅសមុទ្រការាបៀន (អាត្លង់ទិក) នៅផ្នែកខាងជើង។ ប្រវែងសរុបប្រហែល ៨២ គីឡូម៉ែត្រ ពីច្រាំងទៅច្រាំង ហើយការឆ្លងកាត់ពេញលេញចំណាយពេលប្រហែល ៨ ដល់ ១០ ម៉ោង។ ចំណុចខុសគ្នាមូលដ្ឋានពីប្រឡាយស៊ុយអេសដែលបានលើកឡើងក្នុងអត្ថបទមុនគឺ ប៉ាណាម៉ាមិនមែនជាប្រឡាយកម្រិតទឹកសមុទ្រទេ។ ដីនៅកណ្តាលប្រទេសខ្ពស់ជាងកម្រិតទឹកសមុទ្រ ដូច្នេះនាវាត្រូវ «ឡើងភ្នំ» តាមរយៈទ្វារទឹក (lock) បីប្រព័ន្ធ៖ ហ្គាទុន (Gatun) បីជាន់ខាងអាត្លង់ទិក ពេត្រូមីហ្គែល (Pedro Miguel) មួយជាន់ និងមីរ៉ាហ្វ្លរែស (Miraflores) ពីរជាន់ខាងប៉ាស៊ីហ្វិក។ ជំហាននីមួយៗនៃការឡើងចុះកម្រិតទឹកប្រើកម្លាំងទំនាញផែនដីទាំងស្រុង ដោយបើកទ្វារឲ្យទឹកហូរពីកម្រិតខ្ពស់ទៅទាបតាមបំពង់ក្រោមដី គ្មានតម្រូវការម៉ាស៊ីនស្នូបទឹកចម្បងឡើយ — ជាគោលការណ៍បច្ចេកទេសដដែលប្រើតាំងពីឆ្នាំ ១៩១៤ រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

បឹងសិប្បនិម្មិត និងទឹកសាប

ចំណុចសំខាន់បំផុតដែលកំណត់វាសនាទាំងមូលរបស់ប្រឡាយនេះគឺ ទ្វារទឹកប្រើទឹកសាបសុទ្ធ ពីបឹងហ្គាទុន (Gatun Lake) ដែលជាបឹងសិប្បនិម្មិតធំបំផុតមួយរបស់ពិភពលោកនៅពេលបង្កើត និងបឹងអាល់ហាហួឡា (Alhajuela) ជាបឹងបម្រុង។ រាល់ការឆ្លងកាត់មួយដងប្រើទឹកសាបរាប់សិបលានលីត្រ ដែលហូរចេញទៅសមុទ្រវិញ មិនអាចប្រើឡើងវិញបានទាំងស្រុងទេ។ ស្រុះស្រួយកិច្ចទឹកនេះ (watershed) ក៏ជាប្រភពទឹកផឹកសម្រាប់ជាងពាក់កណ្តាលប្រជាជនប៉ាណាម៉ា រួមទាំងរាជធានីទីក្រុងប៉ាណាម៉ា។ នេះជាចំណុចដែលធ្វើឲ្យប្រឡាយនេះប្រែប្រួលតាមរដូវភ្លៀង ខណៈស៊ុយអេសមិនរងគ្រោះដោយគ្រោះរាំងស្ងួតដោយសារវាជាប្រឡាយទឹកប្រៃគ្មានទ្វារទឹកទាល់តែសោះ។

០២ប្រវត្តិសង្ខេប និងការផ្ទេរអំណាច ១៩៩៩

សហរដ្ឋអាមេរិកសាងសង់ប្រឡាយនេះបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ ១៩១៤ បន្ទាប់ពីបារាំងបានព្យាយាមហើយបរាជ័យកាលពីទសវត្សរ៍ ១៨៨០។ រយៈពេលជាង ៨ ទសវត្សរ៍បន្ទាប់មក អាមេរិកគ្រប់គ្រងទាំងប្រឡាយ និង «តំបន់ប្រឡាយ» (Canal Zone) ជាទឹកដីមួយកន្លះទទឹងសងខាងប្រឡាយ ក្រោមអធិបតេយ្យភាពអាមេរិកផ្ទាល់ ដែលបង្កជាចំណុចតានតឹងជាមួយប៉ាណាម៉ារាប់ទសវត្សរ៍ រួមទាំងបាតុកម្មស្លាប់មនុស្សនៅឆ្នាំ ១៩៦៤។

ថ្ងៃទី ៧ កញ្ញា ១៩៧៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក ជីមី កាធើរ និងមេដឹកនាំប៉ាណាម៉ា អូម៉ាហ្សា តូរីខូស បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាពីរ ដែលហៅជាទូទៅថា សន្ធិសញ្ញាតូរីខូស-កាធើរ (Torrijos-Carter Treaties)៖ សន្ធិសញ្ញាប្រឡាយប៉ាណាម៉ា (កំណត់កាលវិភាគផ្ទេរអំណាចជាបណ្តើរៗ និងលុបចោលតំបន់ប្រឡាយ) និងសន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាពអចិន្ត្រៃយ៍ (Neutrality Treaty)។ សន្ធិសញ្ញាទាំងពីរចូលជាធរមានឆ្នាំ ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកអនុម័ត។ អំណាចប្រតិបត្តិការពេញលេញត្រូវផ្ទេរឲ្យប៉ាណាម៉ានៅថ្ងៃទី ៣១ ធ្នូ ១៩៩៩ ដែលបានកើតឡើងតាមកាលវិភាគ។

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៩ មក ប្រឡាយស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ អាជ្ញាធរប្រឡាយប៉ាណាម៉ា (Autoridad del Canal de Panamá, ACP) ជាស្ថាប័នស្វយ័តរបស់រដ្ឋប៉ាណាម៉ា ដែលមិនស្ថិតក្រោមក្រសួងណាមួយផ្ទាល់ តែរាយការណ៍ដោយផ្ទាល់ទៅរដ្ឋាភិបាល និងសភាជាតិ។ គ្មានរដ្ឋបរទេសណាមួយកាន់កាប់ភាគហ៊ុន ឬអំណាចប្រតិបត្តិការក្នុង ACP ទេ។

០៣ការពង្រីក ២០១៦៖ Neopanamax

ក្រោយការសិក្សាជាច្រើនឆ្នាំ ប៉ាណាម៉ាបានធ្វើប្រជាមតិឆ្នាំ ២០០៦ អនុម័តគម្រោងសាងសង់ ទ្វារទឹកកម្រិតទី ៣ (Third Set of Locks) ដែលបានចាប់ផ្តើមសាងសង់ឆ្នាំ ២០០៧ និងបើកដំណើរការជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ២៦ មិថុនា ២០១៦ ក្នុងតម្លៃសាងសង់ប្រហែល ៥.២៥ ពាន់លានដុល្លារ។ នាវាដំបូងឆ្លងកាត់ទ្វារទឹកថ្មីគឺនាវាកុងតឺន័រចិន COSCO Shipping Panama។ ទ្វារទឹកថ្មីមានប្រវែង ៤២៧ ម៉ែត្រ ទទឹង ៥៥ ម៉ែត្រ និងជម្រៅ ១៨.៣ ម៉ែត្រ ធំជាងទ្វារទឹកចាស់ឆ្នាំ ១៩១៤ ជាច្រើនដង។

Panamax ចាស់ ធៀបនឹង Neopanamax ថ្មី

ទ្វារទឹកចាស់កំណត់ទំហំនាវាអតិបរមាដែលហៅថា Panamax៖ ប្រវែងប្រហែល ២៩៤ ម៉ែត្រ ទទឹង ៣២.៣ ម៉ែត្រ ជម្រៅត្រាំអតិបរមា ១២.០៤ ម៉ែត្រ (៣៩.៥ ហ្វីត) ដឹកកុងតឺន័របានប្រហែល ៥,០០០ TEU។ ទ្វារទឹកថ្មីអនុញ្ញាតឲ្យនាវាកម្រិត Neopanamax ដែលមានប្រវែងដល់ ៣៦៦ ម៉ែត្រ ទទឹងដល់ ៥១.២៥ ម៉ែត្រ ជម្រៅត្រាំដល់ ១៥.២ ម៉ែត្រ (៤៩.៩ ហ្វីត) ដឹកកុងតឺន័របានដល់ ១៣,០០០–១៤,០០០ TEU ចូលឆ្លងកាត់បាន — ស្មើនឹងជាង ២ ដងនៃសមត្ថភាពដឹកទំនិញរបស់នាវាចាស់។

០៤ថ្លៃឆ្លងកាត់ និងការដេញថ្លៃ

ថ្លៃឆ្លងកាត់ (tolls) របស់ ACP គិតលើមូលដ្ឋានប្រព័ន្ធវាស់ផ្ទាល់ខ្លួនហៅថា PC/UMS (Panama Canal/Universal Measurement System) ដែល ១ តោន PC/UMS ស្មើនឹង ១០០ ហ្វីតគូបនៃចំណុះសុទ្ធនាវា។ សម្រាប់នាវាដឹកទំនិញធុងទឹក ឬដុំដុំ (tanker, bulker) ថ្លៃគិតជា «ថ្លៃថេរ + អត្រាតាមចំណុះ» ដែលប្រែប្រួលតាមប្រភេទនាវា។ សម្រាប់នាវាកុងតឺន័រ ថ្លៃគិតដាច់ដោយឡែកលើ TEU ដែលផ្ទុកទំនិញ និង TEU ទទេ។ ថ្លៃទាំងនេះអនុវត្តដូចគ្នាចំពោះនាវាគ្រប់ទង់ជាតិ — ជាចំណុចដែលនឹងលើកឡើងម្តងទៀតនៅផ្នែកស្តីពីវិវាទអធិបតេយ្យភាព។

ប្រព័ន្ធកក់ និងការដេញថ្លៃ (Booking & Auction)

ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ ២០០០ ACP ប្រើប្រព័ន្ធកក់ចន្លោះឆ្លងកាត់ជាមុន (Transit Reservation System) ជំនួសការតម្រង់ជួរតាមលំដាប់មកដល់។ ចន្លោះត្រូវបែងចែកតាមកាលកំណត់ច្រើនដំណាក់៖ ចន្លោះទូទៅសម្រាប់កក់មុន ៩០ ថ្ងៃ ផ្អែកលើចំណាត់ថ្នាក់អតិថិជន (គិតទម្ងន់ ៦០% លើថ្លៃឆ្លងកាត់ដែលបានបង់ និង ៤០% លើចំនួនការឆ្លងកាត់ក្នុង ១២ ខែចុងក្រោយ) រហូតដល់ចន្លោះ ៧ ថ្ងៃចុងក្រោយដែលបែងចែកទាំងស្រុងតាម ការដេញថ្លៃ (auction)។ ក្នុងការដេញថ្លៃ តម្លៃចាប់ផ្តើមមានចាប់ពី ១៥,០០០ដុល្លារ (នាវាធម្មតា) ដល់ ១០០,០០០ដុល្លារ (Neopanamax) ហើយអ្នកដេញថ្លៃខ្ពស់បំផុតឈ្នះចន្លោះ។

០៥គ្រោះរាំងស្ងួត ២០២៣-២០២៤

ឆ្នាំ ២០២៣ ជាឆ្នាំរាំងស្ងួតបំផុតមួយក្នុងកំណត់ត្រា ៧៣ ឆ្នាំរបស់តំបន់ទឹកកិច្ចប្រឡាយ។ បរិមាណភ្លៀងធ្លាក់ទាបជាងមធ្យមភាគប្រវត្តិសាស្ត្រដល់ ២៥.៦% ជាចម្បងដោយសារបាតុភូតអែលនីនញ៉ូ។ ថ្ងៃទី ៣ តុលា ២០២៣ បឹងហ្គាទុនទទួលទឹកចូលត្រឹមតែ ៧ លានម៉ែត្រគូប ខណៈត្រូវការ ១៥ លានម៉ែត្រគូបជាមធ្យម — ខ្វះជិតបីលានម៉ែត្រគូបជារៀងរាល់ថ្ងៃ។

កាលវិភាគកាត់បន្ថយ

ACP បានប្រកាសកាត់បន្ថយការឆ្លងកាត់ប្រចាំថ្ងៃជាបណ្តើរៗ៖ ពី ៣៦ គ្រឿងធម្មតា ចុះមក ២៤ គ្រឿង (វិច្ឆិកា ២០២៣) បន្ទាប់មកគម្រោងបន្តចុះដល់ ២០ គ្រឿង (មករា ២០២៤) និង ១៨ គ្រឿង (កុម្ភៈ ២០២៤)។ ភ្លៀងកើនឡើងបន្តិចនៅចុងឆ្នាំបានធ្វើឲ្យ ACP ផ្អាកការកាត់បន្ថយថ្មីៗ ហើយត្រឡប់ទៅ ២៤ គ្រឿងវិញនៅថ្ងៃទី ១៦ មករា ២០២៤។ ស្របគ្នានេះ ជម្រៅត្រាំអតិបរមាត្រូវបានកាត់បន្ថយពី ៥០ ហ្វីតធម្មតា ចុះមកត្រឹម ៤៤ ហ្វីត ចាប់ពីខែមិថុនា ២០២៣ តទៅ ដែលបង្ខំនាវាធំៗឲ្យផ្ទុកទំនិញស្រាលជាងធម្មតា ដើម្បីអណ្តែតទឹកខ្ពស់ជាងធម្មតា។

០៦ការស្តារឡើងវិញ តាមលេខ ACP

តាមរបាយការណ៍ហិរញ្ញវត្ថុផ្លូវការរបស់ ACP ខ្លួនឯង ឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០២៤ (បញ្ចប់ ៣០ កញ្ញា ២០២៤) មានការឆ្លងកាត់សរុប ១១,២៤០ ដង ដឹកទំនិញ ៤២៣.១ លានតោន PC/UMS ជាឆ្នាំដែលរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងបំផុតពីវិបត្តិទឹក។ ឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០២៥ (បញ្ចប់ ៣០ កញ្ញា ២០២៥) ការឆ្លងកាត់កើនឡើងដល់ ១៣,៤០៤ ដង (កើន ១៩.៣%) ដឹកទំនិញ ៤៨៩.១ លានតោន (កើន ១៥.៦%)។ ចំណូលសរុបកើនដល់ ៥.៧០៥ ពាន់លានដុល្លារ (កើន ១៤.៤%) ចំណេញសុទ្ធ ៤.១៣៤ ពាន់លានដុល្លារ។

ក្នុងចំណោមការឆ្លងកាត់ ១៣,៤០៤ ដងឆ្នាំ ២០២៥ មាន ៣,៣៤២ ដងជានាវាកម្រិត Neopanamax និង ១០,០៦២ ដងជានាវាកម្រិត Panamax ធម្មតា។ តាមសេចក្តីប្រកាសរបស់ ACP ខ្លួនឯង ផ្នែកកុងតឺន័រ និងឧស្ម័នឥន្ធនៈធ្យូងថ្ម (LPG) ជាកត្តាចម្បងជំរុញកំណើនចំណូល ខណៈនាវាដឹកសម្ភារៈដុំដុំ (bulk carrier) បន្តងើបឡើងវិញបន្តិចម្តងៗ ចំណែកឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ (LNG) មិនសូវល្អដោយសារលក្ខខណ្ឌទីផ្សារដឹកជញ្ជូនអន្តរជាតិមិនអំណោយផល។

២០២៦៖ អែលនីនញ៉ូថ្មីមួយកំពុងតាមដាន

ការស្តារឡើងវិញមិនមានន័យថាហានិភ័យបានបាត់ទាំងស្រុងទេ។ ដល់ខែសីហា ២០២៦ (ពេលសរសេរអត្ថបទនេះ) ACP បានចាប់ផ្តើមកាត់បន្ថយជម្រៅត្រាំម្តងទៀត ដោយសារព្យាករណ៍អែលនីនញ៉ូថ្មីមួយ៖ ពី ៤៩.៥ ហ្វីត (ដើមកក្កដា) មក ៤៩.០ ហ្វីត (២៤ កក្កដា) ៤៨.៥ ហ្វីត (១៥ សីហា) និងគម្រោងបន្តចុះដល់ ៤៧.៥ ហ្វីត (៣ កញ្ញា ២០២៦)។ ACP បញ្ជាក់ថាការកាត់បន្ថយនេះ «ស្រាលជាងវិបត្តិប្រវត្តិសាស្ត្រ ២០២៣-២០២៤ ជាច្រើន» ហើយមិនប៉ះពាល់ចំនួនចន្លោះឆ្លងកាត់ប្រចាំថ្ងៃទេ ដោយសារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសន្សំទឹកថ្មីៗដូចជាអាងសន្សំទឹក និងការចាក់សោនាវាតូចរួមគ្នា។

០៧វិវាទអធិបតេយ្យភាព សហរដ្ឋអាមេរិក-ប៉ាណាម៉ា

ថ្ងៃទី ២០ មករា ២០២៥ ក្នុងសុន្ទរកថាទទួលតំណែងជាផ្លូវការ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក ដូណាល់ ត្រាំ បាននិយាយថា៖ «យើងត្រូវបានប្រព្រឹត្តយ៉ាងអយុត្តិធម៌ពីអំណោយល្ងង់ខ្លៅនេះ ដែលមិនគួរផ្តល់ជាដាច់ខាត ហើយប៉ាណាម៉ាបានក្បត់សន្យា»។ លោកបន្តថា៖ «ជាពិសេស ចិនកំពុងប្រតិបត្តិការប្រឡាយប៉ាណាម៉ា។ ហើយយើងមិនបានឲ្យវាទៅចិនទេ យើងបានឲ្យវាទៅប៉ាណាម៉ា ហើយឥឡូវយើងកំពុងយកវាមកវិញ»។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍នេះជាការអះអាងរបស់លោក ត្រាំ ដែលមិនបានភ្ជាប់ភស្តុតាងជាឯកសារជាមួយផ្នែក «ចិនប្រតិបត្តិការប្រឡាយ» ក្នុងសុន្ទរកថានោះទេ។

ប្រធានាធិបតីប៉ាណាម៉ា ចូសេ រ៉ូអែល មូលីណូ បានតបវិញភ្លាមៗថា៖ «ប្រឡាយគឺជា និងនឹងបន្តជារបស់ប៉ាណាម៉ា» ហើយថា «គ្មានវត្តមានប្រទេសណាមួយក្នុងពិភពលោកជ្រៀតជ្រែកលើការគ្រប់គ្រងរបស់យើងទេ»។ ឯកអគ្គរដ្ឋទូតប៉ាណាម៉ាប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ អេឡុយ អាល់ហ្វារ៉ូ ដេ អាល់បា បានផ្ញើលិខិតទៅក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខសហប្រជាជាតិ ខែមករា ២០២៥ ដោយលើកឧទ្ទាហរណ៍ពីមាត្រាធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិដែលហាមឃាត់រដ្ឋពី «ការគំរាមកំហែង ឬប្រើកម្លាំង» ប្រឆាំងអធិបតេយ្យភាព ឬទឹកដីរដ្ឋណាមួយ។ លោក មូលីណូ ក៏បានបញ្ជាក់ថាថ្លៃឆ្លងកាត់ «ត្រូវបានគណនាតាមរបៀបដូចគ្នា» ចំពោះនាវាទាំងអស់ រួមទាំងនាវាអាមេរិក ជាការតបទៅនឹងការចោទប្រកាន់ដាច់ដោយឡែកមួយទៀតរបស់លោក ត្រាំ ថាប៉ាណាម៉ាគិតថ្លៃ «ខ្ពស់ហួសហេតុ» ចំពោះនាវាអាមេរិក។ វិវាទនេះមានទម្ងន់ជាក់ស្តែងលើសពីការនិយាយន័យនយោបាយ ព្រោះនាវាដឹកទំនិញរវាងឆ្នេរខាងកើត និងខាងលិចសហរដ្ឋអាមេរិកពឹងផ្អែកលើប្រឡាយនេះជាទៀងទាត់ ដូច្នេះការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយ ឬការកំហិតថ្មីណាមួយអាចប៉ះពាល់ដល់ខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់អាមេរិកដោយផ្ទាល់។

តើសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩៧៧ ចែងអ្វីជាក់ស្តែង

សន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាពអចិន្ត្រៃយ៍ (Neutrality Treaty) ជាឯកសារស្នូលដែលភាគីទាំងសងខាងលើកយកមកអះអាង។ វាធានាថាប្រឡាយ «តែងតែបើកចំហ» ដោយថ្លៃមិនរើសអើងចំពោះនាវាគ្រប់ជាតិ ទាំងក្នុងសង្គ្រាម និងសន្តិភាព ហើយបញ្ជាក់ថាមានតែប៉ាណាម៉ាទេដែលអាចប្រតិបត្តិការប្រឡាយ ឬដាក់កងទ័ពក្នុងទឹកដីជុំវិញ។ សន្ធិសញ្ញានេះគ្មានកាលបរិច្ឆេទផុតកំណត់ ខុសពីសន្ធិសញ្ញាប្រឡាយប៉ាណាម៉ាដែលគ្រប់គ្រងតែដំណាក់កាលផ្ទេរអំណាចប៉ុណ្ណោះ។ ចំណុចដែលកំពុងជជែកគឺមាត្រាមួយដែលអាមេរិកនិងប៉ាណាម៉ារក្សា «សិទ្ធិការពារភាពអព្យាក្រឹតរបស់ប្រឡាយ» ជាមួយសិទ្ធិឆ្លងកាត់អាទិភាពសម្រាប់នាវាចម្បាំងអាមេរិក និងប៉ាណាម៉ា។

០៨ការដកខ្លួនពី Belt and Road និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការការពារជាតិ

ថ្ងៃទី ២ កុម្ភៈ ២០២៥ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក Marco Rubio បានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចប៉ាណាម៉ា ជាការធ្វើដំណើរបរទេសដំបូងរបស់លោកជារដ្ឋមន្ត្រី។ បន្ទាប់ពីជួបជាមួយលោក មូលីណូ ថ្ងៃទី ៦ កុម្ភៈ ២០២៥ រដ្ឋាភិបាលប៉ាណាម៉ាបានប្រកាសសម្រេចចិត្តមិនបន្តកិច្ចព្រមព្រៀងក្របខណ្ឌ Belt and Road Initiative (BRI) ដែលបានចុះហត្ថលេខាតាំងពីឆ្នាំ ២០១៧ ក្រោយប្តូរការទទួលស្គាល់ការទូតពីតៃវ៉ាន់មកចិន ដោយប្រកាសជាផ្លូវការឲ្យផុតកំណត់មិនបន្តកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ — ក្លាយជាប្រទេសអាមេរិកឡាទីនដំបូងគេចេញពី BRI។ លោក មូលីណូ បញ្ជាក់ថាការសម្រេចនេះផ្អែកលើផលប្រយោជន៍ជាតិផ្ទាល់ខ្លួន មិនមែនស្ថិតក្រោមសម្ពាធអាមេរិកទេ ខណៈអ្នកសង្កេតការណ៍ជាច្រើនចាត់ទុកជាលទ្ធផលដោយផ្ទាល់នៃការទស្សនកិច្ចរបស់ Rubio។

ខែក្រោយមក ថ្ងៃទី ៨-៩ មេសា ២០២៥ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក Pete Hegseth បានទស្សនកិច្ចប៉ាណាម៉ា ដោយថ្លែងក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មានរួមថា៖ «យើងគោរពអធិបតេយ្យភាពរបស់ប៉ាណាម៉ាដាច់ខាត» ប៉ុន្តែក៏បន្តថា៖ «រួមគ្នា យើងនឹងយកប្រឡាយមកវិញពីឥទ្ធិពលចិន»។ រដ្ឋមន្ត្រីសន្តិសុខសាធារណៈប៉ាណាម៉ា Frank Abrego បញ្ជាក់ថា Hegseth «បានទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរបស់ប៉ាណាម៉ាលើប្រឡាយប៉ាណាម៉ា»។ ភាគីទាំងពីរបានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការការពារជាតិ រួមទាំងការហ្វឹកហាត់រួម និងការបង្វិលកងកម្លាំង-សម្ភារៈអាមេរិកមកប៉ាណាម៉ាជាបន្តបន្ទាប់ ព្រមទាំងជំនួយផ្នែកសន្តិសុខតាមអ៊ីនធឺណិត និងការឃ្លាំមើលប្រឡាយ។

០៩វិវាទកំពង់ផែ Hutchison

ថ្ងៃទី ៤ មីនា ២០២៥ ក្រុមហ៊ុនហុងកុង CK Hutchison បានប្រកាសព្រមព្រៀងលក់កម្មសិទ្ធិកំពង់ផែ ៤៣ កន្លែងក្នុង ២៣ ប្រទេស (រួមទាំង Balboa និង Cristóbal នៅប្រឡាយប៉ាណាម៉ា) ជូនក្រុមហ៊ុនសម្ព័ន្ធដឹកនាំដោយ BlackRock (តាមរយៈ Global Infrastructure Partners) និង MSC (តាមរយៈបុត្រសម្ព័ន្ធ TiL) ក្នុងតម្លៃសរុប ២២.៨ ពាន់លានដុល្លារ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះកើតឡើងខណៈកំពុងមានសម្ពាធនយោបាយពីរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកលើកម្មសិទ្ធិកំពង់ផែចិននៅជិតប្រឡាយ ប៉ុន្តែត្រូវពន្យារពេលចុះកិច្ចសន្យាចុងក្រោយជាច្រើនខែ ដោយសារអាជ្ញាធរប្រកួតប្រជែងទីផ្សារចិន (SAMR) ចាប់ផ្តើមធ្វើការត្រួតពិនិត្យប្រឆាំងផ្តាច់មុខទីផ្សារ។

ស្របគ្នានេះ រដ្ឋាភិបាលប៉ាណាម៉ាបានបើកការស៊ើបអង្កេតលើសម្បទាន Panama Ports Company ដើមឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយអះអាងថាមិនធ្លាប់ត្រូវបានអនុម័តត្រឹមត្រូវតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ថ្ងៃទី ៣០ មករា ២០២៦ តុលាការកំពូលប៉ាណាម៉ា (CSJ) សម្រេចថាកិច្ចសន្យាសម្បទាននេះខុសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ការសម្រេចនេះចាប់ធរមានជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ២៣ កុម្ភៈ ២០២៦ តាមរាជកិច្ចសារព័ត៌មានរដ្ឋ។ ថ្ងៃដដែលនោះ ប្រធានាធិបតីមូលីណូបានចេញក្រិត្យលេខ ២៣ បញ្ជាឲ្យអាជ្ញាធរនាវាចរណ៍ប៉ាណាម៉ា (AMP) ចូលកាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិកំពង់ផែជាបណ្តោះអាសន្ន។ ចំណតកប៉ាល់ Balboa ត្រូវប្រគល់ជូន APM Terminals (បុត្រសម្ព័ន្ធ Maersk) ចំណែក Cristóbal ប្រគល់ជូន TiL (ដៃគូកំពង់ផែរបស់ MSC) គ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នរយៈពេល ១៨ ខែ។ អតីតអភិបាល ACP លោក Alberto Alemán Zubieta ត្រូវបានតែងតាំងសម្របសម្រួលការផ្លាស់ប្តូរនេះ ដោយបញ្ជាក់ថា «គ្មានការបញ្ឈប់ការងារ ហើយកម្មករប៉ាណាម៉ាទាំងអស់នៅតែស្ថិតក្នុងតំណែងរបស់ខ្លួន»។

អ្វីនៅតែជាការជជែកដេញដោល

ការសម្រេចរបស់តុលាការកំពូលប៉ាណាម៉ាកើតឡើងតាមនីតិវិធីច្បាប់ក្នុងស្រុករបស់ខ្លួន ដោយផ្អែកលើហេតុផលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលរដ្ឋាភិបាលប៉ាណាម៉ាបញ្ជាក់ថាមិនទាក់ទងនឹងសម្ពាធពីខាងក្រៅទេ។ ចំណែក CK Hutchison ចាត់ទុកជាសកម្មភាពមិនស្របច្បាប់ ហើយបានព្រមានភាគីទីបីកុំឲ្យសហការក្នុង«សកម្មភាពមិនស្របច្បាប់» ណាមួយទាក់ទងនឹងចំណតកប៉ាល់ទាំងពីរ។ លទ្ធផលចុងក្រោយនៃការអាជ្ញាកណ្តាល និងជោគវាសនារបស់កិច្ចព្រមព្រៀង MSC/BlackRock នៅមិនទាន់ដឹងច្បាស់នៅឡើយទេ។

១០អ្វីត្រូវតាមដានបន្ត

1. អែលនីនញ៉ូ ២០២៦-២០២៧ — តើជម្រៅត្រាំបន្តធ្លាក់ចុះលើសពី ៤៧.៥ ហ្វីតដែរឬទេ បន្ទាប់ពីការកាត់បន្ថយបានចាប់ផ្តើមរួចហើយ ខែកក្កដា-កញ្ញា ២០២៦។ អ្នកវិភាគមួយចំនួនព្រមានពីហានិភ័យការកំហិតជម្រៅត្រាំម្តងទៀតឆ្នាំ ២០២៧ ប្រសិនបើភ្លៀងបន្តខ្វះ។
2. លទ្ធផលអាជ្ញាកណ្តាល CK Hutchison — ដំណោះស្រាយចុងក្រោយនឹងកំណត់ថាតើកិច្ចព្រមព្រៀង MSC/BlackRock អាចបន្តទៅមុខ ត្រូវកែសម្រួល ឬបោះបង់ចោលទាំងស្រុង។
3. ការអនុវត្តជាក់ស្តែងនៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការការពារជាតិអាមេរិក-ប៉ាណាម៉ា — តើកិច្ចព្រមព្រៀងខែមេសា ២០២៥ បកប្រែទៅជាវត្តមានយោធាអាមេរិកអចិន្ត្រៃយ៍ប៉ុន្មាន ក្នុងព្រំដែនអ្វីដែលសន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាពអនុញ្ញាត។
4. ថវិកា និងគោលដៅចំណូល ACP — ថាតើនិន្នាការកើនឡើងឆ្នាំ ២០២៥ បន្តរក្សាបានក្នុងបរិបទតម្រូវការនាវាដឹកទំនិញសកលដែលប្រែប្រួល។
5. ការវិនិយោគស្តារភាពធន់នឹងទឹក — ACP បានប្រកាសផែនការវិនិយោគជាង ៨.៥ ពាន់លានដុល្លារដល់ឆ្នាំ ២០៣០ លើមធ្យោបាយសន្សំសំចៃទឹក រួមទាំងលទ្ធភាពបង្កើតប្រភពទឹកបន្ថែមក្រៅពីបឹងហ្គាទុន និងអាល់ហាហួឡា។

១១សំណួរញឹកញាប់

១២ប្រភព (Sources)

1. លទ្ធផលហិរញ្ញវត្ថុ ឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០២៥ — ACP (តុលា ២០២៥)
2. លទ្ធផលហិរញ្ញវត្ថុ ឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០២៤ — ACP (២០២៤)
3. កាលវិភាគគ្រោះរាំងស្ងួត និងចីរភាព — ACP — Navigating Change
4. ការគ្រប់គ្រងបញ្ហាប្រឈមធនធានទឹក — ACP — Beyond Scarcity
5. ការសិក្សាហេតុកត្តាវិទ្យាសាស្ត្រនៃគ្រោះរាំងស្ងួត — World Weather Attribution
6. ផលប៉ះពាល់ទឹកទាបលើពាណិជ្ជកម្មអាមេរិក — US Bureau of Transportation Statistics
7. អត្ថបទសន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាព ១៩៧៧ — Congress.gov Treaty Document 95-14(B)
8. សុន្ទរកថាទទួលតំណែង និងការវិភាគច្បាប់ — Al Jazeera (២១ មករា ២០២៥)
9. ការតបតរបស់ប៉ាណាម៉ានៅអង្គការសហប្រជាជាតិ — Anadolu Agency (២០២៥)
10. ទស្សនកិច្ច Hegseth និងសេចក្តីថ្លែងការណ៍អធិបតេយ្យភាព — Defense News (១០ មេសា ២០២៥)
11. ការបញ្ចប់សម្បទាន Hutchison ជាផ្លូវការ — Seatrade Maritime (កុម្ភៈ ២០២៦)
12. ព័ត៌មានលម្អិតការពង្រីកទ្វារទឹកទី ៣ — GlobalSecurity.org

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពបឋម · ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាព សីហា ២០២៦

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។