ប្រឡាយប៉ាណាម៉ា — ពីវិបត្តិទឹកសាប ដល់វិវាទអធិបតេយ្យភាព
ប្រឡាយប៉ាណាម៉ាតភ្ជាប់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងអាត្លង់ទិក ហើយខុសពីប្រឡាយស៊ុយអេសដែលជាប្រឡាយទឹកប្រៃគ្មានទ្វារទឹក ប្រឡាយនេះពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើទឹកភ្លៀងក្នុងស្រុកដើម្បីបញ្ចូលទៅបឹងហ្គាទុន។ គ្រោះរាំងស្ងួតឆ្នាំ ២០២៣-២០២៤ បានបង្ខំឲ្យអាជ្ញាធរប្រឡាយកាត់បន្ថយជម្រៅនាវាចុះដល់ ៤៤ ហ្វីត និងកាត់ការឆ្លងកាត់ប្រចាំថ្ងៃពី ៣៦ មក ២៤ គ្រឿង។ ចាប់ពីដើមឆ្នាំ ២០២៥ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក ដូណាល់ ត្រាំ បានប្រកាសសាធារណៈថាចង់ «យកប្រឡាយមកវិញ» ខណៈប្រធានាធិបតីប៉ាណាម៉ា ចូសេ រ៉ូអែល មូលីណូ បដិសេធជំហរនេះទាំងស្រុង។ អត្ថបទនេះរាយការណ៍ពីអ្វីដែលភាគីនីមួយៗបាននិយាយ ដោយឈ្មោះច្បាស់លាស់ តាមលេខរបស់អាជ្ញាធរប្រឡាយផ្ទាល់ និងអ្វីដែលសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩៧៧ ចែងជាក់ស្តែង ដោយមិនកាត់ក្តីថាភាគីណាត្រូវនោះទេ។
ភូមិសាស្ត្រ និងប្រព័ន្ធទ្វារទឹក A
ប្រឡាយប៉ាណាម៉ាកាត់តាមចង្កូមប្រទេសប៉ាណាម៉ា ភ្ជាប់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកនៅផ្នែកខាងត្បូង ទៅសមុទ្រការាបៀន (អាត្លង់ទិក) នៅផ្នែកខាងជើង។ ប្រវែងសរុបប្រហែល ៨២ គីឡូម៉ែត្រ ពីច្រាំងទៅច្រាំង ហើយការឆ្លងកាត់ពេញលេញចំណាយពេលប្រហែល ៨ ដល់ ១០ ម៉ោង។ ចំណុចខុសគ្នាមូលដ្ឋានពីប្រឡាយស៊ុយអេសដែលបានលើកឡើងក្នុងអត្ថបទមុនគឺ ប៉ាណាម៉ាមិនមែនជាប្រឡាយកម្រិតទឹកសមុទ្រទេ។ ដីនៅកណ្តាលប្រទេសខ្ពស់ជាងកម្រិតទឹកសមុទ្រ ដូច្នេះនាវាត្រូវ «ឡើងភ្នំ» តាមរយៈទ្វារទឹក (lock) បីប្រព័ន្ធ៖ ហ្គាទុន (Gatun) បីជាន់ខាងអាត្លង់ទិក ពេត្រូមីហ្គែល (Pedro Miguel) មួយជាន់ និងមីរ៉ាហ្វ្លរែស (Miraflores) ពីរជាន់ខាងប៉ាស៊ីហ្វិក។ ជំហាននីមួយៗនៃការឡើងចុះកម្រិតទឹកប្រើកម្លាំងទំនាញផែនដីទាំងស្រុង ដោយបើកទ្វារឲ្យទឹកហូរពីកម្រិតខ្ពស់ទៅទាបតាមបំពង់ក្រោមដី គ្មានតម្រូវការម៉ាស៊ីនស្នូបទឹកចម្បងឡើយ — ជាគោលការណ៍បច្ចេកទេសដដែលប្រើតាំងពីឆ្នាំ ១៩១៤ រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។
បឹងសិប្បនិម្មិត និងទឹកសាប
ចំណុចសំខាន់បំផុតដែលកំណត់វាសនាទាំងមូលរបស់ប្រឡាយនេះគឺ ទ្វារទឹកប្រើទឹកសាបសុទ្ធ ពីបឹងហ្គាទុន (Gatun Lake) ដែលជាបឹងសិប្បនិម្មិតធំបំផុតមួយរបស់ពិភពលោកនៅពេលបង្កើត និងបឹងអាល់ហាហួឡា (Alhajuela) ជាបឹងបម្រុង។ រាល់ការឆ្លងកាត់មួយដងប្រើទឹកសាបរាប់សិបលានលីត្រ ដែលហូរចេញទៅសមុទ្រវិញ មិនអាចប្រើឡើងវិញបានទាំងស្រុងទេ។ ស្រុះស្រួយកិច្ចទឹកនេះ (watershed) ក៏ជាប្រភពទឹកផឹកសម្រាប់ជាងពាក់កណ្តាលប្រជាជនប៉ាណាម៉ា រួមទាំងរាជធានីទីក្រុងប៉ាណាម៉ា។ នេះជាចំណុចដែលធ្វើឲ្យប្រឡាយនេះប្រែប្រួលតាមរដូវភ្លៀង ខណៈស៊ុយអេសមិនរងគ្រោះដោយគ្រោះរាំងស្ងួតដោយសារវាជាប្រឡាយទឹកប្រៃគ្មានទ្វារទឹកទាល់តែសោះ។
ប្រវត្តិសង្ខេប និងការផ្ទេរអំណាច ១៩៩៩ B
សហរដ្ឋអាមេរិកសាងសង់ប្រឡាយនេះបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ ១៩១៤ បន្ទាប់ពីបារាំងបានព្យាយាមហើយបរាជ័យកាលពីទសវត្សរ៍ ១៨៨០។ រយៈពេលជាង ៨ ទសវត្សរ៍បន្ទាប់មក អាមេរិកគ្រប់គ្រងទាំងប្រឡាយ និង «តំបន់ប្រឡាយ» (Canal Zone) ជាទឹកដីមួយកន្លះទទឹងសងខាងប្រឡាយ ក្រោមអធិបតេយ្យភាពអាមេរិកផ្ទាល់ ដែលបង្កជាចំណុចតានតឹងជាមួយប៉ាណាម៉ារាប់ទសវត្សរ៍ រួមទាំងបាតុកម្មស្លាប់មនុស្សនៅឆ្នាំ ១៩៦៤។
ថ្ងៃទី ៧ កញ្ញា ១៩៧៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក ជីមី កាធើរ និងមេដឹកនាំប៉ាណាម៉ា អូម៉ាហ្សា តូរីខូស បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាពីរ ដែលហៅជាទូទៅថា សន្ធិសញ្ញាតូរីខូស-កាធើរ (Torrijos-Carter Treaties)៖ សន្ធិសញ្ញាប្រឡាយប៉ាណាម៉ា (កំណត់កាលវិភាគផ្ទេរអំណាចជាបណ្តើរៗ និងលុបចោលតំបន់ប្រឡាយ) និងសន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាពអចិន្ត្រៃយ៍ (Neutrality Treaty)។ សន្ធិសញ្ញាទាំងពីរចូលជាធរមានឆ្នាំ ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកអនុម័ត។ អំណាចប្រតិបត្តិការពេញលេញត្រូវផ្ទេរឲ្យប៉ាណាម៉ានៅថ្ងៃទី ៣១ ធ្នូ ១៩៩៩ ដែលបានកើតឡើងតាមកាលវិភាគ។
| បើកប្រើប្រឡាយ | ១៩១៤ (សាងសង់ដោយអាមេរិក) |
|---|---|
| ចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញា | ៧ កញ្ញា ១៩៧៧ |
| សន្ធិសញ្ញាចូលជាធរមាន | ១៩៧៩ |
| ផ្ទេរអំណាចពេញលេញ | ៣១ ធ្នូ ១៩៩៩ |
| អ្នកគ្រប់គ្រងបច្ចុប្បន្ន | អាជ្ញាធរប្រឡាយប៉ាណាម៉ា (ACP) — ស្វយ័តរដ្ឋាភិបាលប៉ាណាម៉ា |
ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៩ មក ប្រឡាយស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ អាជ្ញាធរប្រឡាយប៉ាណាម៉ា (Autoridad del Canal de Panamá, ACP) ជាស្ថាប័នស្វយ័តរបស់រដ្ឋប៉ាណាម៉ា ដែលមិនស្ថិតក្រោមក្រសួងណាមួយផ្ទាល់ តែរាយការណ៍ដោយផ្ទាល់ទៅរដ្ឋាភិបាល និងសភាជាតិ។ គ្មានរដ្ឋបរទេសណាមួយកាន់កាប់ភាគហ៊ុន ឬអំណាចប្រតិបត្តិការក្នុង ACP ទេ។
ការពង្រីក ២០១៦៖ Neopanamax C
ក្រោយការសិក្សាជាច្រើនឆ្នាំ ប៉ាណាម៉ាបានធ្វើប្រជាមតិឆ្នាំ ២០០៦ អនុម័តគម្រោងសាងសង់ ទ្វារទឹកកម្រិតទី ៣ (Third Set of Locks) ដែលបានចាប់ផ្តើមសាងសង់ឆ្នាំ ២០០៧ និងបើកដំណើរការជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ២៦ មិថុនា ២០១៦ ក្នុងតម្លៃសាងសង់ប្រហែល ៥.២៥ ពាន់លានដុល្លារ។ នាវាដំបូងឆ្លងកាត់ទ្វារទឹកថ្មីគឺនាវាកុងតឺន័រចិន COSCO Shipping Panama។ ទ្វារទឹកថ្មីមានប្រវែង ៤២៧ ម៉ែត្រ ទទឹង ៥៥ ម៉ែត្រ និងជម្រៅ ១៨.៣ ម៉ែត្រ ធំជាងទ្វារទឹកចាស់ឆ្នាំ ១៩១៤ ជាច្រើនដង។
Panamax ចាស់ ធៀបនឹង Neopanamax ថ្មី
ទ្វារទឹកចាស់កំណត់ទំហំនាវាអតិបរមាដែលហៅថា Panamax៖ ប្រវែងប្រហែល ២៩៤ ម៉ែត្រ ទទឹង ៣២.៣ ម៉ែត្រ ជម្រៅត្រាំអតិបរមា ១២.០៤ ម៉ែត្រ (៣៩.៥ ហ្វីត) ដឹកកុងតឺន័របានប្រហែល ៥,០០០ TEU។ ទ្វារទឹកថ្មីអនុញ្ញាតឲ្យនាវាកម្រិត Neopanamax ដែលមានប្រវែងដល់ ៣៦៦ ម៉ែត្រ ទទឹងដល់ ៥១.២៥ ម៉ែត្រ ជម្រៅត្រាំដល់ ១៥.២ ម៉ែត្រ (៤៩.៩ ហ្វីត) ដឹកកុងតឺន័របានដល់ ១៣,០០០–១៤,០០០ TEU ចូលឆ្លងកាត់បាន — ស្មើនឹងជាង ២ ដងនៃសមត្ថភាពដឹកទំនិញរបស់នាវាចាស់។
ថ្លៃឆ្លងកាត់ និងការដេញថ្លៃ D
ថ្លៃឆ្លងកាត់ (tolls) របស់ ACP គិតលើមូលដ្ឋានប្រព័ន្ធវាស់ផ្ទាល់ខ្លួនហៅថា PC/UMS (Panama Canal/Universal Measurement System) ដែល ១ តោន PC/UMS ស្មើនឹង ១០០ ហ្វីតគូបនៃចំណុះសុទ្ធនាវា។ សម្រាប់នាវាដឹកទំនិញធុងទឹក ឬដុំដុំ (tanker, bulker) ថ្លៃគិតជា «ថ្លៃថេរ + អត្រាតាមចំណុះ» ដែលប្រែប្រួលតាមប្រភេទនាវា។ សម្រាប់នាវាកុងតឺន័រ ថ្លៃគិតដាច់ដោយឡែកលើ TEU ដែលផ្ទុកទំនិញ និង TEU ទទេ។ ថ្លៃទាំងនេះអនុវត្តដូចគ្នាចំពោះនាវាគ្រប់ទង់ជាតិ — ជាចំណុចដែលនឹងលើកឡើងម្តងទៀតនៅផ្នែកស្តីពីវិវាទអធិបតេយ្យភាព។
ប្រព័ន្ធកក់ និងការដេញថ្លៃ (Booking & Auction)
ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ ២០០០ ACP ប្រើប្រព័ន្ធកក់ចន្លោះឆ្លងកាត់ជាមុន (Transit Reservation System) ជំនួសការតម្រង់ជួរតាមលំដាប់មកដល់។ ចន្លោះត្រូវបែងចែកតាមកាលកំណត់ច្រើនដំណាក់៖ ចន្លោះទូទៅសម្រាប់កក់មុន ៩០ ថ្ងៃ ផ្អែកលើចំណាត់ថ្នាក់អតិថិជន (គិតទម្ងន់ ៦០% លើថ្លៃឆ្លងកាត់ដែលបានបង់ និង ៤០% លើចំនួនការឆ្លងកាត់ក្នុង ១២ ខែចុងក្រោយ) រហូតដល់ចន្លោះ ៧ ថ្ងៃចុងក្រោយដែលបែងចែកទាំងស្រុងតាម ការដេញថ្លៃ (auction)។ ក្នុងការដេញថ្លៃ តម្លៃចាប់ផ្តើមមានចាប់ពី ១៥,០០០ដុល្លារ (នាវាធម្មតា) ដល់ ១០០,០០០ដុល្លារ (Neopanamax) ហើយអ្នកដេញថ្លៃខ្ពស់បំផុតឈ្នះចន្លោះ។
គ្រោះរាំងស្ងួត ២០២៣-២០២៤ E
ឆ្នាំ ២០២៣ ជាឆ្នាំរាំងស្ងួតបំផុតមួយក្នុងកំណត់ត្រា ៧៣ ឆ្នាំរបស់តំបន់ទឹកកិច្ចប្រឡាយ។ បរិមាណភ្លៀងធ្លាក់ទាបជាងមធ្យមភាគប្រវត្តិសាស្ត្រដល់ ២៥.៦% ជាចម្បងដោយសារបាតុភូតអែលនីនញ៉ូ។ ថ្ងៃទី ៣ តុលា ២០២៣ បឹងហ្គាទុនទទួលទឹកចូលត្រឹមតែ ៧ លានម៉ែត្រគូប ខណៈត្រូវការ ១៥ លានម៉ែត្រគូបជាមធ្យម — ខ្វះជិតបីលានម៉ែត្រគូបជារៀងរាល់ថ្ងៃ។
កាលវិភាគកាត់បន្ថយ
ACP បានប្រកាសកាត់បន្ថយការឆ្លងកាត់ប្រចាំថ្ងៃជាបណ្តើរៗ៖ ពី ៣៦ គ្រឿងធម្មតា ចុះមក ២៤ គ្រឿង (វិច្ឆិកា ២០២៣) បន្ទាប់មកគម្រោងបន្តចុះដល់ ២០ គ្រឿង (មករា ២០២៤) និង ១៨ គ្រឿង (កុម្ភៈ ២០២៤)។ ភ្លៀងកើនឡើងបន្តិចនៅចុងឆ្នាំបានធ្វើឲ្យ ACP ផ្អាកការកាត់បន្ថយថ្មីៗ ហើយត្រឡប់ទៅ ២៤ គ្រឿងវិញនៅថ្ងៃទី ១៦ មករា ២០២៤។ ស្របគ្នានេះ ជម្រៅត្រាំអតិបរមាត្រូវបានកាត់បន្ថយពី ៥០ ហ្វីតធម្មតា ចុះមកត្រឹម ៤៤ ហ្វីត ចាប់ពីខែមិថុនា ២០២៣ តទៅ ដែលបង្ខំនាវាធំៗឲ្យផ្ទុកទំនិញស្រាលជាងធម្មតា ដើម្បីអណ្តែតទឹកខ្ពស់ជាងធម្មតា។
ការស្តារឡើងវិញ តាមលេខ ACP F
តាមរបាយការណ៍ហិរញ្ញវត្ថុផ្លូវការរបស់ ACP ខ្លួនឯង ឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០២៤ (បញ្ចប់ ៣០ កញ្ញា ២០២៤) មានការឆ្លងកាត់សរុប ១១,២៤០ ដង ដឹកទំនិញ ៤២៣.១ លានតោន PC/UMS ជាឆ្នាំដែលរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងបំផុតពីវិបត្តិទឹក។ ឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០២៥ (បញ្ចប់ ៣០ កញ្ញា ២០២៥) ការឆ្លងកាត់កើនឡើងដល់ ១៣,៤០៤ ដង (កើន ១៩.៣%) ដឹកទំនិញ ៤៨៩.១ លានតោន (កើន ១៥.៦%)។ ចំណូលសរុបកើនដល់ ៥.៧០៥ ពាន់លានដុល្លារ (កើន ១៤.៤%) ចំណេញសុទ្ធ ៤.១៣៤ ពាន់លានដុល្លារ។
| ការឆ្លងកាត់ ២០២៤ | ១១,២៤០ ដង · ៤២៣.១ លានតោន (ACP) |
|---|---|
| ការឆ្លងកាត់ ២០២៥ | ១៣,៤០៤ ដង (+១៩.៣%) · ៤៨៩.១ លានតោន (+១៥.៦%) |
| ចំណូល ២០២៥ | ៥.៧០៥ ពាន់លានដុល្លារ (+១៤.៤%) |
| ចំណេញសុទ្ធ ២០២៥ | ៤.១៣៤ ពាន់លានដុល្លារ |
| កត្តាជំរុញ | កុងតឺន័រ និងឧស្ម័នឥន្ធនៈធ្យូងថ្ម LPG រីកចម្រើនខ្លាំង (ACP) |
| ការបែងចែកតាមប្រភេទនាវា ២០២៥ | Neopanamax ៣,៣៤២ ដង · Panamax ១០,០៦២ ដង (ACP) |
ក្នុងចំណោមការឆ្លងកាត់ ១៣,៤០៤ ដងឆ្នាំ ២០២៥ មាន ៣,៣៤២ ដងជានាវាកម្រិត Neopanamax និង ១០,០៦២ ដងជានាវាកម្រិត Panamax ធម្មតា។ តាមសេចក្តីប្រកាសរបស់ ACP ខ្លួនឯង ផ្នែកកុងតឺន័រ និងឧស្ម័នឥន្ធនៈធ្យូងថ្ម (LPG) ជាកត្តាចម្បងជំរុញកំណើនចំណូល ខណៈនាវាដឹកសម្ភារៈដុំដុំ (bulk carrier) បន្តងើបឡើងវិញបន្តិចម្តងៗ ចំណែកឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ (LNG) មិនសូវល្អដោយសារលក្ខខណ្ឌទីផ្សារដឹកជញ្ជូនអន្តរជាតិមិនអំណោយផល។
២០២៦៖ អែលនីនញ៉ូថ្មីមួយកំពុងតាមដាន
ការស្តារឡើងវិញមិនមានន័យថាហានិភ័យបានបាត់ទាំងស្រុងទេ។ ដល់ខែសីហា ២០២៦ (ពេលសរសេរអត្ថបទនេះ) ACP បានចាប់ផ្តើមកាត់បន្ថយជម្រៅត្រាំម្តងទៀត ដោយសារព្យាករណ៍អែលនីនញ៉ូថ្មីមួយ៖ ពី ៤៩.៥ ហ្វីត (ដើមកក្កដា) មក ៤៩.០ ហ្វីត (២៤ កក្កដា) ៤៨.៥ ហ្វីត (១៥ សីហា) និងគម្រោងបន្តចុះដល់ ៤៧.៥ ហ្វីត (៣ កញ្ញា ២០២៦)។ ACP បញ្ជាក់ថាការកាត់បន្ថយនេះ «ស្រាលជាងវិបត្តិប្រវត្តិសាស្ត្រ ២០២៣-២០២៤ ជាច្រើន» ហើយមិនប៉ះពាល់ចំនួនចន្លោះឆ្លងកាត់ប្រចាំថ្ងៃទេ ដោយសារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសន្សំទឹកថ្មីៗដូចជាអាងសន្សំទឹក និងការចាក់សោនាវាតូចរួមគ្នា។
វិវាទអធិបតេយ្យភាព សហរដ្ឋអាមេរិក-ប៉ាណាម៉ា G
ថ្ងៃទី ២០ មករា ២០២៥ ក្នុងសុន្ទរកថាទទួលតំណែងជាផ្លូវការ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក ដូណាល់ ត្រាំ បាននិយាយថា៖ «យើងត្រូវបានប្រព្រឹត្តយ៉ាងអយុត្តិធម៌ពីអំណោយល្ងង់ខ្លៅនេះ ដែលមិនគួរផ្តល់ជាដាច់ខាត ហើយប៉ាណាម៉ាបានក្បត់សន្យា»។ លោកបន្តថា៖ «ជាពិសេស ចិនកំពុងប្រតិបត្តិការប្រឡាយប៉ាណាម៉ា។ ហើយយើងមិនបានឲ្យវាទៅចិនទេ យើងបានឲ្យវាទៅប៉ាណាម៉ា ហើយឥឡូវយើងកំពុងយកវាមកវិញ»។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍នេះជាការអះអាងរបស់លោក ត្រាំ ដែលមិនបានភ្ជាប់ភស្តុតាងជាឯកសារជាមួយផ្នែក «ចិនប្រតិបត្តិការប្រឡាយ» ក្នុងសុន្ទរកថានោះទេ។
ប្រធានាធិបតីប៉ាណាម៉ា ចូសេ រ៉ូអែល មូលីណូ បានតបវិញភ្លាមៗថា៖ «ប្រឡាយគឺជា និងនឹងបន្តជារបស់ប៉ាណាម៉ា» ហើយថា «គ្មានវត្តមានប្រទេសណាមួយក្នុងពិភពលោកជ្រៀតជ្រែកលើការគ្រប់គ្រងរបស់យើងទេ»។ ឯកអគ្គរដ្ឋទូតប៉ាណាម៉ាប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ អេឡុយ អាល់ហ្វារ៉ូ ដេ អាល់បា បានផ្ញើលិខិតទៅក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខសហប្រជាជាតិ ខែមករា ២០២៥ ដោយលើកឧទ្ទាហរណ៍ពីមាត្រាធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិដែលហាមឃាត់រដ្ឋពី «ការគំរាមកំហែង ឬប្រើកម្លាំង» ប្រឆាំងអធិបតេយ្យភាព ឬទឹកដីរដ្ឋណាមួយ។ លោក មូលីណូ ក៏បានបញ្ជាក់ថាថ្លៃឆ្លងកាត់ «ត្រូវបានគណនាតាមរបៀបដូចគ្នា» ចំពោះនាវាទាំងអស់ រួមទាំងនាវាអាមេរិក ជាការតបទៅនឹងការចោទប្រកាន់ដាច់ដោយឡែកមួយទៀតរបស់លោក ត្រាំ ថាប៉ាណាម៉ាគិតថ្លៃ «ខ្ពស់ហួសហេតុ» ចំពោះនាវាអាមេរិក។ វិវាទនេះមានទម្ងន់ជាក់ស្តែងលើសពីការនិយាយន័យនយោបាយ ព្រោះនាវាដឹកទំនិញរវាងឆ្នេរខាងកើត និងខាងលិចសហរដ្ឋអាមេរិកពឹងផ្អែកលើប្រឡាយនេះជាទៀងទាត់ ដូច្នេះការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយ ឬការកំហិតថ្មីណាមួយអាចប៉ះពាល់ដល់ខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់អាមេរិកដោយផ្ទាល់។
តើសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩៧៧ ចែងអ្វីជាក់ស្តែង
សន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាពអចិន្ត្រៃយ៍ (Neutrality Treaty) ជាឯកសារស្នូលដែលភាគីទាំងសងខាងលើកយកមកអះអាង។ វាធានាថាប្រឡាយ «តែងតែបើកចំហ» ដោយថ្លៃមិនរើសអើងចំពោះនាវាគ្រប់ជាតិ ទាំងក្នុងសង្គ្រាម និងសន្តិភាព ហើយបញ្ជាក់ថាមានតែប៉ាណាម៉ាទេដែលអាចប្រតិបត្តិការប្រឡាយ ឬដាក់កងទ័ពក្នុងទឹកដីជុំវិញ។ សន្ធិសញ្ញានេះគ្មានកាលបរិច្ឆេទផុតកំណត់ ខុសពីសន្ធិសញ្ញាប្រឡាយប៉ាណាម៉ាដែលគ្រប់គ្រងតែដំណាក់កាលផ្ទេរអំណាចប៉ុណ្ណោះ។ ចំណុចដែលកំពុងជជែកគឺមាត្រាមួយដែលអាមេរិកនិងប៉ាណាម៉ារក្សា «សិទ្ធិការពារភាពអព្យាក្រឹតរបស់ប្រឡាយ» ជាមួយសិទ្ធិឆ្លងកាត់អាទិភាពសម្រាប់នាវាចម្បាំងអាមេរិក និងប៉ាណាម៉ា។
ការដកខ្លួនពី Belt and Road និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការការពារជាតិ H
ថ្ងៃទី ២ កុម្ភៈ ២០២៥ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក Marco Rubio បានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចប៉ាណាម៉ា ជាការធ្វើដំណើរបរទេសដំបូងរបស់លោកជារដ្ឋមន្ត្រី។ បន្ទាប់ពីជួបជាមួយលោក មូលីណូ ថ្ងៃទី ៦ កុម្ភៈ ២០២៥ រដ្ឋាភិបាលប៉ាណាម៉ាបានប្រកាសសម្រេចចិត្តមិនបន្តកិច្ចព្រមព្រៀងក្របខណ្ឌ Belt and Road Initiative (BRI) ដែលបានចុះហត្ថលេខាតាំងពីឆ្នាំ ២០១៧ ក្រោយប្តូរការទទួលស្គាល់ការទូតពីតៃវ៉ាន់មកចិន ដោយប្រកាសជាផ្លូវការឲ្យផុតកំណត់មិនបន្តកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ — ក្លាយជាប្រទេសអាមេរិកឡាទីនដំបូងគេចេញពី BRI។ លោក មូលីណូ បញ្ជាក់ថាការសម្រេចនេះផ្អែកលើផលប្រយោជន៍ជាតិផ្ទាល់ខ្លួន មិនមែនស្ថិតក្រោមសម្ពាធអាមេរិកទេ ខណៈអ្នកសង្កេតការណ៍ជាច្រើនចាត់ទុកជាលទ្ធផលដោយផ្ទាល់នៃការទស្សនកិច្ចរបស់ Rubio។
ខែក្រោយមក ថ្ងៃទី ៨-៩ មេសា ២០២៥ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក Pete Hegseth បានទស្សនកិច្ចប៉ាណាម៉ា ដោយថ្លែងក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មានរួមថា៖ «យើងគោរពអធិបតេយ្យភាពរបស់ប៉ាណាម៉ាដាច់ខាត» ប៉ុន្តែក៏បន្តថា៖ «រួមគ្នា យើងនឹងយកប្រឡាយមកវិញពីឥទ្ធិពលចិន»។ រដ្ឋមន្ត្រីសន្តិសុខសាធារណៈប៉ាណាម៉ា Frank Abrego បញ្ជាក់ថា Hegseth «បានទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរបស់ប៉ាណាម៉ាលើប្រឡាយប៉ាណាម៉ា»។ ភាគីទាំងពីរបានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការការពារជាតិ រួមទាំងការហ្វឹកហាត់រួម និងការបង្វិលកងកម្លាំង-សម្ភារៈអាមេរិកមកប៉ាណាម៉ាជាបន្តបន្ទាប់ ព្រមទាំងជំនួយផ្នែកសន្តិសុខតាមអ៊ីនធឺណិត និងការឃ្លាំមើលប្រឡាយ។
វិវាទកំពង់ផែ Hutchison I
ថ្ងៃទី ៤ មីនា ២០២៥ ក្រុមហ៊ុនហុងកុង CK Hutchison បានប្រកាសព្រមព្រៀងលក់កម្មសិទ្ធិកំពង់ផែ ៤៣ កន្លែងក្នុង ២៣ ប្រទេស (រួមទាំង Balboa និង Cristóbal នៅប្រឡាយប៉ាណាម៉ា) ជូនក្រុមហ៊ុនសម្ព័ន្ធដឹកនាំដោយ BlackRock (តាមរយៈ Global Infrastructure Partners) និង MSC (តាមរយៈបុត្រសម្ព័ន្ធ TiL) ក្នុងតម្លៃសរុប ២២.៨ ពាន់លានដុល្លារ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះកើតឡើងខណៈកំពុងមានសម្ពាធនយោបាយពីរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកលើកម្មសិទ្ធិកំពង់ផែចិននៅជិតប្រឡាយ ប៉ុន្តែត្រូវពន្យារពេលចុះកិច្ចសន្យាចុងក្រោយជាច្រើនខែ ដោយសារអាជ្ញាធរប្រកួតប្រជែងទីផ្សារចិន (SAMR) ចាប់ផ្តើមធ្វើការត្រួតពិនិត្យប្រឆាំងផ្តាច់មុខទីផ្សារ។
ស្របគ្នានេះ រដ្ឋាភិបាលប៉ាណាម៉ាបានបើកការស៊ើបអង្កេតលើសម្បទាន Panama Ports Company ដើមឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយអះអាងថាមិនធ្លាប់ត្រូវបានអនុម័តត្រឹមត្រូវតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ថ្ងៃទី ៣០ មករា ២០២៦ តុលាការកំពូលប៉ាណាម៉ា (CSJ) សម្រេចថាកិច្ចសន្យាសម្បទាននេះខុសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ការសម្រេចនេះចាប់ធរមានជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ២៣ កុម្ភៈ ២០២៦ តាមរាជកិច្ចសារព័ត៌មានរដ្ឋ។ ថ្ងៃដដែលនោះ ប្រធានាធិបតីមូលីណូបានចេញក្រិត្យលេខ ២៣ បញ្ជាឲ្យអាជ្ញាធរនាវាចរណ៍ប៉ាណាម៉ា (AMP) ចូលកាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិកំពង់ផែជាបណ្តោះអាសន្ន។ ចំណតកប៉ាល់ Balboa ត្រូវប្រគល់ជូន APM Terminals (បុត្រសម្ព័ន្ធ Maersk) ចំណែក Cristóbal ប្រគល់ជូន TiL (ដៃគូកំពង់ផែរបស់ MSC) គ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នរយៈពេល ១៨ ខែ។ អតីតអភិបាល ACP លោក Alberto Alemán Zubieta ត្រូវបានតែងតាំងសម្របសម្រួលការផ្លាស់ប្តូរនេះ ដោយបញ្ជាក់ថា «គ្មានការបញ្ឈប់ការងារ ហើយកម្មករប៉ាណាម៉ាទាំងអស់នៅតែស្ថិតក្នុងតំណែងរបស់ខ្លួន»។
អ្វីនៅតែជាការជជែកដេញដោល
ការសម្រេចរបស់តុលាការកំពូលប៉ាណាម៉ាកើតឡើងតាមនីតិវិធីច្បាប់ក្នុងស្រុករបស់ខ្លួន ដោយផ្អែកលើហេតុផលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលរដ្ឋាភិបាលប៉ាណាម៉ាបញ្ជាក់ថាមិនទាក់ទងនឹងសម្ពាធពីខាងក្រៅទេ។ ចំណែក CK Hutchison ចាត់ទុកជាសកម្មភាពមិនស្របច្បាប់ ហើយបានព្រមានភាគីទីបីកុំឲ្យសហការក្នុង«សកម្មភាពមិនស្របច្បាប់» ណាមួយទាក់ទងនឹងចំណតកប៉ាល់ទាំងពីរ។ លទ្ធផលចុងក្រោយនៃការអាជ្ញាកណ្តាល និងជោគវាសនារបស់កិច្ចព្រមព្រៀង MSC/BlackRock នៅមិនទាន់ដឹងច្បាស់នៅឡើយទេ។
អ្វីត្រូវតាមដានបន្ត J
- អែលនីនញ៉ូ ២០២៦-២០២៧ — តើជម្រៅត្រាំបន្តធ្លាក់ចុះលើសពី ៤៧.៥ ហ្វីតដែរឬទេ បន្ទាប់ពីការកាត់បន្ថយបានចាប់ផ្តើមរួចហើយ ខែកក្កដា-កញ្ញា ២០២៦។ អ្នកវិភាគមួយចំនួនព្រមានពីហានិភ័យការកំហិតជម្រៅត្រាំម្តងទៀតឆ្នាំ ២០២៧ ប្រសិនបើភ្លៀងបន្តខ្វះ។
- លទ្ធផលអាជ្ញាកណ្តាល CK Hutchison — ដំណោះស្រាយចុងក្រោយនឹងកំណត់ថាតើកិច្ចព្រមព្រៀង MSC/BlackRock អាចបន្តទៅមុខ ត្រូវកែសម្រួល ឬបោះបង់ចោលទាំងស្រុង។
- ការអនុវត្តជាក់ស្តែងនៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការការពារជាតិអាមេរិក-ប៉ាណាម៉ា — តើកិច្ចព្រមព្រៀងខែមេសា ២០២៥ បកប្រែទៅជាវត្តមានយោធាអាមេរិកអចិន្ត្រៃយ៍ប៉ុន្មាន ក្នុងព្រំដែនអ្វីដែលសន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាពអនុញ្ញាត។
- ថវិកា និងគោលដៅចំណូល ACP — ថាតើនិន្នាការកើនឡើងឆ្នាំ ២០២៥ បន្តរក្សាបានក្នុងបរិបទតម្រូវការនាវាដឹកទំនិញសកលដែលប្រែប្រួល។
- ការវិនិយោគស្តារភាពធន់នឹងទឹក — ACP បានប្រកាសផែនការវិនិយោគជាង ៨.៥ ពាន់លានដុល្លារដល់ឆ្នាំ ២០៣០ លើមធ្យោបាយសន្សំសំចៃទឹក រួមទាំងលទ្ធភាពបង្កើតប្រភពទឹកបន្ថែមក្រៅពីបឹងហ្គាទុន និងអាល់ហាហួឡា។
សំណួរញឹកញាប់ L
ហេតុអ្វីប្រឡាយប៉ាណាម៉ារងគ្រោះដោយគ្រោះរាំងស្ងួត ខណៈស៊ុយអេសមិនរងគ្រោះ?
តើនរណាជាម្ចាស់ និងគ្រប់គ្រងប្រឡាយប៉ាណាម៉ាបច្ចុប្បន្ន?
តើសន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាពឆ្នាំ ១៩៧៧ ផ្តល់សិទ្ធិអាមេរិកយកប្រឡាយមកវិញដែរឬទេ?
តើវិបត្តិទឹក ២០២៣-២០២៤ ធ្ងន់ធ្ងរប៉ុនណា?
តើប្រព័ន្ធកក់ចន្លោះ និងការដេញថ្លៃដំណើរការយ៉ាងណា?
តើវិវាទកំពង់ផែ Hutchison ទាក់ទងនឹងប្រឡាយដោយផ្ទាល់ដែរឬទេ?
ប្រភព (Sources) M
- ✓គួរដឹង · Makiivka — ពេលសញ្ញាទូរស័ព្ទក្លាយជាគោលដៅសម្លាប់
- ✓គួរដឹង · សង្គ្រាមបន្ទះឈីប — ពេលបន្ទះតូចជាងក្រចកដៃ កំណត់អនាគតពិភពលោក
- ✓គួរដឹង · សមុទ្រចិនខាងត្បូង — ហេតុអ្វីផ្ទៃទឹកមួយកន្លែង ក្លាយជាចំណុចក្តៅបំផុតរបស់អាស៊ី?
- ✓គួរដឹង · ចរកសមុទ្រម៉ាឡាកា — ផ្លូវទឹកទទឹង ២.៨ គីឡូម៉ែត្រ ដែលទ្រទ្រង់សេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី
- ✓គួរដឹង · ចរកហ័រមុស — ផ្លូវទឹកទទឹង ៣៩ គីឡូម៉ែត្រ ដែលពិភពលោកមិនអាចវាងបាន
- ✓គួរដឹង · រ៉ែធាតុកម្រ — លោហធាតុ ១៧ មុខ ដែលចិនកាន់សោ ហើយពិភពលោកកំពុងរកកូនសោថ្មី
- ✓គួរដឹង · ចរកតៃវ៉ាន់ — ហេតុអ្វីផ្លូវទឹកទទឹង ១៣០ គីឡូម៉ែត្រ កាន់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងកណ្តាប់ដៃ
- ✓គួរដឹង · ខ្សែកាបក្រោមសមុទ្រ — ខ្សែស្តើងប៉ុនបំពង់ទឹក ដែលដឹកអ៊ីនធឺណិតឆ្លងទ្វីបស្ទើរទាំងអស់
- ✓គួរដឹង · ផ្លូវសមុទ្រអាកទិក — ពេលទឹកកករលាយ តើផ្លូវកាត់ថ្មីពិតជាបើកមែនឬ?
- ✓គួរដឹង · គន្លងអវកាស — ផ្កាយរណបរាប់ម៉ឺន និងការប្រណាំងកាន់កាប់លំហជុំវិញផែនដី
- ✓គួរដឹង · ដ្រូនតូច — ពេលអាវុធថ្លៃពីររយដុល្លារ ដេញតាមគ្រឿងចម្បាំងតម្លៃរាប់លាន
- ✓គួរដឹង · ដ្រូនចម្ងាយឆ្ងាយ — ពីយន្តហោះឥតមនុស្សបើកតម្លៃរាប់លាន ដល់ដ្រូនវាយម្តងចប់ថ្លៃប៉ុន្មានម៉ឺន
- ✓គួរដឹង · ការប្រឆាំងដ្រូន — ពេលការពារម្តងថ្លៃជាងអ្វីដែលអ្នកបាញ់ធ្លាក់
- ✓គួរដឹង · ផ្កាយរណបឈ្លបយកការណ៍ — តើពីលើអវកាស គេមើលឃើញអ្វីខ្លះពិតប្រាកដ?
- ✓គួរដឹង · សង្គ្រាមប្រឆាំងអវកាស — ពេលគន្លងផែនដីក្លាយជាសមរភូមិមួយទៀត
- ✓គួរដឹង · ការពារមីស៊ីល — ស្រទាប់ការពារ តម្លៃ និងអត្ថន័យពិតនៃ «អត្រាទប់ស្កាត់»
- ✓គួរដឹង · អាវុធអ៊ីពែសូនិក — លឿនជាងសំឡេង ៥ ដង តែហេតុអ្វីល្បឿនមិនមែនជារឿងថ្មី
- ✓គួរដឹង · នាវាមុជទឹក — អាវុធដែលលាក់ខ្លួនបានល្អបំផុត និងការប្រណាំងស្តាប់សំឡេងក្រោមទឹក
- ✓គួរដឹង · អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ក្រោយ New START — ពេលដែនកំណត់ចុងក្រោយផុតកំណត់
- ✓គួរដឹង · ឧស្សាហកម្មអាវុធ — អ្នកណាចំណាយ អ្នកណាផលិត និងហេតុអ្វីលុយច្រើនមិនស្មើនឹងគ្រាប់ច្រើន
- ✓គួរដឹង · ស៊ុយអេស និងបាប-អែល-ម៉ាន់ដេប — ពេលផ្លូវខ្លីបំផុតរវាងអឺរ៉ុប និងអាស៊ី ក្លាយជាផ្លូវដែលគេចៀស
- ✓គួរដឹង · ការវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ AI៖ បន្ទះឈីប ថាមពល បំណុល និងជម្លោះ «ពពុះ»
- ✓គួរដឹង · បន្ទះឈីបទំនើបបំផុតរបស់ពិភពលោក — ហេតុអ្វីមានតែក្រុមហ៊ុនពីរបីប៉ុណ្ណោះដែលអាចផលិតបាន
- ✓គួរដឹង · កុំព្យូទ័រកង់ទិច៖ អ្វីដែលវាធ្វើបានពិតប្រាកដសព្វថ្ងៃ និងហេតុអ្វីគ្រីបគ្រីបប្រញាប់រត់នាំមុខ
- ✓គួរដឹង · សន្តិសុខអនឡាញ — ការវាយប្រហារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ សេដ្ឋកិច្ចនៃការទារលុយ និងអ្នកគំរាមកំហែងជាប់រ…
- ២៦គួរដឹង · ប្រឡាយប៉ាណាម៉ា — ពីវិបត្តិទឹកសាប ដល់វិវាទអធិបតេយ្យភាព
