០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ បន្ទុកសកលនៃស្ត្រូក

ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល (stroke) កើតឡើងនៅពេលការផ្គត់ផ្គង់ឈាមទៅផ្នែកណាមួយនៃខួរក្បាលត្រូវបានរំខាន — ដោយសារសរសៃឈាមស្ទះ ឬប្រេះឲ្យឈាមហូរចេញ។ តាម សន្លឹកព័ត៌មានស្ថិតិស្ត្រូកសកលឆ្នាំ២០២៥របស់ WSO ដែលផ្អែកលើទិន្នន័យ GBD ឆ្នាំ២០២១ មានករណីស្ត្រូកថ្មី១១,៩លាននាក់/ឆ្នាំ អ្នកមានប្រវត្តិស្ត្រូករស់នៅ៩៣,៨លាននាក់ មរណភាព៧,៣លាននាក់ និង DALYs ១៦០,៥លានឆ្នាំ។ របាយការណ៍ដដែលនេះឲ្យដឹងថា មនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមបួននាក់អាយុលើស២៥ឆ្នាំ នឹងជួបប្រទះស្ត្រូកយ៉ាងហោចម្តងក្នុងជីវិត។ ចំណែកឯការធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពទិន្នន័យ GBD ដល់ឆ្នាំ២០២៣ បង្ហាញលេខប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ប៉ុន្តែខ្ពស់ជាងបន្តិច គឺករណីថ្មី១៣,២លាននាក់ និងមរណភាព៦,៨លាននាក់។

និន្នាការចាប់ពី១៩៩០ដល់២០២៣ បង្ហាញរូបភាពពីរផ្នែក៖ អត្រាកែតម្រូវតាមអាយុបានធ្លាក់ចុះគួរកត់សម្គាល់ — មរណភាពថយចុះ៥២% ករណីថ្មីថយចុះ២៥% និង DALYs ថយចុះ៤៨% — ជាលទ្ធផលនៃការគ្រប់គ្រងកត្តាហានិភ័យប្រសើរឡើង។ ប៉ុន្តែលេខសរុបជាក់ស្តែងកើនឡើងវិញ ដោយសារចំនួនប្រជាជនចាស់ជរាកាន់តែច្រើន៖ ករណីសរុបកើន៧៣%ចាប់តាំងពី១៩៩០។ អាយុមិនមែនកត្តាការពារនោះទេ — ៥៣%កើតឡើងចំពោះអាយុក្រោម៧០ឆ្នាំ ហើយ១៥%ចំពោះវ័យបន្តវ័យក្មេង (១៥-៤៩ឆ្នាំ)។ ចំណាយសរុបជាសកលលើសពី៨៩០ពាន់លានដុល្លារ/ឆ្នាំ ស្មើ០,៦៦%នៃ GDP ពិភពលោក។

០២ស្ត្រូកពីរប្រភេទ៖ ស្ទះ ឬ ហូរឈាម ហេតុអ្វីខុសគ្នា

ស្ត្រូកមិនមែនជាជំងឺតែមួយប្រភេទនោះទេ — WSO ចែងចែកជាពីរក្រុមធំដោយផ្អែកលើមូលហេតុផ្ទុយគ្នា។ ស្ត្រូកប្រភេទស្ទះសរសៃឈាម (ischemic stroke) កើតឡើងនៅពេលកំណកឈាមស្ទះសរសៃឈាមនាំឈាមទៅខួរក្បាល ធ្វើឲ្យខ្វះអុកស៊ីសែន — គិត៦៥,៣%នៃករណី តាមទិន្នន័យ GBD ២០២១។ ចំណែកឯស្ត្រូកប្រភេទហូរឈាម (hemorrhagic stroke) កើតឡើងនៅពេលសរសៃឈាមប្រេះស្រាំ ធ្វើឲ្យឈាមហូរចូលជាលិកាខួរក្បាល (ការហូរឈាមក្នុងខួរក្បាល គិត២៨,៨%) ឬចន្លោះខួរក្បាល និងភ្នាសគ្របដណ្តប់ (ការហូរឈាមក្រោមភ្នាសអារ៉ាក់ណូអ៊ីត គិត៥,៨%)។ ភាពខុសគ្នានេះកំណត់ដោយផ្ទាល់ថាវិធីព្យាបាលបន្ទាន់មួយណាអាចប្រើបាន ព្រោះថ្នាំរំលាយកំណកឈាម និងការវះកាត់ដកកំណកឈាម (ផ្នែក D-E) រចនាឡើងសម្រាប់ដោះស្រាយការស្ទះប៉ុណ្ណោះ — ការប្រើលើអ្នកជំងឺហូរឈាម នឹងធ្វើឲ្យការហូរឈាមកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។

នេះជាមូលហេតុដែលប្រព័ន្ធសុខាភិបាលទាំងអស់ត្រូវការស្កេនរូបភាពខួរក្បាល (CT ឬ MRI) ជាជំហានដំបូង មុននឹងសម្រេចផ្តល់ការព្យាបាលណាមួយ — ព្រោះរោគសញ្ញាខាងក្រៅ (ចលនាទន់ខ្សោយម្ខាង និយាយពិបាក) អាចដូចគ្នាទាំងស្រុងសម្រាប់ស្ត្រូកទាំងពីរប្រភេទ ទោះមូលហេតុខាងក្នុងផ្ទុយគ្នាទាំងស្រុងក៏ដោយ។ លទ្ធភាពទទួលបានការស្កេននេះខ្លួនឯង ក៏មានគម្លាតធំរវាងតំបន់ដូចនឹងបង្ហាញនៅផ្នែក F។

០៣«ពេលវេលាគឺជាខួរក្បាល»៖ ហេតុអ្វីរាល់នាទីមានតម្លៃ

ក្នុងវិស័យស្ត្រូក មានឃ្លាមួយប្រើជាទូទៅគឺ «ពេលវេលាគឺជាខួរក្បាល» (time is brain) — គំនិតរបស់អ្នកស្រាវជ្រាវ Jeffrey Saver បានប៉ាន់ស្មានជាលេខច្បាស់ក្នុងអត្ថបទឆ្នាំ២០០៦ក្នុងទស្សនាវដ្ដី Stroke៖ ក្នុងស្ត្រូកប្រភេទស្ទះធម្មតាមួយដែលមិនទាន់ព្យាបាល ខួរក្បាលបាត់បង់កោសិកាសរសៃប្រសាទប្រមាណ១,៩លាន ក្នុងមួយនាទី — រាល់នាទីនៃការពន្យារពេល ស្មើនឹងការបាត់បង់ខួរក្បាលកាន់តែច្រើន។ ការប៉ាន់ស្មាននេះជាមធ្យមភាគទូទៅ មិនមែនការវាស់វែងជាក់លាក់ចំពោះអ្នកជំងឺម្នាក់ៗនោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយដើម្បីពន្យល់ពីមូលហេតុដែលប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពទូទាំងពិភពលោក រៀបចំផែនការឆ្លើយតបស្ត្រូកជា «ខ្សែសង្វាក់ការរស់រានមានជីវិត» (chain of survival) ស្រដៀងករណីបេះដូងឈប់លោត។

ខ្សែសង្វាក់នេះមានដំណាក់កាលជាប្រព័ន្ធជាច្រើន ដែលនីមួយៗអាចមានឧបសគ្គផ្សេងគ្នាអាស្រ័យលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់នីមួយៗ៖

1. ការសម្គាល់ជាសាធារណៈ — យុទ្ធនាការសុខភាពសាធារណៈជាច្រើនប្រទេសប្រើអក្សរកាត់ដូចជា FAST (Face-Arm-Speech-Time) ដើម្បីជួយប្រជាជនសម្គាល់រោគសញ្ញា និងហៅសេវាសង្គ្រោះបន្ទាន់ភ្លាមៗ
2. ការដឹកជញ្ជូនបន្ទាន់ — ក្នុងប្រព័ន្ធកម្រិតខ្ពស់ រថយន្តសង្គ្រោះអាចជូនដំណឹងជាមុនទៅមន្ទីរពេទ្យ ដើម្បីរៀបចំក្រុមស្ត្រូកឲ្យរួចរាល់មុនអ្នកជំងឺមកដល់
3. ការស្កេនរូបភាពបន្ទាន់ — មន្ទីរពេទ្យត្រូវការម៉ាស៊ីនស្កេន CT ឬ MRI ប្រើបានភ្លាមៗ ២៤ម៉ោង ដើម្បីញែកប្រភេទស្ត្រូក (សូមមើលផ្នែក B)
4. ការសម្រេចចិត្តព្យាបាល — ក្រុមគ្រូពេទ្យសម្រេចលក្ខណៈសម្បត្តិសម្រាប់ថ្នាំរំលាយកំណកឈាម និង/ឬការវះកាត់ដកកំណកឈាម ដោយផ្អែកលើពេលវេលា និងលទ្ធផលស្កេន

០៤ការចាក់ថ្នាំរំលាយកំណកឈាមតាមសរសៃឈាម (IV Thrombolysis)

ការព្យាបាលបន្ទាន់ដំបូងគេដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រពីការសាកល្បងព្យាបាលចៃដន្យ (RCT) សម្រាប់ស្ត្រូកប្រភេទស្ទះ គឺការចាក់ថ្នាំរំលាយកំណកឈាមតាមសរសៃឈាម ដោយប្រើថ្នាំអាល់តេផ្លាស (alteplase ឬហៅកាត់ tPA)។ ការសាកល្បង NINDS rt-PA Stroke Trial (NEJM ១៩៩៥) បង្ហាញថាអ្នកជំងឺទទួលថ្នាំក្នុង៣ម៉ោងដំបូង មានលទ្ធភាពខ្ពស់ជាងគួរកត់សម្គាល់ក្នុងការជាសះស្បើយស្ទើរគ្មានពិការភាព ធៀបនឹងក្រុមទទួលថ្នាំក្លែងក្លាយ (placebo) — ជាមូលដ្ឋានឲ្យ FDA អនុញ្ញាតប្រើថ្នាំនេះជាផ្លូវការឆ្នាំបន្ទាប់។ ការសិក្សាបន្ថែមក្រោយមកបានពង្រីកបង្អួចនេះដល់៤,៥ម៉ោងសម្រាប់អ្នកជំងឺមួយចំនួន ហើយបច្ចុប្បន្ន ថ្នាំតេណិកទីផ្លាស (tenecteplase) កំពុងចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់ជាជម្រើសផ្សេងដែលចាក់បានលឿនជាង។ គោលការណ៍ស្នូលនៅតែដដែល៖ ចាក់ថ្នាំកាន់តែលឿន ប្រូបាប៊ីលីតេនៃការជាសះស្បើយកាន់តែប្រសើរ។

ថ្វីត្បិតមានភស្តុតាងគាំទ្រច្បាស់លាស់អស់ជាង៣ទសវត្សរ៍ក៏ដោយ លទ្ធភាពទទួលបានថ្នាំនេះនៅតែខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងទូទាំងពិភពលោក។ តាមរបាយការណ៍ «Stroke Action Now» របស់ Global Stroke Action Coalition (សម្របសម្រួលដោយ WSO រួមជាមួយអ្នកនិពន្ធគណៈកម្មការ Lancet Neurology) នៅប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់ ប្រមាណ២០%នៃអ្នកជំងឺស្ត្រូកប្រភេទស្ទះ ទទួលបានការចាក់ថ្នាំរំលាយកំណកឈាម ខណៈនៅប្រទេសមានចំណូលទាប និងមធ្យមកម្រិតទាប សមាមាត្រនេះធ្លាក់ចុះមកក្រោម១%។ គម្លាតនេះមិនកើតចេញពីកង្វះថ្នាំតែមួយមុខទេ — វាទាមទារការចូលដល់មន្ទីរពេទ្យទាន់ពេល ការស្កេន CT ភ្លាមៗ និងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រងផលវិបាកអាចកើតមាន — លក្ខខណ្ឌទាំងនេះកម្រមានគ្រប់នៅមន្ទីរពេទ្យក្រៅតំបន់ទីក្រុងធំ។

០៥ការវះកាត់ដកកំណកឈាមតាមបំពង់បញ្ចូល (Mechanical Thrombectomy)

ចំពោះស្ត្រូកប្រភេទស្ទះបណ្តាលមកពីការស្ទះនៅសរសៃឈាមធំមួយ (large-vessel occlusion) វិធីព្យាបាលបន្ថែមមួយគឺការវះកាត់ដកកំណកឈាមតាមបំពង់បញ្ចូល (mechanical thrombectomy)។ វិធីនេះប្រើឧបករណ៍បំពង់តូចមួយបញ្ចូលតាមសរសៃឈាមចាប់ពីត្រគាក ឬដៃ រហូតដល់សរសៃឈាមខួរក្បាលដែលស្ទះ ដើម្បីទាញយកកំណកឈាមចេញដោយផ្ទាល់ — ខុសពីការចាក់ថ្នាំរំលាយកំណកឈាមដែលពឹងផ្អែកលើប្រព័ន្ធឈាមរបស់រាងកាយផ្ទាល់ក្នុងការរំលាយកំណកនោះ។ ភស្តុតាងគាំទ្រដ៏ខ្លាំងដំបូងគេមកពី ការសាកល្បង MR CLEAN នៅប្រទេសហូឡង់ ដែលបោះពុម្ភផ្សាយក្នុង NEJM ឆ្នាំ២០១៥ បង្ហាញថាការវះកាត់នេះបូករួមជាមួយការថែទាំស្តង់ដារ បង្កើនអត្រាការជាសះស្បើយដោយឯករាជ្យភាពបានគួរឲ្យកត់សម្គាល់ បើប្រៀបធៀបនឹងការថែទាំស្តង់ដារតែម្នាក់ឯង។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ការវិភាគរួម HERMES ដែលបូកសរុបទិន្នន័យអ្នកជំងឺបុគ្គលពីការសាកល្បងចៃដន្យទាំង៥ (រួមទាំង MR CLEAN) បញ្ជាក់ថាអត្ថប្រយោជន៍នេះជាប់លាប់ទូទាំងក្រុមអ្នកជំងឺផ្សេងៗគ្នា — ធ្វើឲ្យការវះកាត់នេះក្លាយជាស្តង់ដារថែទាំសម្រាប់ស្ត្រូកស្ទះសរសៃឈាមធំ។

ការសិក្សាបន្តបន្ទាប់ពង្រីកលទ្ធភាពនេះកាន់តែឆ្ងាយ៖ ការសាកល្បង DAWN និងការសាកល្បង DEFUSE 3 ដែលបោះពុម្ភផ្សាយក្នុង NEJM ឆ្នាំ២០១៨ បង្ហាញថា អ្នកជំងឺមួយចំនួនអាចទទួលអត្ថប្រយោជន៍ពីការវះកាត់នេះ សូម្បីតែ៦ដល់២៤ម៉ោងក្រោយចាប់ផ្តើមរោគសញ្ញាក៏ដោយ — លើសពីបង្អួចពេលវេលារបស់ថ្នាំរំលាយកំណកឈាមយ៉ាងខ្លាំង — ដរាបណាការស្កេនរូបភាពកម្រិតខ្ពស់ (perfusion imaging) បង្ហាញថានៅមានជាលិកាខួរក្បាលអាចសង្គ្រោះបាន។ ការពង្រីកនេះជាដំណឹងល្អសម្រាប់អ្នកជំងឺមួយចំនួន ប៉ុន្តែក៏ធ្វើឲ្យតម្រូវការហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធកាន់តែស្មុគស្មាញ — ការស្កេន perfusion imaging ទាមទារបច្ចេកវិទ្យា និងកម្មវិធីវិភាគស្មុគស្មាញជាងការស្កេន CT ធម្មតាឆ្ងាយ។

ខុសពីថ្នាំរំលាយកំណកឈាមដែលមន្ទីរពេទ្យភាគច្រើនអាចផ្តល់បាន ការវះកាត់ដកកំណកឈាមទាមទារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស្មុគស្មាញជាងច្រើន៖ បន្ទប់ដំណើរការវះកាត់តាមសរសៃឈាម (catheterisation lab) និងគ្រូពេទ្យឯកទេសអន្តរាគមន៍សរសៃប្រសាទ (neurointerventionalist) ដែលទទួលការបណ្តុះបណ្តាលពិសេស។ ការស្ទង់មតិសកលមួយក្នុងចំណោមអ្នកឆ្លើយ៥២៦នាក់ពី៨៩ប្រទេស ក្នុងទស្សនាវដ្ដី International Journal of Stroke រកឃើញថា ៤០,៩%នៃអ្នកឆ្លើយខ្វះកម្មវិធីបណ្តុះបណ្តាលឯកទេសអន្តរាគមន៍សរសៃប្រសាទដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធច្បាស់លាស់ ហើយសម្រាប់ស្កេនជ្រើសរើសអ្នកជំងឺ មានតែ៨,២%ប្រើ MRI/MRA ខណៈភាគច្រើនប្រើ CT ធម្មតា។ តម្លៃចំណាយ និងកង្វះគ្រូពេទ្យឯកទេស ជាឧបសគ្គចម្បងបំផុតនៅប្រទេសមានចំណូលទាប។

០៦គម្លាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ៖ CT/MRI និងមជ្ឈមណ្ឌលឯកទេស

ផ្នែក D និង E បានបង្ហាញរួចមកហើយពីគម្លាតលទ្ធភាពទទួលបានវិធីព្យាបាលនីមួយៗ — ប៉ុន្តែគម្លាតនេះកកើតចេញពីស្រទាប់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើនត្រួតគ្នា មិនមែនកត្តាតែមួយនោះទេ។ ការទទួលបានស្កេន CT ឬ MRI បន្ទាន់ ២៤ម៉ោង/ថ្ងៃ ជាលក្ខខណ្ឌដំបូងចាំបាច់ ប៉ុន្តែម៉ាស៊ីនស្កេនទំនើបមានតម្លៃខ្ពស់ ទាមទារអគ្គិសនីស្ថិរភាព និងអ្នកបច្ចេកទេសបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាល — ធនធានកម្រិតទាបនៅមន្ទីរពេទ្យក្រៅតំបន់ទីក្រុងធំ។ សម្រាប់ការវះកាត់ដកកំណកឈាម ស្រទាប់តម្រូវការស្មុគស្មាញជាងទៀត៖ បន្ទប់វះកាត់តាមសរសៃឈាមឯកទេស និងគ្រូពេទ្យអន្តរាគមន៍សរសៃប្រសាទដែលមានចំនួនកំណត់ខ្លាំង។ របាយការណ៍ Stroke Action Now បង្ហាញថា សេវារបងកកន់ស្ត្រូកមូលដ្ឋានក៏ខ្វះខាតយ៉ាងទូលំទូលាយ — ២០ដល់៤០%នៃគ្រឹះស្ថានសុខាភិបាលទូទាំងពិភពលោក មិនមានសេវានេះឡើយ។

គណៈកម្មការរួម WSO-Lancet Neurology សង្កត់ធ្ងន់ថា ឧបសគ្គមិនមែនស្ថិតនៅត្រឹមហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធព្យាបាលនោះទេ — ការយល់ដឹងទាបអំពីស្ត្រូក និងកត្តាហានិភ័យរបស់វានៅចំណោមប្រជាជនទូទៅ រួមជាមួយប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យទិន្នន័យជំងឺ (surveillance) ដ៏មានកម្រិត នៅតំបន់ជាច្រើន ក៏ជាឧបសគ្គស្នូលដែលរារាំងការធ្វើផែនការគោលនយោបាយឲ្យត្រូវនឹងតម្រូវការជាក់ស្តែងផងដែរ។ គណៈកម្មការនេះស្នើវិធានការជាក់ស្តែង១២យ៉ាង រួមមានការបង្កើតប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យទិន្នន័យតម្លៃថោក ការប្រើប្រាស់តេឡេមេឌីស៊ីន និងបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថលដើម្បីពង្រីកលទ្ធភាពប្រឹក្សាឯកទេសទៅតំបន់ដាច់ស្រយាល ការបង្កើតបណ្តាញថែទាំបន្ទាន់ថ្នាក់តំបន់ (regional acute care networks) ដែលមជ្ឈមណ្ឌលធំមួយអាចគាំទ្រមន្ទីរពេទ្យតូចៗជាច្រើននៅជុំវិញ និងការវិនិយោគលើការស្រាវជ្រាវរបងកកន់ដែលមានតម្លៃសមរម្យ។

០៧ព្យាករណ៍ដល់ឆ្នាំ២០៥០៖ បន្ទុកកាន់តែធ្ងន់លើប្រទេសក្រីក្រ

ប្រសិនបើនិន្នាការបច្ចុប្បន្នមិនផ្លាស់ប្តូរ គណៈកម្មការ WSO-Lancet Neurology ព្យាករណ៍ថាមរណភាពស្ត្រូកសកលនឹងកើនប្រមាណ៥០% ដល់៩,៧លាននាក់/ឆ្នាំត្រឹមឆ្នាំ២០៥០ ខណៈចំណាយសកលប្រចាំឆ្នាំនឹងកើនដល់ប្រមាណ២,៣ទ្រីលានដុល្លារ។ សំខាន់ជាងនេះ ការកើនឡើងនេះនឹងមិនស្មើគ្នារវាងតំបន់ឡើយ៖ សមាមាត្រមរណភាពនៅប្រទេសមានចំណូលទាប/មធ្យមទាប ត្រូវបានព្យាករណ៍ថានឹងកើនពី៨៦%ក្នុងឆ្នាំ២០២០ ដល់៩១%ត្រឹមឆ្នាំ២០៥០ ខណៈប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់ធ្លាក់ចុះពី១៤%មក៩%។

គណៈកម្មការនេះប៉ាន់ស្មានថា ដើម្បីសម្រេចគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ចីរភាព SDG3.4 (កាត់បន្ថយមរណភាពមុនអាយុពី NCD មួយភាគបី) ត្រូវការវិនិយោគបន្ថែម១៤០ពាន់លានដុល្លារ ចន្លោះឆ្នាំ២០២៣-២០៣០ — ដោយអះអាងថាផលចំណេញនឹងលើសពីការចំណាយក្នុងសមាមាត្រ១៩ទល់នឹង១។ អ្នកនិពន្ធសង្កត់ធ្ងន់ថា ដំណោះស្រាយមិនចាំបាច់ចម្លងគំរូថែទាំរបស់ប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់ទាំងស្រុងទេ តែអាចសម្របតាមធនធានជាក់ស្តែងបាន។

០៨ការទប់ស្កាត់កម្រិតប្រព័ន្ធ៖ កម្មវិធីគ្រប់គ្រងសម្ពាធឈាមខ្ពស់

ជិត៨៤%នៃបន្ទុកស្ត្រូកសកលអាចសន្សឹមសំដៅមកលើកត្តាហានិភ័យដែលអាចកែប្រែបាន ដោយសម្ពាធឈាមខ្ពស់ (hypertension) ជាកត្តាចម្បងគេ (៥៧,៩%នៃ DALYs)។ ដូច្នេះការទប់ស្កាត់ស្ត្រូកប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពបំផុត ចាប់ផ្តើមនៅកម្រិតប្រព័ន្ធសុខាភិបាលបឋម ដោយគ្រប់គ្រងសម្ពាធឈាមឲ្យបានទូលំទូលាយ។ តាមរបាយការណ៍សកលស្តីពីសម្ពាធឈាមខ្ពស់ឆ្នាំ២០២៥របស់ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) មានមនុស្ស១,៤ពាន់លាននាក់រស់នៅជាមួយសម្ពាធឈាមខ្ពស់ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ប៉ុន្តែមានតែ~២២%ប៉ុណ្ណោះគ្រប់គ្រងបានល្អ។ ក្នុងចំណោមប្រទេស/ដែនដី១៩៥ ៩៩ប្រទេសមានអត្រាគ្រប់គ្រងក្រោម២០%។ WHO ប៉ាន់ស្មានថាមានជីវិតលើសពី១.០០០នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់រៀងរាល់ម៉ោង ដោយសារស្ត្រូក និងគាំងបេះដូងទាក់ទងនឹងសម្ពាធឈាមមិនគ្រប់គ្រង — សរុបលើសពី១០លាននាក់/ឆ្នាំ។

គម្លាតធនធានក៏ជាកត្តាចម្បង៖ មានតែ២៨%នៃប្រទេសមានចំណូលទាបប៉ុណ្ណោះ រាយការណ៍ថាមានថ្នាំព្យាបាលសម្ពាធឈាមខ្ពស់ដែល WHO ណែនាំគ្រប់ប្រភេទ ធៀបនឹង៩៣%នៅប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់។ ដើម្បីដោះស្រាយគម្លាតនេះ WHO បានបង្កើតគំនិតផ្តួចផ្តើម Global Hearts ដែលរួមបញ្ចូលកញ្ចប់បច្ចេកទេស HEARTS — ពិធីការព្យាបាលស្តង់ដារ ការធានាផ្គត់ផ្គង់ថ្នាំ និងការផ្ទេរភារកិច្ចខ្លះពីវេជ្ជបណ្ឌិតទៅបុគ្គលិកសុខាភិបាលកម្រិតបឋម។ លទ្ធផលជាក់ស្តែង៖ តំបន់មួយចំនួនកើនអត្រាគ្រប់គ្រងពី១៥%ដល់៥៦% ខណៈកូរ៉េខាងត្បូងសម្រេច៥៩%ថ្នាក់ជាតិ តាមរយៈកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលរួម។

០៩ការពិនិត្យរកជំងឺបេះដូងញាប់ញ័រ (Atrial Fibrillation)

កត្តាហានិភ័យមួយទៀតដែលអាចត្រួតពិនិត្យបានតាមកម្រិតប្រជាជនគឺបេះដូងញាប់ញ័រមិនទៀងទាត់ (atrial fibrillation ឬ AF) — ស្ថានភាពដែលបន្ទប់ខាងលើបេះដូងញាប់ញ័រមិនប្រកបដោយចង្វាក់ធម្មតា។ AF បង្កើនហានិភ័យស្ត្រូកព្រោះឈាមអាចជាប់គាំង និងកកកកជាកំណកនៅក្នុងបន្ទប់បេះដូងទាំងនោះ ហើយបំណែកកំណកនោះអាចរសាត់ទៅស្ទះសរសៃឈាមខួរក្បាល។ ដោយសារ AF ជាច្រើនករណីមិនមានរោគសញ្ញាច្បាស់ ការពិនិត្យរកតាមកម្រិតប្រជាជនត្រូវបានស្នើជាយុទ្ធសាស្ត្រទប់ស្កាត់ស្ត្រូក ប៉ុន្តែភស្តុតាងស្តីពីប្រសិទ្ធភាពជាក់ស្តែង នៅតែស្មុគស្មាញ អាស្រ័យលើវិធីសាស្ត្រពិនិត្យ។

ការសាកល្បង STROKESTOP នៅប្រទេសស៊្វែដ (Lancet ២០២១) បានអញ្ជើញប្រជាជនអាយុ៧៥-៧៦ឆ្នាំចំនួន១៣.៩៧៩នាក់ឲ្យធ្វើកំណត់ត្រា ECG ពីរដង/ថ្ងៃរយៈពេល២សប្តាហ៍ ធៀបនឹងក្រុមប្រៀបធៀប។ លទ្ធផលបង្ហាញផលប្រយោជន៍តូចមួយ ប៉ុន្តែច្បាស់ក្នុងចំណោមអ្នកបានពិនិត្យជាក់ស្តែងមែន (ស្ត្រូកប្រភេទស្ទះថយចុះ ហានិភ័យសាមគ្គី ០,៧៦) — ត្រូវការពិនិត្យប្រមាណ៩១នាក់ ដើម្បីការពារព្រឹត្តិការណ៍មួយ ហើយអ្នកចូលរួមមានទំនោរមានសុខភាពល្អជាង ដែលអាចបំផ្លើសផលប្រយោជន៍។ ផ្ទុយទៅវិញ ការសាកល្បង LOOP ដែលប្រើឧបករណ៍ថតកំណត់ត្រាបេះដូងបញ្ចូលក្រោមស្បែក (implantable loop recorder) ចំពោះមនុស្សវ័យចាស់ហានិភ័យខ្ពស់ បានរកឃើញ AF ច្រើនជាងបីដងធៀបនឹងការថែទាំស្តង់ដារ ប៉ុន្តែមិនបានកាត់បន្ថយហានិភ័យស្ត្រូកឲ្យមានលក្ខណៈស្ថិតិឡើយ។ លទ្ធផលផ្ទុយគ្នានេះបង្រៀនថា រកឃើញ AF ច្រើនជាង មិនស្មើនឹងការពារស្ត្រូកកាន់តែច្រើនដោយស្វ័យប្រវត្តិទេ — អ្វីកើតឡើងក្រោយការរកឃើញ សំខាន់ដូចគ្នាទៅនឹងការរកឃើញផ្ទាល់។

១០គោលនយោបាយសកល៖ IGAP និងផែនការ NCD របស់ WHO

នៅឆ្នាំ២០២២ ក្នុងសម័យប្រជុំសភាសុខភាពពិភពលោកលើកទី៧៥ WHO បានអនុម័តផែនការសកម្មភាពសកលឆ្លងវិស័យស្តីពីជំងឺឆ្កួតជ្រូក និងជំងឺប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទផ្សេងទៀត (IGAP ២០២២-២០៣១) — ជាផែនការសកម្មភាពដំបូងគេរបស់ WHO ដែលកំណត់គោលដៅជាក់លាក់ចំពោះជំងឺប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ។ ICD-11 (មករា ២០២២) បានចាត់ថ្នាក់ស្ត្រូកជាថ្មីជាជំងឺប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ ដូច្នេះស្ត្រូកឥឡូវស្ថិតក្រោមវិសាលភាព IGAP ដោយផ្ទាល់ ហើយតាមអត្ថបទរបស់ អង្គការស្ត្រូកពិភពលោក ស្ត្រូកគិតជាប្រមាណ៤២%នៃបន្ទុកជំងឺប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទសរុបក្រោមផែនការនេះ — ច្រើនជាងជំងឺណាមួយផ្សេងទៀត។ IGAP កំណត់យុទ្ធសាស្ត្រចំនួន៥៖ អាទិភាពគោលនយោបាយ ការវិនិច្ឆ័យ-ព្យាបាល-ថែទាំ ការការពារជំងឺ ការស្រាវជ្រាវ និងវិធីសាស្រ្តសុខភាពសាធារណៈ — ភ្ជាប់នឹងគោលដៅ១០ ដើម្បីបិទគម្លាតការព្យាបាល និងដោះស្រាយវិសមភាព។ WSO ចូលរួមជាដៃគូអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលស្នូល ដើម្បីរួមចំណែកចំណេះដឹងផ្នែកស្ត្រូកចូលទៅក្នុងការអនុវត្ត IGAP។

ក្រៅពី IGAP ស្ត្រូកក៏ស្ថិតក្រោមក្របខ័ណ្ឌធំមួយផ្សេងទៀតរបស់ WHO — ផែនការសកលសកម្មភាពទប់ស្កាត់ជំងឺមិនឆ្លង (NCD Global Action Plan) ដែលចាត់ថ្នាក់ស្ត្រូកនៅក្រោមក្រុមជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង មួយក្នុងចំណោមក្រុមជំងឺមិនឆ្លងចម្បង៤ (រួមមហារីក ជំងឺផ្លូវដង្ហើមរ៉ាំរ៉ៃ និងទឹកនោមផ្អែម)។ ក្របខ័ណ្ឌទាំងពីរត្រួតគ្នាដោយផ្តល់ប្រយោជន៍ ព្រោះស្ត្រូកទាមទារទាំងការគ្រប់គ្រងកត្តាហានិភ័យសរសៃឈាមបេះដូង (ផ្នែក H) និងសមត្ថភាពថែទាំបន្ទាន់ជំងឺប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ (ផ្នែក D-F) — ធ្វើឲ្យស្ត្រូកជាឧទាហរណ៍ថាការទប់ស្កាត់ NCD សកលតម្រូវការសហការឆ្លងវិស័យ។

១១សំណួរញឹកញាប់

១២ប្រភព

1. World Stroke Organization — Global Stroke Fact Sheet ២០២៥
2. Global Stroke Fact Sheet ១៩៩០-២០២៣ (GBD Study)
3. WSO-Lancet Neurology Commission — Pragmatic Solutions Report
4. Nature — Stroke Crisis Demands Urgent Solutions in Global South
5. Global Stroke Action Coalition — Stroke Action Now Report
6. International Journal of Stroke — Global MT Access Survey
7. NEJM ១៩៩៥ — NINDS rt-PA Stroke Trial
8. NEJM ២០១៥ — ការសាកល្បង MR CLEAN
9. Lancet ២០១៦ — HERMES Meta-Analysis (ការសាកល្បង៥)
10. NEJM ២០១៨ — ការសាកល្បង DAWN
11. NEJM ២០១៨ — ការសាកល្បង DEFUSE 3
12. Stroke ២០០៦ — Saver, Time Is Brain—Quantified
13. WHO — IGAP ២០២២-២០៣១ (Neurological Disorders Action Plan)
14. World Stroke Organization — IGAP និងស្ត្រូក
15. WHO — Global Hearts Initiative
16. WHO — របាយការណ៍សកលស្តីពីសម្ពាធឈាមខ្ពស់ ២០២៥
17. Lancet ២០២១ — ការសាកល្បង STROKESTOP
18. Lancet ២០២១ — ការសាកល្បង LOOP

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៧ ប្រភព