ពិសពស់ខាំ៖ ជំងឺត្រូពិចដែល WHO ដាក់ជាអាទិភាពខ្ពស់ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៧ ហេតុអ្វីវិបត្តិខ្វះថ្នាំប្រឆាំងពិសនៅតែធ្ងន់ធ្ងរដល់សព្វថ្ងៃ?
Snakebite Envenoming · WHO Roadmap ២០១៩-២០៣០, វិបត្តិ Fav-Afrique, និងអង្គបដិប្រាណជំនាន់ថ្មី
⚡ សង្ខេបក្នុង ៣០ វិនាទី
រៀងរាល់ឆ្នាំ មនុស្សប្រមាណ៥,៤ លាននាក់ជុំវិញពិភពលោកត្រូវពស់ខាំ ក្នុងនោះ១,៨ ទៅ ២,៧ លាននាក់ទទួលរងពិសពិតប្រាកដ (envenoming) — ជាហេតុនាំឲ្យស្លាប់ចន្លោះ៨១.៤១០ ទៅ ១៣៧.៨៨០នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ តាមការប៉ាន់ស្មានរបស់ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (World Health Organization ឬ WHO) ហើយមានចំនួនច្រើនជាងបីដងទៀតដែលរងពិការភាពអចិន្ត្រៃយ៍ ឬកាត់ដៃជើង។ ថ្វីត្បិតទំហំគ្រោះថ្នាក់ធំបែបនេះក៏ដោយ ជំងឺពិសពស់ខាំមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជា «ជំងឺត្រូពិចមិនសូវមានគេចាប់អារម្មណ៍» (Neglected Tropical Disease ឬ NTD) អាទិភាពខ្ពស់ដោយ WHO រហូតដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៧ ហើយត្រូវរង់ចាំដល់ថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ WHO ទើបចាប់ផ្តើមយុទ្ធសាស្ត្រសកលកំណត់គោលដៅកាត់បន្ថយការស្លាប់ និងពិការភាពឲ្យបាន៥០%ត្រឹមឆ្នាំ២០៣០។ អត្ថបទនេះពិពណ៌នាទំហំពិតនៃបញ្ហា យន្តការជីវសាស្ត្រនៃពិសពស់ វិបត្តិផ្គត់ផ្គង់ថ្នាំប្រឆាំងពិសពិភពលោក — រួមទាំងករណីសិក្សា Fav-Afrique ដែលក្រុមហ៊ុន Sanofi បញ្ឈប់ការផលិត — និងវឌ្ឍនភាពវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីៗលើអង្គបដិប្រាណ monoclonal និងឱសថម៉ូលេគុលតូច ដោយបែងចែកឲ្យច្បាស់រវាងអ្វីដែលបានបញ្ជាក់ និងអ្វីដែលនៅជាដំណាក់កាលសាកល្បង។
០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ ជំងឺត្រូពិចដែលមិនសូវមានគេនិយាយដល់
ក្នុងចំណោមហានិភ័យសុខភាពសាធារណៈទាំងឡាយនៅតំបន់ត្រូពិច និងពាក់កណ្តាលត្រូពិច ពិសពស់ខាំគឺជាមួយក្នុងចំណោមហានិភ័យដែលសម្លាប់មនុស្សច្រើនជាងគេ ប៉ុន្តែទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍តិចជាងគេបំផុត។ WHO កំណត់និយមន័យ «ជំងឺពិសពស់ខាំ» (snakebite envenoming) ថាជាស្ថានភាពជំងឺដែលកើតឡើងនៅពេលពស់មានពិសចាក់ជាតិពិសចូលរាងកាយមនុស្សតាមការខាំ ដែលអាចបណ្តាលឲ្យខូចខាតសរសៃប្រសាទ (paralysis) ឈាមកកមិនធម្មតា ឬហូរឈាមមិនឈប់ (coagulopathy) និងការខូចខាតជាលិកា ឬសាច់ដុំកន្លែងខាំ (necrosis) អាស្រ័យលើប្រភេទពស់។ ការជាសះស្បើយពេញលេញអាចកើតឡើងបានប្រសិនបើទទួលការព្យាបាលទាន់ពេល ប៉ុន្តែករណីជាច្រើនកើតឡើងនៅតំបន់ជនបទឆ្ងាយពីមណ្ឌលសុខភាព ដែលការធ្វើដំណើរទៅកាន់មន្ទីរពេទ្យអាចចំណាយពេលច្រើនម៉ោង ឬសូម្បីតែច្រើនថ្ងៃ។ ជនរងគ្រោះភាគច្រើនជាកសិករ អ្នកបំពេញការងារកសិកម្ម និងកុមារនៅជនបទអាស៊ី អាហ្វ្រិកខាងត្បូងសាហារ៉ា និងអាមេរិកឡាទីន — ក្រុមប្រជាជនដែលច្រើនតែគ្មានសំឡេងនយោបាយគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីទាមទារឲ្យមានការវិនិយោគស្រាវជ្រាវ ឬការចែកចាយថ្នាំព្យាបាលឲ្យបានទូលំទូលាយ។
ភាពមិនស្មើគ្នានេះឆ្លុះបញ្ចាំងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រគោលនយោបាយ៖ ថ្វីត្បិតទំហំបញ្ហាបានគេស្គាល់អស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍ក៏ដោយ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ទើបដាក់ជំងឺពិសពស់ខាំចូលក្នុងបញ្ជីជំងឺត្រូពិចមិនសូវមានគេចាប់អារម្មណ៍ (Neglected Tropical Diseases ឬ NTDs) ក្នុងឋានៈ «អាទិភាពខ្ពស់» (Category A) នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៧ប៉ុណ្ណោះ — ក្រោយពីអង្គការនេះធ្លាប់ដកជំងឺនេះចេញពីបញ្ជីកាលពីឆ្នាំ២០១៣។ ការដាក់បញ្ចូលឡើងវិញនេះបើកផ្លូវឲ្យមានការចាត់ចែងធនធាន និងការចាប់ផ្តើមផែនទីបង្ហាញផ្លូវជាផ្លូវការមួយនៅពីរឆ្នាំក្រោយមក (មើលផ្នែក D)។ អត្ថបទនេះខុសពីអត្ថបទជំងឺត្រូពិចមិនសូវមានគេចាប់អារម្មណ៍ (NTDs) ជាទូទៅដែលធ្លាប់បានបោះពុម្ពរួច — ដោយផ្តោតតែលើពិសពស់ខាំ ជាមួយវិបត្តិផ្គត់ផ្គង់ជាក់លាក់ដែលមិនធ្លាប់លើកឡើងកន្លងមក។
| ចំនួនត្រូវខាំ/ឆ្នាំ | ~៥,៤ លាននាក់ (WHO) |
| ចំនួនរងពិសពិត (envenoming) | ១,៨ ទៅ ២,៧ លាននាក់/ឆ្នាំ |
| ចំនួនស្លាប់/ឆ្នាំ | ៨១.៤១០ ទៅ ១៣៧.៨៨០នាក់ (WHO) |
| ចំនួនរងពិការភាព/កាត់ដៃជើង | ~៤០០.០០០នាក់/ឆ្នាំ (ប្រមាណបីដងនៃចំនួនស្លាប់) |
០២ពិសពស់ដំណើរការយ៉ាងណា ហើយថ្នាំប្រឆាំងពិសព្យាបាលយ៉ាងណា
ពិសពស់មិនមែនជាសារធាតុតែមួយប្រភេទទេ — វាជាល្បាយស្មុគស្មាញនៃប្រូតេអ៊ីន និងអង់ស៊ីមរាប់សិប ដែលអាស្រ័យលើគ្រួសារពស់ អាចចាត់ជាបីក្រុមធំៗតាមឥទ្ធិពលគ្លីនិក៖ ទីមួយ សារធាតុពុលសរសៃប្រសាទ (neurotoxins) រារាំងការបញ្ជូនសញ្ញាសរសៃប្រសាទទៅសាច់ដុំ បណ្តាលឲ្យខ្វិនកើនឡើងបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់សាច់ដុំដកដង្ហើមឈប់ដំណើរការ — ជាលក្ខណៈពិសពស់ក្រុមកូប្រា និងម្កាក់ (elapids) ភាគច្រើន។ ទីពីរ សារធាតុពុលឈាម (hemotoxins) បំបែកកត្តាកកឈាម ឬបំផ្លាញជញ្ជាំងសរសៃឈាម បណ្តាលឲ្យឈាមហូរមិនឈប់ ឬផ្ទុយមកវិញបណ្តាលឲ្យកកឈាមខុសកន្លែង — ជាលក្ខណៈពិសពស់ក្រុមវីប័រ និងពស់ដែក (vipers) ភាគច្រើន។ ទីបី សារធាតុពុលកោសិកា (cytotoxins) បំផ្លាញជាលិកាកន្លែងខាំដោយផ្ទាល់ បណ្តាលឲ្យហើម ដុំសាច់ស្លាប់ (necrosis) ហើយក្នុងករណីធ្ងន់ធ្ងរ ត្រូវការវះកាត់កាត់ដៃជើងចោល។ ពស់ខ្លះមានពិសចម្រុះលើសពីមួយក្រុមក្នុងពេលតែមួយ ធ្វើឲ្យរោគសញ្ញាគ្លីនិកខុសគ្នាទូលំទូលាយតាមប្រភេទ។
ថ្នាំប្រឆាំងពិស (antivenom) ផលិតដោយចាក់ពិសពស់ក្នុងកម្រិតតូចទៅសត្វធំ (ភាគច្រើនសេះ ជួនកាលចៀម) ដើម្បីជម្រុញឲ្យប្រព័ន្ធភាពស៊ាំសត្វនោះផលិតអង្គបដិប្រាណប្រឆាំងនឹងជាតិពិសនោះ រួចទើបប្រមូលឈាមសត្វមកញែកយកអង្គបដិប្រាណ (ភាគច្រើនជាប្រភេទ F(ab’)2 ឬ Fab) មកសម្អាត និងវេចខ្ចប់ជាថ្នាំចាក់តាមសរសៃឈាម។ វិធីសាស្ត្រនេះស្ទើរតែមិនផ្លាស់ប្តូរតាំងពីដើមសតវត្សទី២០ — បង្កបញ្ហាស្នូលពីរ៖ ទីមួយ ថ្នាំប្រឆាំងពិសមួយប្រភេទ ភាគច្រើនមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ចំពោះតែពស់ដែលប្រើផលិតវាប៉ុណ្ណោះ (species-specific) ដូច្នេះថ្នាំដែលផលិតសម្រាប់តំបន់មួយ អាចគ្មានប្រសិទ្ធភាព ឬសូម្បីតែបង្កប្រតិកម្មមិនល្អ ប្រសិនបើប្រើចំពោះជនរងគ្រោះនៅតំបន់មួយផ្សេងទៀត។ ទីពីរ ដោយសារជាផលិតផលជីវសាស្ត្រពីឈាមសត្វ តម្លៃផលិតខ្ពស់ ត្រូវការចិញ្ចឹមហ្វាមសត្វ និងបច្ចេកទេសសម្អាតម្តងមួយចំណោមតូច ធ្វើឲ្យក្រុមហ៊ុនចំនួនតិចប៉ុណ្ណោះមានលទ្ធភាពផលិតឲ្យបានស្តង់ដារ (មើលផ្នែក E)។
០៣ទំហំពិតនៃបញ្ហា៖ ការជជែកគ្នាលើតួលេខស្លាប់
តួលេខផ្លូវការរបស់ WHO (៨១.៤១០ ទៅ ១៣៧.៨៨០ស្លាប់/ឆ្នាំ) ខ្លួនឯងក៏ត្រូវបានអ្នកស្រាវជ្រាវជាច្រើនចាត់ទុកថាទាបជាងការពិត។ ការសិក្សាថ្មីមួយបោះពុម្ពក្នុងទស្សនាវដ្តី PLOS Medicine ដឹកនាំដោយអ្នកស្រាវជ្រាវ Dileepa Ediriweera (សាលា Liverpool School of Tropical Medicine) និង Anuradhani Kasturiratne (សាកលវិទ្យាល័យ Kelaniya) បានពិនិត្យឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រជាង៤.០០០ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ដល់២០២៥ រួមទាំងទិន្នន័យមន្ទីរពេទ្យ ការស្ទង់មតិសហគមន៍ និងគំរូរោគរាតត្បាត — ជាលទ្ធផលប៉ាន់ស្មានលេខថ្មីខ្ពស់ជាងច្រើនគឺ២,១ ទៅ ៧ លានករណីរងពិសពិត និង២៧៤.០០០ ទៅ ៥១៣.០០០ស្លាប់ក្នុងមួយឆ្នាំ — ខ្ពស់ជាងព្រំដែនខាងលើរបស់ WHO ដល់ជិតបួនដង។ ហេតុផលចម្បងនៃភាពខុសគ្នាគឺ ជនរងគ្រោះជាច្រើននៅជនបទស្លាប់មុនទាន់ដល់មន្ទីរពេទ្យ ជ្រើសរើសព្យាបាលជាមួយអ្នកព្យាបាលបែបប្រពៃណីជំនួសមន្ទីរពេទ្យ ឬករណីមិនត្រូវបានកត់ត្រាដោយសារប្រព័ន្ធឃ្លាំមើលជំងឺនៅជនបទខ្សោយ — ដូច្នេះការស្ទង់មតិសហគមន៍តែងផ្តល់លេខខ្ពស់ជាងកំណត់ត្រាមន្ទីរពេទ្យ។
ក្រៅពីតួលេខស្លាប់ផ្ទាល់ ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចក៏ធំធេងផងដែរ៖ ជនរងគ្រោះភាគច្រើនជាមនុស្សវ័យធ្វើការនៅជនបទ ការកាត់ដៃជើង ឬពិការភាពអចិន្ត្រៃយ៍ធ្វើឲ្យគ្រួសារបាត់បង់ចំណូលរយៈពេលវែង ខណៈតម្លៃព្យាបាល (រួមទាំងថ្នាំប្រឆាំងពិសជាច្រើនដួស) អាចលើសពីចំណូលប្រចាំឆ្នាំរបស់គ្រួសារនៅតំបន់ក្រីក្រខ្លះ (មើលផ្នែក G)។ ភាពនេះជាហេតុមួយដែល WHO ចាត់ទុកជំងឺនេះជា «ជំងឺនៃភាពក្រីក្រ» ដូច NTDs ផ្សេងទៀត។
០៤ផែនទីបង្ហាញផ្លូវ WHO ២០១៩-២០៣០ និងការត្រួតពិនិត្យពាក់កណ្តាលអាណត្តិ
បន្ទាប់ពីដាក់បញ្ចូលក្នុងបញ្ជី NTD អាទិភាពខ្ពស់ឆ្នាំ២០១៧ WHO បានប្រមូលអ្នកជំនាញ២៨នាក់ ធ្វើការសិក្សាអស់រយៈពេលជិតពីរឆ្នាំ មុននឹងប្រកាសយុទ្ធសាស្ត្រសកលសម្រាប់ការទប់ស្កាត់ និងគ្រប់គ្រងជំងឺពិសពស់ខាំនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ ថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ ដោយកំណត់គោលដៅកាត់បន្ថយការស្លាប់ និងករណីពិការភាពឲ្យបាន៥០%ត្រឹមឆ្នាំ២០៣០ (រយៈពេល១២ឆ្នាំគិតចាប់ពីការចាប់ផ្តើម)។ យុទ្ធសាស្ត្រនេះផ្អែកលើសសរស្តម្ភបួន៖ ការចូលរួមសហគមន៍ និងការបង្ការ (អប់រំ និងការឆ្លើយតបដំបូងប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព) ការពង្រឹងប្រព័ន្ធសុខភាព (ស្របតាមគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ចីរភាព) ការទទួលបានការព្យាបាល (ថ្នាំមានសុវត្ថិភាព ប្រសិទ្ធភាព និងតម្លៃសមរម្យ) និងការស្រាវជ្រាវ-នវានុវត្តន៍ (ការព្យាបាល រោគវិនិច្ឆ័យ និងឧបករណ៍ថ្មី)។
| មិថុនា ២០១៧ | WHO ដាក់ចូលបញ្ជី NTD អាទិភាពខ្ពស់ឡើងវិញ |
| ២៣ ឧសភា ២០១៩ | ប្រកាសយុទ្ធសាស្ត្រសកលនៅហ្សឺណែវ គោលដៅ២០៣០ |
| ២០២៥ (កញ្ញា-វិច្ឆិកា) | WHO ត្រួតពិនិត្យផ្ទៃក្នុង + ក្រុមប្រឹក្សាបច្ចេកទេស (TAG) |
| កុម្ភៈ-ឧសភា ២០២៦ | ពិគ្រោះយោបល់សាធារណៈ + ប្រកាសសារជាថ្មីនៅមហាសន្និបាតសុខភាពពិភពលោក (WHA) |
ថ្វីត្បិតមានឧបសគ្គថវិកាក៏ដោយ WHO រាយការណ៍ថាការវាយតម្លៃហានិភ័យ-អត្ថប្រយោជន៍ (risk-benefit assessment) បានបញ្ចប់សម្រាប់ផលិតផលថ្នាំប្រឆាំងពិសចំនួន២៧មុខ (៨មុខសម្រាប់អាស៊ីខាងត្បូង ១០មុខសម្រាប់អាហ្វ្រិក និង៩មុខសម្រាប់មជ្ឈិមបូព៌ា) ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់កម្មវិធីទិញរួម (pooled procurement) ដែលនឹងបញ្ចូលផលិតផលដំបូងចូលក្នុងកាតាឡុកទិញរបស់ WHO ចាប់ពីឆ្នាំ២០២៥ — ជំហានមួយដែលអាចជួយកាត់បន្ថយបញ្ហាថ្នាំគុណភាពទាបនៅផ្នែក G។
០៥វិបត្តិផ្គត់ផ្គង់ថ្នាំប្រឆាំងពិសសកល
ថ្នាំប្រឆាំងពិសជាឧទាហរណ៍ធម្មតានៃអ្វីដែលអ្នកសេដ្ឋកិច្ចសុខភាពហៅថា «ការបរាជ័យទីផ្សារ» (market failure)៖ តម្រូវការពិតប្រាកដមានច្រើន ប៉ុន្តែអតិថិជនភាគច្រើនជាមនុស្សក្រីក្រនៅជនបទ ដែលមិនអាចទូទាត់ថ្លៃដើមផលិតបានពេញលេញ ធ្វើឲ្យក្រុមហ៊ុនឱសថធំៗមិនមានការលើកទឹកចិត្តពាណិជ្ជកម្មគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីវិនិយោគបន្ត។ លទ្ធផលគឺការផលិតកកកុញនៅចំនួនក្រុមហ៊ុនតិចតួច ដែលភាគច្រើនផ្តោតលើទីផ្សារធំដូចជាឡាទីនអាមេរិក ឬអាស៊ីខ្លះប៉ុណ្ណោះ ខណៈតំបន់ដែលត្រូវការបំផុត — អាហ្វ្រិកខាងត្បូងសាហារ៉ា — ទទួលបានការវិនិយោគតិចបំផុត។ ចាប់ពីដើមទសវត្សរ៍២០១០ ក្រុមហ៊ុនផលិតថ្នាំប្រឆាំងពិសមួយចំនួនបានបញ្ឈប់ ឬកាត់បន្ថយផលិតកម្មសម្រាប់ទីផ្សារអាហ្វ្រិកដោយសារកង្វះប្រាក់ចំណេញ បណ្តាលឲ្យតម្លៃឡើងថ្លៃខ្លាំង ហើយផលិតផលដែលនៅសល់មួយចំនួនធំមិនត្រូវបានធ្វើតេស្តគុណភាព ឬត្រូវផ្គូផ្គងជាមួយប្រភេទពស់ក្នុងតំបន់នោះឡើយ។ WHO ខ្លួនឯងព្រមានក្នុងឯកសារផ្លូវការថា «ការផ្គត់ផ្គង់ថ្នាំប្រឆាំងពិសហៀបនឹងបរាជ័យទាំងស្រុងនៅអាហ្វ្រិក និងប្រទេសមួយចំនួននៅអាស៊ី» ប្រសិនបើគ្មានវិធានការជាបន្ទាន់។
| ថ្លៃដើមផលិត | ខ្ពស់ — តម្រូវការហ្វាមចិញ្ចឹមសត្វ ការចាក់ពិស និងបច្ចេកទេសសម្អាតជីវសាស្ត្រ |
| ចំនួនអតិថិជនចម្បង | ជនបទក្រីក្រនៅត្រូពិច — កម្លាំងទិញទាប |
| ចំនួនក្រុមហ៊ុនផលិតសកល | តិចតួច ផ្តោតលើទីផ្សារធំដែលមានប្រាក់ចំណេញច្បាស់លាស់ |
| លទ្ធផល | តម្លៃឡើងថ្លៃ + ការខ្វះខាតតំបន់ក្រីក្របំផុត |
០៦ករណីសិក្សា Fav-Afrique៖ ពេលក្រុមហ៊ុនធំមួយដកខ្លួន
ករណីជាក់ស្តែងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៃវិបត្តិនេះគឺ Fav-Afrique ថ្នាំប្រឆាំងពិសដែលធ្លាប់ចាត់ទុកជាមានប្រសិទ្ធភាព និងតម្លៃសមរម្យបំផុតសម្រាប់ពស់ដ៏សំខាន់១០ប្រភេទនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូងសាហារ៉ា ផលិតដោយក្រុមហ៊ុនបារាំង Sanofi។ តាមឯកសាររបស់អង្គការ Médecins Sans Frontières (MSF) Access Campaign Sanofi បានសម្រេចចិត្តបញ្ឈប់ការផលិត Fav-Afrique តាំងពីឆ្នាំ២០១០ ដោយផលិតជាបណ្តុំចុងក្រោយបំផុតតែមួយទៀតកាលពីខែមករា ២០១៤ មុននឹងបញ្ឈប់ជាស្ថាពរ។ បណ្តុំចុងក្រោយនោះលក់អស់យ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយផុតកំណត់ប្រើប្រាស់នៅខែមិថុនា ២០១៦ — ខណៈផលិតផលជំនួសមិនត្រូវបានរំពឹងថានឹងអាចរកបានរហូតដល់ចុងឆ្នាំ២០១៨ ឬដើមឆ្នាំ២០១៩ ជាគម្លាតរយៈពេលពីរឆ្នាំកន្លះទៅបីឆ្នាំ ដែល MSF ចាត់ទុកថាគំរាមជីវិតរាប់ពាន់នាក់។ ក្នុងអំឡុងគម្លាតនោះ ការប៉ាន់ស្មានផ្សេងៗគ្នាចង្អុលបង្ហាញថាមានមនុស្សចន្លោះ៤.០០០ ទៅ ៣០.០០០នាក់ស្លាប់ដោយសារពិសពស់ខាំរៀងរាល់ឆ្នាំនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូងសាហារ៉ា — ជួរនេះខ្លួនឯងឆ្លុះបញ្ចាំងភាពខ្សោយប្រព័ន្ធទិន្នន័យ (ផ្នែក C)។
ក្រៅពីគម្លាតពេលវេលា វិបត្តិនេះក៏បង្ហាញពីបញ្ហាស្នូលមួយទៀត៖ ភាពមិនផ្គូផ្គងប្រភេទ (species mismatch)។ ថ្នាំប្រឆាំងពិសផ្សេងៗដែលចូលមកបំពេញកន្លែងទំនេរបន្ទាប់ពី Fav-Afrique ជាច្រើនផលិតឡើងសម្រាប់ទីផ្សារឡាទីនអាមេរិក ឬអាស៊ី ដោយប្រើពិសពស់ប្រភេទខុសគ្នាទាំងស្រុងជាមូលដ្ឋានផលិត — ដូច្នេះទោះជាមានលក់នៅទីផ្សារអាហ្វ្រិកក៏ដោយ ប្រសិទ្ធភាពជាក់ស្តែងចំពោះពស់អាហ្វ្រិកនៅតែមិនច្បាស់លាស់ ឬថោកជាងតម្រូវការ។ អត្ថបទក្នុងទស្សនាវដ្តី The Conversation ដោយអ្នកជំនាញពិសពស់រៀបរាប់ថា ផលិតផលមួយចំនួនដែលលក់នៅអាហ្វ្រិកមិនដែលឆ្លងកាត់ការធ្វើតេស្តព្រីក្លីនិកគ្រប់គ្រាន់ចំពោះពស់អាហ្វ្រិកនោះឡើយ — បង្កហានិភ័យទាំងប្រសិទ្ធភាពទាប និងប្រតិកម្មសុវត្ថិភាពមិនល្អ។
០៧របាំងតម្លៃ និងលទ្ធភាពទទួលបានតំបន់ជនបទ
ថ្វីត្បិតថ្នាំប្រឆាំងពិសមួយដួសអាចមានតម្លៃចាប់ពី៥០ដុល្លារ ទៅរាប់រយដុល្លារអាមេរិកក៏ដោយ ជនរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរជាច្រើនត្រូវការច្រើនដួសក្នុងការព្យាបាលតែម្តង — ធ្វើឲ្យតម្លៃសរុបអាចលើសពីចំណូលមួយឆ្នាំរបស់គ្រួសារកសិករនៅតំបន់ក្រីក្រមួយចំនួន។ ក្រៅពីតម្លៃដោយផ្ទាល់ ថ្នាំប្រឆាំងពិសទាមទារការទុកដាក់ត្រជាក់ (cold chain) ដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រយ័ត្នប្រយែង ហើយមណ្ឌលសុខភាពជនបទជាច្រើននៅមិនទាន់មានទាំងស្តុក ថវិកា ឬបុគ្គលិកបានហ្វឹកហាត់ត្រឹមត្រូវដើម្បីចាក់ថ្នាំតាមសរសៃឈាមប្រកបដោយសុវត្ថិភាព។ លទ្ធផលគឺ ជនរងគ្រោះនៅជនបទជាច្រើនត្រូវធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់មណ្ឌលសុខភាពតូចៗច្រើនកន្លែង មុននឹងទៅដល់មន្ទីរពេទ្យធំដែលមានស្តុកថ្នាំគ្រប់គ្រាន់ — ពេលវេលាដែលបាត់បង់នេះជាកត្តាកំណត់ជោគវាសនាចម្បងបំផុតចំពោះពិសពស់ប្រភេទប៉ះពាល់សរសៃប្រសាទ។
ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាគុណភាព-តម្លៃ WHO បានចាប់ផ្តើមកម្មវិធីវាយតម្លៃហានិភ័យ-អត្ថប្រយោជន៍ឯករាជ្យលើផលិតផលថ្នាំប្រឆាំងពិសពាណិជ្ជកម្មនានា ដោយបានបញ្ចប់ការវាយតម្លៃលើផលិតផលចំនួន២៧មុខរួចរាល់ (មើលផ្នែក D) ជាមូលដ្ឋានឲ្យបណ្តាប្រទេសជ្រើសរើសទិញផលិតផលដែលបានផ្ទៀងផ្ទាត់គុណភាព តាមរយៈកាតាឡុកទិញរួមដែលចាប់ផ្តើមឆ្នាំ២០២៥។ ក្រុមអង្គការមិនរដ្ឋាភិបាលដូចជា MSF ក៏បន្តអំពាវនាវឲ្យក្រុមហ៊ុនផលិត និងអ្នកផ្តល់ជំនួយអន្តរជាតិចាត់ទុកថ្នាំប្រឆាំងពិសជា «ទំនិញសាធារណៈសកល» (global public good) ស្រដៀងវ៉ាក់សាំង — មិនមែនផលិតផលពាណិជ្ជកម្មធម្មតាដែលទុកឲ្យទីផ្សារសេរីកំណត់តម្លៃទាំងស្រុងនោះទេ។
០៨អង្គបដិប្រាណជំនាន់ថ្មី៖ recombinant និង monoclonal
ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភាពមិនផ្គូផ្គងប្រភេទ និងតម្លៃខ្ពស់ ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើនកំពុងស្រាវជ្រាវថ្នាំប្រឆាំងពិសជំនាន់ថ្មីដែលមិនចាំបាច់ចាក់ពិសទៅសត្វធំទៀតទេ — ផលិតដោយបច្ចេកទេស recombinant ក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ជំនួសវិញ។ ការសិក្សាមួយដ៏សំខាន់បោះពុម្ពក្នុងទស្សនាវដ្តី Nature ខែតុលា ២០២៥ ដឹកនាំដោយសាស្ត្រាចារ្យ Andreas H. Laustsen នៃសាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកទេសដាណឺម៉ាក (Technical University of Denmark) សហការជាមួយក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវម៉ិកស៊ិក ប្រេស៊ីល និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបង្កើតថ្នាំប្រឆាំងពិសផ្អែកលើ nanobodies (បំណែកអង្គបដិប្រាណតូចដកចេញពីអូដ្ឋ) ចំនួន៨ប្រភេទ ដែលអាចកម្ចាត់ក្រុមពិសចម្រុះចំនួន៧ក្រុម (រួមទាំង alpha-neurotoxins ខ្សែខ្លី ខ្សែវែង cytotoxins និង phospholipase A2) ។ ថ្នាំនេះត្រូវបានរចនាឲ្យគ្របដណ្តប់ពស់ក្រុមកូព្រា ម្កាក់ និង rinkhals ចំនួន១៨ប្រភេទនៅអាហ្វ្រិក ហើយក្នុងការធ្វើតេស្តលើកណ្តុរ បង្ហាញប្រសិទ្ធភាពការពារជីវិត និងកាត់បន្ថយការខូចខាតជាលិកាកន្លែងខាំបានប្រសើរជាងថ្នាំប្រឆាំងពិសបែបប្រពៃណីដែលកំពុងប្រើប្រាស់បច្ចុប្បន្ន។
០៩ឱសថម៉ូលេគុលតូច៖ ករណី varespladib
ខណៈអង្គបដិប្រាណជំនាន់ថ្មីនៅឆ្ងាយពីមនុស្ស ជម្រើសមួយទៀតដែលមានវឌ្ឍនភាពគ្លីនិកជាក់ស្តែងជាងគឺឱសថម៉ូលេគុលតូច (small-molecule) ដែលមិនចាំបាច់ជាអង្គបដិប្រាណទាល់តែសោះ។ ក្រុមហ៊ុន Ophirex (សហរដ្ឋអាមេរិក) កំពុងអភិវឌ្ឍ varespladib ជាថ្នាំគ្រាប់សំយោគមួយប្រភេទ ដែលរារាំងផ្ទាល់នូវអង់ស៊ីម secretory phospholipase A2 (sPLA2) — អង់ស៊ីមមួយដែលមាននៅក្នុងពិសពស់ជាង៩៥%ទាំងអស់ (មិនថាប្រភេទណា) ធ្វើឲ្យវាមានសក្តានុពលជា «ថ្នាំបន្ទាន់» ដែលអាចលេបបានភ្លាមៗពេលទើបត្រូវខាំ មុននឹងទៅដល់មន្ទីរពេទ្យសម្រាប់ចាក់ថ្នាំប្រឆាំងពិសធម្មតាផង។
ការសាកល្បងគ្លីនិកដំណាក់កាលទី២ ហៅឈ្មោះថា BRAVO បានធ្វើឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងឥណ្ឌា ជាមួយអ្នកចូលរួម៩៥នាក់ ដោយលទ្ធផលបោះពុម្ពនៅខែតុលា ២០២៤ ក្នុងទស្សនាវដ្តី BMJ Global Health។ ការសាកល្បងនេះមិនបានសម្រេចគោលដៅចម្បង (primary endpoint) ទាំងមូលនោះទេ ប៉ុន្តែបង្ហាញសញ្ញាវិជ្ជមានចំពោះអ្នកជំងឺដែលទទួលថ្នាំក្នុងរយៈពេល៥ម៉ោងក្រោយត្រូវខាំ — រួមទាំងកម្រិតធ្ងន់ធ្ងរជំងឺទាបជាងក្នុងសប្តាហ៍ដំបូង អត្រាជាសះស្បើយពេញលេញខ្ពស់ជាង និងមុខងារកាយសម្បទាល្អជាងតាមការវាយតម្លៃខ្លួនឯងរបស់អ្នកជំងឺ។ ទិន្នន័យក៏បញ្ជាក់ថាថ្នាំមានសុវត្ថិភាព និងអត់ធ្មត់បានល្អ ដោយអ្នកចូលរួម៩៣ក្នុងចំណោម៩៥នាក់ទទួលថ្នាំបូកនឹងការព្យាបាលស្តង់ដារ (រួមទាំងថ្នាំប្រឆាំងពិសធម្មតា) — ន័យថា varespladib ត្រូវបានសាកល្បងជាថ្នាំបន្ថែម មិនមែនជាថ្នាំជំនួសថ្នាំប្រឆាំងពិសនោះទេ។
| យន្តការ | រារាំង sPLA2 — អង់ស៊ីមក្នុងពិសពស់ជាង៩៥% |
| សាកល្បង BRAVO | ដំណាក់កាលទី២ · ៩៥នាក់ · អាមេរិក+ឥណ្ឌា · តុលា ២០២៤ |
| លទ្ធផលចម្បង | មិនសម្រេចគោលដៅចម្បង ប៉ុន្តែសញ្ញាវិជ្ជមានលើអ្នកព្យាបាលទាន់ពេល |
| ស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ន | ទទួល FDA Fast Track · កំពុងសាកល្បងបន្តទម្រង់លេប |
១០ការគាំទ្រថវិកា និងស្ថាប័នអន្តរជាតិ
ក្រៅពី WHO មូលនិធិសប្បុរសធម៌ Wellcome Trust (ចក្រភពអង់គ្លេស) បានប្រកាសនៅឆ្នាំ២០១៩ នូវកញ្ចប់ថវិកា១០០លានដុល្លារអាមេរិក (~៨០លានផោន) ជាកម្មវិធីស្រាវជ្រាវពិសពស់ខាំដ៏ធំបំផុតដែលធ្លាប់មានពីមុនមក ដោយផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍថ្នាំប្រឆាំងពិសកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ និងការចែកចាយថ្នាំដល់តំបន់ក្រីក្របំផុត។ ថវិកានេះក៏បានគាំទ្រផ្ទាល់ដល់ក្រុមហ៊ុន Ophirex សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍគ្លីនិកនៃ varespladib (ផ្នែក I) ក៏ដូចជាគម្រោងស្រាវជ្រាវផ្សេងទៀតជាច្រើននៅសាកលវិទ្យាល័យ និងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវជុំវិញពិភពលោក។ អង្គការមិនរដ្ឋាភិបាលដូចជា MSF Access Campaign ក៏បន្តដើរតួនាទីជាអ្នកតាមដាន និងអំពាវនាវជាសាធារណៈ ជាពិសេសបន្ទាប់ពីវិបត្តិ Fav-Afrique (ផ្នែក F) ដោយចាត់ទុកករណីនោះជាឧទាហរណ៍អំពីភាពគ្រោះថ្នាក់នៃការទុកឲ្យទីផ្សារឯកជនតែម្នាក់ឯងសម្រេចលទ្ធភាពរស់ស្លាប់របស់ប្រជាជនក្រីក្រ។
សរុបមក វិទ្យាសាស្ត្រកំពុងឆ្ពោះមុខ — អង្គបដិប្រាណជំនាន់ថ្មី ថ្នាំគ្រាប់ម៉ូលេគុលតូច និងកម្មវិធីត្រួតពិនិត្យគុណភាព WHO សុទ្ធតែជាជំហានវិជ្ជមាន។ ប៉ុន្តែគម្លាតរវាងវិទ្យាសាស្ត្រមន្ទីរពិសោធន៍ និងការទទួលបានការព្យាបាលជាក់ស្តែងចំពោះកសិករនៅជនបទដ៏ឆ្ងាយបំផុត នៅតែធំធេង — ដូចដែលឯកសារត្រួតពិនិត្យពាក់កណ្តាលអាណត្តិរបស់ WHO ខ្លួនឯងទទួលស្គាល់ថា ថវិកាអនុវត្តជាក់ស្តែងនៅតែខ្វះខាតធ្ងន់ធ្ងរ។ គោលដៅកាត់បន្ថយការស្លាប់ និងពិការភាព៥០%ត្រឹមឆ្នាំ២០៣០ នៅតែជាគោលដៅដែលទាមទារការវិនិយោគបន្ថែម មិនមែនត្រឹមតែការរីកចម្រើនវិទ្យាសាស្ត្រម្នាក់ឯងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីសម្រេចបានឡើយ។
១១សំណួរញឹកញាប់
តើពិសពស់ខាំបណ្តាលឲ្យស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ?
តាមការប៉ាន់ស្មានផ្លូវការរបស់ WHO ចន្លោះ៨១.៤១០ ទៅ ១៣៧.៨៨០នាក់ស្លាប់ក្នុងមួយឆ្នាំ ប៉ុន្តែការសិក្សាថ្មីមួយក្នុង PLOS Medicine ប៉ាន់ស្មានលេខខ្ពស់ជាងគឺ២៧៤.០០០ ទៅ ៥១៣.០០០នាក់ ដោយសារបញ្ហាការកត់ត្រាមិនគ្រប់គ្រាន់នៅជនបទ។ សូមមើលផ្នែក A និង C។
តើពិសពស់ខាំក្លាយជា NTD អាទិភាពខ្ពស់តាំងពីពេលណា?
WHO ដាក់ជំងឺពិសពស់ខាំចូលបញ្ជីជំងឺត្រូពិចមិនសូវមានគេចាប់អារម្មណ៍ (NTDs) ក្នុងឋានៈអាទិភាពខ្ពស់តាំងពីខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៧ ក្រោយពីធ្លាប់ដកចេញពីបញ្ជីនេះកាលពីឆ្នាំ២០១៣។ សូមមើលផ្នែក A។
តើគោលដៅឆ្នាំ២០៣០របស់ WHO គឺជាអ្វី?
យុទ្ធសាស្ត្រសកលដែលប្រកាសនៅឆ្នាំ២០១៩ កំណត់គោលដៅកាត់បន្ថយចំនួនស្លាប់ និងករណីពិការភាពពីពិសពស់ខាំឲ្យបាន៥០%ត្រឹមឆ្នាំ២០៣០ ដោយផ្អែកលើសសរស្តម្ភបួន៖ សហគមន៍ ប្រព័ន្ធសុខភាព ការទទួលបានការព្យាបាល និងការស្រាវជ្រាវ។ សូមមើលផ្នែក D។
តើ Fav-Afrique ជាអ្វី ហើយហេតុអ្វីមានវិបត្តិ?
Fav-Afrique ជាថ្នាំប្រឆាំងពិសមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់អាហ្វ្រិកខាងត្បូងសាហារ៉ា ដែលក្រុមហ៊ុន Sanofi បញ្ឈប់ការផលិតឆ្នាំ២០១០ បណ្តាលឲ្យមានគម្លាតផ្គត់ផ្គង់រាប់ឆ្នាំ។ សូមមើលផ្នែក F។
តើអង្គបដិប្រាណជំនាន់ថ្មីទាំងនេះត្រៀមប្រើលើមនុស្សហើយឬនៅ?
មិនទាន់ទេ។ ការសិក្សា nanobody Nature ២០២៥ និងការសិក្សា monoclonal antibody មុនៗ សុទ្ធតែនៅដំណាក់កាលព្រីក្លីនិក សាកល្បងលើសត្វប៉ុណ្ណោះ។ សូមមើលផ្នែក H។
តើ varespladib គឺជាថ្នាំអ្វី ហើយត្រៀមរួចហើយឬនៅ?
ជាថ្នាំគ្រាប់ម៉ូលេគុលតូចរារាំង sPLA2 ក្នុងពិសពស់ភាគច្រើន សាកល្បងគ្លីនិកដំណាក់កាលទី២ (BRAVO) មិនទាន់សម្រេចគោលដៅចម្បង ថ្វីត្បិតបង្ហាញសញ្ញាវិជ្ជមានចំពោះការព្យាបាលទាន់ពេលក៏ដោយ។ សូមមើលផ្នែក I។
តើអ្នកណាផ្តល់មូលនិធិសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវពិសពស់ខាំ?
Wellcome Trust ប្រកាសកញ្ចប់ថវិកា១០០លានដុល្លារឆ្នាំ២០១៩ ជាការវិនិយោគស្រាវជ្រាវពិសពស់ខាំដ៏ធំបំផុត បន្ថែមលើថវិកាចែកចាយអនុវត្តរបស់ WHO ខ្លួនឯង។ សូមមើលផ្នែក J។
តើអត្ថបទនេះខុសពីអត្ថបទ NTDs ទូទៅយ៉ាងណា?
អត្ថបទនេះផ្តោតតែលើពិសពស់ខាំម្នាក់ឯង — យន្តការជីវសាស្ត្រ វិបត្តិផ្គត់ផ្គង់ជាក់លាក់ (Fav-Afrique) និងបច្ចេកវិទ្យាព្យាបាលថ្មីៗ — ខុសពីអត្ថបទ NTDs ទូទៅដែលគ្របដណ្តប់ជំងឺជាច្រើនប្រភេទ។ សូមមើលផ្នែក K។
១២ប្រភព
- WHO — Snakebite Envenoming Fact Sheet
- WHO — Global Strategy Launch (២៣ ឧសភា ២០១៩)
- WHO — Snakebite Health Topic Page
- PLOS NTDs — Global Morbidity and Mortality Meta-Analysis
- PLOS Medicine (២០២៦) — ការប៉ាន់ស្មានស្លាប់ខ្ពស់ជាងមុន
- MSF Access — Fav-Afrique Antivenom Market Withdrawal
- The Conversation — Unsuitable Antivenoms Sold in Africa
- WHO — Roadmap Mid-Term Review Webinar (កក្កដា ២០២៥)
- Nature — Nanobody-Based Recombinant Antivenom (២០២៥)
- Nature Communications — Broadly-Neutralizing Human mAb (២០២៣)
- BMJ Global Health / BioSpace — Varespladib BRAVO Phase 2 (២០២៤)
- Nature — Wellcome Trust ១០០លានដុល្លារ (២០១៩)
📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។
✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១២ ប្រភព
📚 សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ · គួរដឹង Eksastra
អត្ថបទចំណេះដឹងស៊ីជម្រៅជាភាសាខ្មែរ ផ្អែកលើប្រភពដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។
សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ ទាំងអស់ →ជំងឺត្រូពិចមិនសូវមានគេចាប់អារម្មណ៍ (NTDs) ជាទូទៅគ្រីលអង់តាកទិក និងច្បាប់ចែកចាប់ត្រី CCAMLR