រូបភាព៖ Tom Fisk · ប្រភព៖ Pexels · ស្ថានភាព៖ អាជ្ញាប័ណ្ណ Pexels ប្រើប្រាស់បានដោយសេរីកំណែទម្រង់វិមជ្ឈការ៖ ពេលអំណាច និងថវិកា ចាកចេញពីរដ្ឋធានី ទៅដល់ស្រុក ខេត្ត និងក្រុង — និងអ្វីដែលពិតជាកើតឡើងបន្ទាប់ពីនោះ
រដ្ឋបាលសាធារណៈ (Public Administration)
⚡ សង្ខេបក្នុង ៣០ វិនាទី
ចាប់ពីចុងទសវត្សរ៍ ១៩៩០ រហូតដល់សព្វថ្ងៃ រដ្ឋាភិបាលជាតិជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក បានផ្ទេរអំណាចសម្រេចចិត្ត បុគ្គលិក និងថវិកាដ៏ធំមួយ ពីរដ្ឋធានីទៅរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិ — ដំណើរការហៅថា «វិមជ្ឈការ» (decentralization) ឬ «ការផ្ទេរអំណាចដល់មូលដ្ឋាន» (devolution)។ អត្ថបទនេះពិនិត្យមើលករណីសិក្សាធំបំផុតបី៖ ឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលធ្វើ «Big Bang» ផ្ទេរមន្ត្រីរដ្ឋចំនួនរាប់លាននាក់ក្នុងរយៈពេលតែមួយឆ្នាំកន្លះក្រោយការដួលរលំរបស់លោក Suharto ឆ្នាំ១៩៩៨, កេនយ៉ា ដែលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ២០១០ បង្កើតរដ្ឋាភិបាលស្រុកចំនួន៤៧ដោយធានាចែកចាយថវិកាជាតិយ៉ាងតិច១៥%ជាកាតព្វកិច្ចរដ្ឋធម្មនុញ្ញ, និងកូឡុំប៊ី ដែលបានកសាងប្រព័ន្ធផ្ទេរថវិកា Sistema General de Participaciones ជាបណ្តើរៗចាប់ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញ១៩៩១។ អត្ថបទពន្យល់៖ អ្វីខ្លះជាអំណាចដែលផ្ទេរពិតប្រាកដ, ថវិកាចលនាតាមរូបមន្តអ្វី, អ្នកណាទទួលបានផលប្រយោជន៍, និងអ្វីជាហានិភ័យធំបំផុត — ដោយផ្អែកលើការសិក្សានៃធនាគារពិភពលោក Brookings និងសាកលវិទ្យាល័យដែលតាមដានលទ្ធផលអស់រយៈពេលជាង២ទសវត្សរ៍។
០១និយមន័យ៖ វិមជ្ឈការមិនមែនគ្រាន់តែជា «ការបញ្ជូនមន្ត្រីទៅមូលដ្ឋាន» នោះទេ
អ្នកសិក្សានយោបាយសាធារណៈបែងចែក «វិមជ្ឈការ» (decentralization) ជាបីប្រភេទសំខាន់ដែលមិនត្រូវច្រឡំគ្នា។ ទីមួយ គឺ Deconcentration — រដ្ឋធានីគ្រាន់តែបញ្ជូនមន្ត្រីរបស់ខ្លួនទៅប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ដាច់ស្រយាល ប៉ុន្តែសិទ្ធិសម្រេចចិត្តចុងក្រោយនៅតែស្ថិតនៅរដ្ឋធានី។ ទីពីរ គឺ Delegation — រដ្ឋធានីប្រគល់ភារកិច្ចជាក់លាក់ខ្លះទៅឲ្យអង្គភាព ឬសហគ្រាសរដ្ឋដែលនៅតែស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យ ដោយមិនប្រគល់អធិបតេយ្យភាពនយោបាយឡើយ។ ទីបី និងជ្រៅជាងគេ គឺ Devolution — រដ្ឋធានីផ្ទេរអំណាចច្បាប់ ថវិកា និងសិទ្ធិសម្រេចចិត្តទៅឲ្យរដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិដែលមានអ្នកតំណាងជាប់ឆ្នោតដោយឡែកពីរដ្ឋធានី — នេះជាទម្រង់ដែលឥណ្ឌូនេស៊ី កេនយ៉ា និងកូឡុំប៊ីអនុវត្ត។ ក្នុងករណីទាំងបី ការផ្ទេរអំណាចរួមមានយ៉ាងតិចបីធាតុ៖ (១) ភារកិច្ចផ្តល់សេវា (សុខភាព អប់រំ ផ្លូវថ្នល់មូលដ្ឋាន), (២) ថវិកា ឬសិទ្ធិយកពន្ធ, និង (៣) បុគ្គលិកដែលធ្វើការផ្តល់សេវាទាំងនោះផ្ទាល់។ ខ្វះធាតុណាមួយ អ្នកសិក្សាចាត់ទុកថាមិនមែនជាវិមជ្ឈការពិតប្រាកដទេ គ្រាន់តែជា deconcentration ក្លែងបន្លំប៉ុណ្ណោះ។
រលកវិមជ្ឈការសកលដ៏ធំបំផុត កើតឡើងចន្លោះទសវត្សរ៍ ១៩៨០ ដល់ ២០១០ ដោយកត្តាចម្បងបួន៖ ការវិវត្តទៅជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យក្រោយសង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលអ្នកតំណាងក្នុងតំបន់ចង់បានសិទ្ធិសម្រេចចិត្តផ្ទាល់, សម្ពាធពីធនាគារពិភពលោក និងអង្គការមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ (IMF) ដែលចាត់ទុកវិមជ្ឈការជាឧបករណ៍បង្កើនប្រសិទ្ធភាពរដ្ឋបាល, ជម្លោះជាតិសាសន៍ ឬបំបែកដែនដីដែលរដ្ឋធានីព្យាយាមទប់ស្កាត់តាមរយៈការផ្តល់សិទ្ធិស្វយ័តខ្លះ, និងគំនិតសេដ្ឋកិច្ចនយោបាយថា រដ្ឋាភិបាលនៅជិតប្រជាជនដឹងតម្រូវការជាក់ស្តែងជាងរដ្ឋធានី។ ក្នុងចំណោមករណីទាំងអស់នេះ ឥណ្ឌូនេស៊ី កេនយ៉ា និងកូឡុំប៊ីត្រូវបានលើកឡើងញឹកញាប់បំផុតជាឧទាហរណ៍ អាចប្រៀបធៀបគ្នាបាន ព្រោះទាំងបីមានទិន្នន័យតាមដានច្បាស់លាស់អស់រយៈពេលជាង២ទសវត្សរ៍។
០២ឥណ្ឌូនេស៊ី៖ «Big Bang» ២០០១ — ការផ្ទេរអំណាចលឿនបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើប
ខែឧសភា ១៩៩៨ លោក Suharto ដែលកាន់អំណាចរបប «New Order» អស់រយៈពេល៣២ឆ្នាំ ត្រូវបានបង្ខំឲ្យលាលែងក្រោមសម្ពាធវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី និងបាតុកម្មសិស្សនិស្សិត។ រដ្ឋាភិបាលបន្ត ក្រោមប្រធានាធិបតី B.J. Habibie បានប្រកាសកម្មវិធីវិមជ្ឈការភ្លាមៗ តាមរយៈច្បាប់លេខ ២២/១៩៩៩ ស្តីពីរដ្ឋាភិបាលក្នុងតំបន់ និងច្បាប់លេខ ២៥/១៩៩៩ ស្តីពីតុល្យភាពហិរញ្ញវត្ថុរវាងរដ្ឋធានីនិងតំបន់ — ទាំងពីរអនុម័តឆ្នាំ១៩៩៩ ប៉ុន្តែចាប់ផ្តើមអនុវត្តជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០០១។ អ្នកសិក្សាហៅវិមជ្ឈការនេះថា «Big Bang» ព្រោះល្បឿន និងទំហំរបស់វា៖ ក្នុងរយៈពេលតិចជាងមួយឆ្នាំកន្លះ រដ្ឋាភិបាលបានផ្ទេរមន្ត្រីរដ្ឋចំនួនប្រមាណពីរលាននាក់ — ស្មើនឹងប្រហែលពីរភាគបីនៃមន្ត្រីរដ្ឋសុីវិលទាំងអស់ — ព្រមទាំងទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងមណ្ឌលសុខភាពរាប់ម៉ឺនកន្លែង ចេញពីក្រសួងថ្នាក់ជាតិទៅឲ្យរដ្ឋបាលស្រុក (kabupaten) និងក្រុង (kota) ជាជាងខេត្ត។
ជម្រើសដ៏សំខាន់មួយរបស់ស្ថាបនិកកម្មវិធីនេះ គឺការជ្រើសរើសផ្ទេរអំណាចទៅថ្នាក់ស្រុក មិនមែនថ្នាក់ខេត្តដូចប្រទេសភាគច្រើនផ្សេងទៀត — ជាយុទ្ធសាស្ត្រចេតនាដើម្បីកាត់បន្ថយហានិភ័យបំបែកដែនដីនៅតំបន់ដូចជា Aceh និង Papua ដែលមានចលនាបំបែកខ្លួនខ្លាំង៖ ស្រុកតូចៗគ្មានទំហំសេដ្ឋកិច្ច ឬយោធាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីទាមទារឯករាជ្យបានដូចខេត្តទាំងមូល។ ច្បាប់ដើមទាំងពីរត្រូវបានកែសម្រួលឆ្នាំ២០០៤ ក្រោមរដ្ឋាភិបាល Megawati Sukarnoputri ទៅជាច្បាប់លេខ ៣២/២០០៤ និង ៣៣/២០០៤ ដើម្បីបញ្ជាក់ច្បាស់ពីព្រំដែនភារកិច្ចរវាងជាតិ ខេត្ត និងស្រុក ដែលច្បាប់ដើមទុកមិនច្បាស់លាស់។ ផលប៉ះពាល់ម្យ៉ាងទៀតដែលមិនបានគ្រោងទុក គឺបាតុភូត «pemekaran» — ដំណើរការបំបែកស្រុក និងខេត្តចាស់ជាឯកតាថ្មីតូចជាង ដើម្បីទទួលថវិកាផ្ទេរបន្ថែម និងតំណែងអភិបាលថ្មី៖ ចំនួនស្រុក/ក្រុងកើនឡើងពីប្រមាណ ២៩២ ឯកតាឆ្នាំ១៩៩៨ ដល់ជាង ៥០០ ឯកតាត្រឹមទសវត្សរ៍ ២០២០ តាមការកត់ត្រារបស់ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី (ADB)។
០៣កេនយ៉ា៖ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ២០១០ បង្កើតរដ្ឋាភិបាលស្រុកចំនួន៤៧ ដោយធានាចែកថវិកាតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ
ក្រោយចរចាយូរជាងមួយទសវត្សរ៍ បន្ទាប់ពីអំពើហិង្សាក្រោយបោះឆ្នោត ២០០៧-២០០៨ កេនយ៉ាបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីតាមរយៈប្រជាមតិ ថ្ងៃទី ២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០១០។ ជំពូក ១១ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះ បង្កើតរដ្ឋាភិបាល «ស្រុក» (county) ចំនួន៤៧ ដែលនីមួយៗមានអភិបាល (Governor) ជាប់ឆ្នោត និងសភាស្រុក (County Assembly) ដាច់ដោយឡែកពីរដ្ឋាភិបាលជាតិ — ចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការជាផ្លូវការក្រោយការបោះឆ្នោតទូទៅខែមីនា ឆ្នាំ ២០១៣។ ភារកិច្ចដែលផ្ទេរទៅស្រុករួមមាន សុខាភិបាលកម្រិតស្រុក អប់រំមុនបឋមសិក្សា ផ្លូវថ្នល់មូលដ្ឋាន កសិកម្ម និងអាជ្ញាបណ្ណពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់ តាមការសង្ខេបរបស់វិទ្យាស្ថាន Brookings។
ចំណុចខុសពីឥណ្ឌូនេស៊ីយ៉ាងសំខាន់ គឺកេនយ៉ាដាក់ចំណុចធានាថវិកាដោយផ្ទាល់ក្នុងអត្ថបទរដ្ឋធម្មនុញ្ញខ្លួនឯង៖ មាត្រា ២០៣ (២) កំណត់ថារដ្ឋាភិបាលស្រុកត្រូវទទួលថវិកា «ចំណែកសមធម៌» (equitable share) យ៉ាងតិច១៥%នៃចំណូលដែលរដ្ឋាភិបាលជាតិប្រមូលបានទាំងអស់ ជាកាតព្វកិច្ចរដ្ឋធម្មនុញ្ញ មិនមែនគោលនយោបាយដែលរដ្ឋសភាអាចផ្លាស់ប្តូរតាមចិត្តទេ។ ស្ថាប័នដែលទទួលបន្ទុករៀបចំរូបមន្តចែកចាយលម្អិត គឺ គណៈកម្មការចែកចាយចំណូល (Commission on Revenue Allocation ឬ CRA) ដែលបានស្នើរូបមន្តទម្ងន់រួមមាន ចំនួនប្រជាជន អត្រាភាពក្រីក្រ ទំហំដីធ្លី ចំណែកស្មើគ្នារវាងស្រុកទាំងអស់ (ប្រហែល ២៥% ចែកស្មើគ្នា) និងការលើកទឹកចិត្តវិន័យហិរញ្ញវត្ថុ។ លើសពី១៥%ចាំបាច់នេះ ថវិកាជាក់ស្តែងដែលបានចែកអាចខ្ពស់ជាងច្រើន៖ ខែឧសភា ២០២៦ ប្រធានាធិបតី William Ruto បានចុះហត្ថលេខាលើច្បាប់ចែកចាយចំណូលថ្មី អនុញ្ញាតឲ្យស្រុកទាំង៤៧ទទួលបានសរុបប្រមាណ ៤២៨ ប៊ីលានស្ស៊ីលីង (Ksh) សម្រាប់ឆ្នាំហិរញ្ញវត្ថុនោះ តាមរបាយការណ៍របស់កាសែត The Standard។
| ថ្ងៃអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញ | ២៧ សីហា ២០១០ (តាមរយៈប្រជាមតិ) |
| ចំនួនរដ្ឋាភិបាលស្រុក | ៤៧ ស្រុក ចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការ ២០១៣ |
| ចំណែកសមធម៌អប្បបរមា | ១៥% នៃចំណូលជាតិសរុប (មាត្រា ២០៣) |
| ស្ថាប័នកំណត់រូបមន្ត | Commission on Revenue Allocation (CRA) |
០៤កូឡុំប៊ី៖ ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ១៩៩១ ដល់ SGP និងប្រព័ន្ធរ៉ូយ៉ាល់ធីធនធានធម្មជាតិ
រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៩១ បានជំនួសរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៨៨៦ ដែលផ្តោតអំណាចខ្លាំងនៅរដ្ឋធានីបូហ្គោតា ដោយកំណត់ក្នុងមាត្រា ៣៥៦ និង ៣៥៧ ថារដ្ឋាភិបាលថ្នាក់នាយកដ្ឋាន (department) និងក្រុង (municipio) មានសិទ្ធិទទួលថវិកាផ្ទេរជាកាតព្វកិច្ចពីរដ្ឋធានី។ ជំហានដំបូង ប្រព័ន្ធហៅថា «situado fiscal» ដែលកំណត់ជាផ្លូវការតាមរយៈច្បាប់លេខ ៦០ ឆ្នាំ១៩៩៣ (Ley 60 de 1993)។ ឆ្នាំ២០០១ ប្រព័ន្ធនេះត្រូវបានកែទម្រង់ជាថ្មីទាំងស្រុងតាមរយៈវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញលេខ ០១ (Acto Legislativo 01/2001) និងច្បាប់អនុវត្តលេខ ៧១៥ (Ley 715 de 2001) បង្កើតជា Sistema General de Participaciones (SGP) — ប្រព័ន្ធផ្ទេរថវិកាតែមួយសម្រាប់វិស័យអប់រំ សុខាភិបាល និងទឹកស្អាត/អនាម័យ ដែលនាយកដ្ឋាន និងក្រុងគ្រប់គ្រងផ្ទាល់តាមរូបមន្តចំនួនប្រជាជន និងភាពក្រីក្រ តាមការពិពណ៌នារបស់ធនាគារកណ្តាលកូឡុំប៊ី (Banco de la República)។
ដាច់ដោយឡែកពី SGP កូឡុំប៊ីមានប្រព័ន្ធទីពីរសម្រាប់ចែកចាយថវិការ៉ូយ៉ាល់ធី (regalías) ចេញពីការជីកយករ៉ែ និងប្រេង ដែលបានធ្វើកំណែទម្រង់ធំកាលពី ២០១១ បង្កើតជា Sistema General de Regalías (SGR) ដើម្បីចែកចាយផលចំណេញធនធានធម្មជាតិឲ្យបានធំទូលាយជាងតំបន់ផលិតតែម្នាក់ឯង។ ថ្មីៗនេះ ច្បាប់លេខ ២០៥៦ ឆ្នាំ២០២០ (Ley 2056 de 2020) បានកែសម្រួលរបៀបចែក SGR ជាថ្មី ខណៈឆ្នាំ ២០២៤ រដ្ឋសភាកូឡុំប៊ីបានអនុម័តវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយបន្ថែមទៀត ដើម្បីបង្កើនចំណែក SGP ជាបណ្តើរៗពីប្រមាណ ២៣.៨% ឡើងដល់៣៩.៥%នៃចំណូលបច្ចុប្បន្នរបស់ជាតិ ក្នុងរយៈពេល១២ឆ្នាំ តាមការប្រកាសរបស់រដ្ឋធានីការកូឡុំប៊ី។ រដ្ឋាភិបាលអះអាងថាការកើនឡើងនេះនឹងផ្តល់ស្វយភាពថវិកាកាន់តែច្រើនដល់ដែនដី ខណៈអ្នកជំនាញហិរញ្ញវត្ថុមួយចំនួនព្រមានពីហានិភ័យលើនិរន្តរភាពថវិកាជាតិ ប្រសិនបើមិនរៀបចំផែនការផ្លាស់ប្តូរឲ្យល្អិតល្អន់។
| រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី | ១៩៩១ (ជំនួសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ១៨៨៦) |
| ប្រព័ន្ធដើម | Situado fiscal — ច្បាប់ ៦០/១៩៩៣ |
| ប្រព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន (SGP) | Acto Legislativo ០១/២០០១ + Ley ៧១៥/២០០១ |
| គោលដៅ SGP ២០២៤ | បង្កើនដល់ ៣៩.៥% ក្នុង១២ឆ្នាំ |
០៥តារាងប្រៀបធៀបបីប្រទេស៖ អ្វីខ្លះផ្ទេរ ថវិកាប៉ុន្មាន ចាប់ផ្តើមពេលណា
ថ្វីត្បិតទាំងបីប្រទេសហៅថា «វិមជ្ឈការ» ដូចគ្នាក៏ដោយ រចនាសម្ព័ន្ធជាក់ស្តែងខុសគ្នាខ្លាំង៖ ឥណ្ឌូនេស៊ីជ្រើសរើសផ្ទេរទៅឯកតាតូច (ស្រុក) លឿនបំផុត និងច្រើនបំផុតតាមចំនួនបុគ្គលិក, កេនយ៉ាជ្រើសរើសការធានាថវិកាតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ រឹងមាំបំផុតផ្នែកច្បាប់, ខណៈកូឡុំប៊ីធ្វើបណ្តើរៗលើសពី៣ទសវត្សរ៍ ជាមួយប្រព័ន្ធថវិកាពីរស្រទាប់ដាច់ដោយឡែក។
| ឯកតាទទួលអំណាច | ស្រុក/ក្រុង (ID) · ស្រុក (KE) · នាយកដ្ឋាន/ក្រុង (CO) |
| ចំនួនឯកតា | ជាង ៥០០ (ID) · ៤៧ (KE) · ៣២ នាយកដ្ឋាន + ជាង ១,១០០ ក្រុង (CO) |
| ចាប់ផ្តើមអនុវត្ត | មករា ២០០១ (ID) · មីនា ២០១៣ (KE) · ១៩៩៤-២០០១ជាបណ្តើរៗ (CO) |
| យន្តការធានាថវិកា | ច្បាប់ធម្មតា (ID) · រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ១៥%អប្បបរមា (KE) · រដ្ឋធម្មនុញ្ញ+ច្បាប់ (CO) |
| ភារកិច្ចសំខាន់ដែលផ្ទេរ | សុខភាព អប់រំ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធមូលដ្ឋាន (ដូចគ្នាទាំងបី) |
០៦ផលវិជ្ជមានដែលការសិក្សាឯករាជ្យវាស់វែងបាន
ចំពោះកេនយ៉ា ការសិក្សារបស់អង្គការ ThinkWell ស្តីពីហិរញ្ញប្បទានសុខភាព រកឃើញថា ការវិមជ្ឈការសុខាភិបាលបានជំរុញឲ្យស្រុកជាច្រើនកសាង និងធ្វើឲ្យប្រសើរឡើងនូវហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសុខភាពកម្រិតបឋម (មណ្ឌលសុខភាព និងមន្ទីរពេទ្យស្រុក) លឿនជាងសម័យមុនវិមជ្ឈការ ព្រោះថវិកា និងការសម្រេចចិត្តជិតប្រជាជនជាងមុន។ ការវិភាគរបស់The Conversation ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យស្រុកជាច្រើនឆ្នាំ រកឃើញថាការចែកចាយថវិកាតាមរូបមន្តទម្ងន់ភាពក្រីក្រ បានជួយកាត់បន្ថយគម្លាតវិសមភាពថវិការវាងស្រុកសម្បូរ និងស្រុកក្រីក្រធៀបនឹងសម័យមុនរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ២០១០ ដែលថវិកាភាគច្រើនផ្តោតលើតំបន់នៅជិតរដ្ឋធានីណៃរ៉ូប៊ី។ ចំពោះឥណ្ឌូនេស៊ី អ្នកសិក្សាភាគច្រើនយល់ស្របថា ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសអភិបាលស្រុកដោយផ្ទាល់ (ចាប់ផ្តើមឆ្នាំ២០០៥) បានបង្កើនគណនេយ្យភាពនយោបាយថ្នាក់មូលដ្ឋាន ធ្វើឲ្យប្រជាជនអាចផ្តាច់អភិបាលដែលមិនផ្តល់សេវាល្អចេញពីតំណែងបានផ្ទាល់ តាមរយៈការបោះឆ្នោត ដោយមិនចាំបាច់រង់ចាំការផ្លាស់ប្តូររដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ជាតិទាំងមូលទេ។
ការសិក្សារបស់ធនាគារពិភពលោកអំពីឥណ្ឌូនេស៊ី ក៏បង្ហាញថា ក្នុងវិស័យអប់រំ ចំនួនសាលារៀនកម្រិតបឋមសិក្សានៅតំបន់ដាច់ស្រយាលមួយចំនួន បានកើនឡើងលឿនជាងសម័យមុនវិមជ្ឈការ ដោយសារថវិកាសំណង់សាលារៀនស្ថិតនៅជិតអ្នកសម្រេចចិត្តជាងមុន។ ចំណុចរួមមួយរវាងករណីទាំងបី គឺ «ការប្រកួតប្រជែងគោលនយោបាយ» (policy competition) រវាងស្រុក/ខេត្តជាមួយគ្នា — ពេលស្រុកមួយបង្ហាញលទ្ធផលល្អ ស្រុកជិតខាងមានទំនោរចម្លងគំរូជោគជ័យនោះ លឿនជាងករណីរដ្ឋធានីតែម្នាក់ឯងព្យាយាមធ្វើកំណែទម្រង់ទាំងប្រទេសក្នុងពេលតែមួយ។
| កេនយ៉ា (ThinkWell/CRA) | ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសុខភាពមូលដ្ឋានពង្រីកលឿនជាងមុន · គម្លាតថវិការវាងស្រុកថយចុះ |
| ឥណ្ឌូនេស៊ី (WB/ADB) | គណនេយ្យភាពអភិបាលបោះឆ្នោតផ្ទាល់ · សំណង់សាលារៀនតំបន់ដាច់ស្រយាលកើនឡើង |
| ទូទៅទាំងបី | ការប្រកួតប្រជែងគោលនយោបាយល្អរវាងឯកតាមូលដ្ឋាន |
០៧ហានិភ័យ និងផលអវិជ្ជមានដែលការសិក្សាកត់សម្គាល់
ការត្រួតពិនិត្យសវនកម្មរបស់ស្ថាប័នសវនកម្មកេនយ៉ា (Office of the Auditor-General) បានកត់ត្រាឃើញ «វិក្កយបត្រនៅជាប់ជំពាក់» (pending bills) និងចំណុចខ្វះខាតគណនេយ្យភាពហិរញ្ញវត្ថុនៅស្រុកមួយចំនួន ជាបញ្ហាដដែលៗចាប់តាំងពីស្រុកចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការឆ្នាំ២០១៣ រហូតដល់សព្វថ្ងៃ — ជាកង្វល់ដែលរដ្ឋសភា (Senate) កេនយ៉ាលើកឡើងម្តងហើយម្តងទៀតក្នុងការជជែកអំពីរូបមន្តចែកចាយថវិកាថ្មីៗ។ ចំណុចនេះឆ្លុះបញ្ចាំងបញ្ហាទូទៅដែលអ្នកសិក្សាហៅថា «ការចាប់យកអំណាចដោយអ្នកមានឥទ្ធិពលមូលដ្ឋាន» (local elite capture)៖ នៅពេលថវិកា និងអំណាចផ្លាស់មករដ្ឋបាលដែលនៅជិតប្រជាជនជាង ក៏ជិតបណ្តាញអំណាចនយោបាយក្នុងតំបន់ដែលមិនតែងតែមានយន្តការត្រួតពិនិត្យរឹងមាំដូចថ្នាក់ជាតិដែរ។
ចំពោះឥណ្ឌូនេស៊ី បញ្ហា «pemekaran» (ការបំបែកឯកតារដ្ឋបាលថ្មី) ដែលបានលើកឡើងក្នុងផ្នែក B ត្រូវបានអ្នកសិក្សាមួយចំនួនចាត់ទុកជាផលអវិជ្ជមានផ្ទាល់នៃរចនាសម្ព័ន្ធវិមជ្ឈការ៖ ការបង្កើតស្រុកថ្មីច្រើនតែជម្រុញដោយឱកាសទទួលថវិកាផ្ទេរបន្ថែម និងតំណែងអភិបាល/សភាថ្មីសម្រាប់អ្នកនយោបាយមូលដ្ឋាន ជាជាងតម្រូវការសេវាសាធារណៈពិតប្រាកដ — ធ្វើឲ្យចំណាយរដ្ឋបាល (បើកប្រាក់ខែមន្ត្រី សាងសង់អគាររដ្ឋបាលថ្មី) កើនឡើងដោយមិនចាំបាច់ត្រូវនឹងគុណភាពសេវាកាន់តែប្រសើរឡើងទេ។ អត្ថបទស្រាវជ្រាវឆ្នាំ២០២៥ លើទស្សនាវដ្តី Public Administration and Development ដោយលោក Hidayat បានសង្ខេបអក្សរសិល្ប៍ជាច្រើនឆ្នាំ សន្និដ្ឋានថា លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម និងវិមជ្ឈការនៅឥណ្ឌូនេស៊ីផ្តល់ «លទ្ធផលចម្រុះ» — ខ្លះវិជ្ជមានច្បាស់លាស់ (ការចូលរួមនយោបាយកើនឡើង) ខ្លះនៅតែជាបញ្ហា (អំពើពុករលួយកម្រិតមូលដ្ឋានផ្លាស់ទីតែមិនរលាយបាត់)។
ការវិភាគមួយចំនួនរបស់ The Jakarta Post ក៏លើកឡើងពីភាពមិនស្មើគ្នានៃសមត្ថភាពរដ្ឋបាលរវាងស្រុក៖ ស្រុកមួយចំនួននៅតំបន់ក្រៅកោះជាវ៉ា (outer islands) ខ្វះបុគ្គលិកជំនាញគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីរៀបចំផែនការថវិកា ឬចាត់ចែងគម្រោងសំណង់ធំៗបានប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ធ្វើឲ្យថវិកាដែលផ្ទេរមកខ្លះនៅតែមិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ទាន់ពេលវេលា។ បញ្ហារួមចុងក្រោយ គឺ «ការបំបែកបំណែក» (fragmentation)៖ ព្រំដែនភារកិច្ចរវាងថ្នាក់ជាតិ ខេត្ត និងស្រុក/ក្រុងច្រើនតែជាន់គ្នា ជាពិសេសក្នុងវិស័យសុខាភិបាល និងបរិស្ថាន បង្កភាពស្មុគស្មាញក្នុងការសម្របសម្រួលគម្រោងឆ្លងព្រំដែនរដ្ឋបាល។
ចំពោះកូឡុំប៊ី អ្នកសិក្សាហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈមួយចំនួនក៏ព្រមានពីបាតុភូតហៅថា «ភាពខ្ជិលច្រអូសហិរញ្ញវត្ថុថ្នាក់ដែនដី» (pereza fiscal territorial)៖ ដោយសារនាយកដ្ឋាន និងក្រុងភាគច្រើនអាចពឹងផ្អែកលើថវិកា SGP ដែលផ្ទេរមកពីរដ្ឋធានីជាចម្បង ខ្លះមានទំនោរមិនខិតខំពង្រីកចំណូលផ្ទាល់ខ្លួន (ពន្ធអចលនទ្រព្យ ឬកម្រៃសេវាមូលដ្ឋាន) ដូចដែលការចែកចាយថវិកាមួយផ្នែកធំគួរជម្រុញឲ្យធ្វើ។ បញ្ហារួមទាំងអស់នេះ ចង្អុលបង្ហាញថា ការផ្ទេរថវិកា ដោយគ្មានការផ្ទេររចនាសម្ព័ន្ធលើកទឹកចិត្ត និងការទទួលខុសត្រូវត្រឹមត្រូវ អាចបង្កផលប្រយោជន៍មិនគ្រប់ជ្រុងជ្រោយដូចការគ្រោងទុក។
០៨លក្ខខណ្ឌដែលអក្សរសិល្ប៍សិក្សាចាត់ទុកថាចាំបាច់សម្រាប់ជោគជ័យ
ការប្រៀបធៀបករណីទាំងបី និងករណីវិមជ្ឈការផ្សេងទៀតជុំវិញពិភពលោក ដឹកនាំអ្នកសិក្សាឲ្យសង្ខេបលក្ខខណ្ឌចម្បងបួនយ៉ាង។ ទីមួយ លំដាប់ពេលវេលា (sequencing)៖ ការសិក្សារបស់ធនាគារពិភពលោកលើកកេនយ៉ា ក្នុងឯកសារ«Devolution without Disruption» ណែនាំថា ការកសាងសមត្ថភាពរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន (បណ្តុះបណ្តាលបុគ្គលិកគណនេយ្យករ អ្នករៀបចំផែនការថវិកា) គួរធ្វើមុន ឬស្របគ្នាជាមួយការផ្ទេរអំណាច មិនមែនក្រោយពេលផ្ទេររួចហើយទេ — ចំណុចនេះខុសពីម៉ូដែល «Big Bang» របស់ឥណ្ឌូនេស៊ីច្បាស់លាស់ ដែលផ្ទេរជាមុន កសាងសមត្ថភាពជាក្រោយ។ ទីពីរ រូបមន្តផ្ទេរថវិកាច្បាស់លាស់ និងអាចទាយទុកជាមុនបាន៖ ទាំងកេនយ៉ា (រូបមន្ត CRA) និងកូឡុំប៊ី (រូបមន្ត SGP) ប្រើលក្ខណវិនិច្ឆ័យបច្ចេកទេសច្បាស់លាស់ (ចំនួនប្រជាជន ភាពក្រីក្រ) ដែលកាត់បន្ថយលទ្ធភាពនយោបាយបញ្ជូនថវិកាទៅតំបន់អ្នកគាំទ្រខ្លួនតែប៉ុណ្ណោះ។
ទីបី ការកំណត់ព្រំដែនភារកិច្ចច្បាស់លាស់ រវាងថ្នាក់ជាតិ និងថ្នាក់ក្រោមជាតិ — ការកែសម្រួលច្បាប់ ៣២/២០០៤ និង ៣៣/២០០៤ របស់ឥណ្ឌូនេស៊ី គឺជាការឆ្លើយតបផ្ទាល់ចំពោះកង្វះភាពច្បាស់លាស់នេះនៅច្បាប់ដើម ដែលបានបង្កភាពច្របូកច្របល់រវាងអ្នកសម្រេចចិត្តថ្នាក់ផ្សេងៗគ្នា។ ទីបួន និងសំខាន់មិនចាញ់គេ យន្តការត្រួតពិនិត្យ និងសវនកម្មឯករាជ្យ៖ ដោយគ្មានស្ថាប័នដូចការិយាល័យសវនកម្មជាតិកេនយ៉ា ដែលបោះពុម្ពរបាយការណ៍ជាសាធារណៈ ការចាប់យកអំណាចដោយអ្នកមានឥទ្ធិពលមូលដ្ឋាននឹងកាន់តែពិបាកតាមដាន។ អ្នកសិក្សាភាគច្រើនចាត់ទុកថា វិមជ្ឈការដោយគ្មានការត្រួតពិនិត្យបែបនេះ គ្រាន់តែផ្លាស់ទីហានិភ័យអំពើពុករលួយពីរដ្ឋធានីទៅមូលដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ មិនកាត់បន្ថយវាឡើយ។
០៩និន្នាការសកល និងភាពផ្ទុយគ្នាមួយដ៏គួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍
ក្រៅពីករណីសិក្សាធំបំផុតបីខាងលើ ប្រទេសជាច្រើនទៀតបានធ្វើវិមជ្ឈការក្នុងទំហំតូចជាង៖ ហ្វីលីពីនអនុម័ត Local Government Code ១៩៩១ ផ្ទេរសេវាសុខាភិបាល និងសង្គមកិច្ចទៅឲ្យខេត្ត ក្រុង និងភូមិ, ណៃហ្សេរីយ៉ាចែកចាយចំណូលប្រេងតាមរូបមន្តរវាងរដ្ឋសហព័ន្ធចំនួន៣៦ និងរដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាន (LGA) តាមរយៈគណៈកម្មការចែកចាយចំណូលថ្នាក់សហព័ន្ធ, ប្រទេសបារាំងធ្វើកំណែទម្រង់ «Acte II» ឆ្នាំ២០០៣ ពង្រីកអំណាចតំបន់ (région) និងនាយកដ្ឋាន (département), ខណៈអេត្យូពីប្រើប្រាស់រចនាសម្ព័ន្ធសហព័ន្ធជាតិសាសន៍ ដោយផ្តល់អំណាចទូលំទូលាយដល់តំបន់តាមក្រុមជនជាតិសាសន៍។ ភាគច្រើននៃការសិក្សាទាំងនេះ ចង្អុលបង្ហាញនិន្នាការរួមមួយ៖ វិមជ្ឈការជោគជ័យបំផុត ជាធម្មតាកើតឡើងបន្ទាប់ពីវិបត្តិនយោបាយ ឬសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំមួយដែលបំបែកសម្ព័ន្ធអំណាចចាស់ (ដូចការដួលរលំរបស់ Suharto ឬអំពើហិង្សាក្រោយបោះឆ្នោតកេនយ៉ា) មិនមែនកើតឡើងតាមផែនការជាបណ្តើរៗដោយគ្មានសម្ពាធនយោបាយខាងក្រៅទេ។
ចំណុចគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍មួយទៀត គឺវិមជ្ឈការមិនតែងតែផ្ទុយពីការធ្វើឲ្យរដ្ឋធានីមានប្រសិទ្ធភាពជាងមុននោះទេ — ជាការពិត ប្រទេសមួយចំនួនធ្វើកំណែទម្រង់ទាំងពីរទិសដៅក្នុងពេលដំណាលគ្នា៖ បង្រួមចំនួនក្រសួងកម្រិតកណ្តាលឲ្យតូចជាង ខណៈពេលដែលពង្រីកអំណាចអនុវត្តជាក់ស្តែងទៅឲ្យថ្នាក់ក្រោមជាតិ។ អត្ថបទហេតុអ្វីបណ្ដាប្រទេសកាត់បន្ថយចំនួនក្រសួង? របស់អេកសាស្ត្រា បានពិនិត្យមើលករណីជប៉ុន វៀតណាម អាហ្សង់ទីន និងអង់គ្លេស ដែលបញ្ចូលក្រសួងកម្រិតកណ្តាលចូលគ្នាដើម្បីកាត់បន្ថយការត្រួតគ្នា និងចំណាយកិច្ចការិយាធិបតេយ្យ — ជាការឆ្លុះបញ្ចាំងគំនិតដូចគ្នាមួយផ្នែក ជាមួយវិមជ្ឈការ៖ ធ្វើឲ្យរដ្ឋធានីតូចមូល ស្រួលគ្រប់គ្រង ខណៈផ្ទេរការអនុវត្តជាក់ស្តែងទៅឲ្យអង្គភាព ឬថ្នាក់ដែលនៅជិតបញ្ហាជាងវិញ។ ខុសគ្នាត្រង់ថា ការបញ្ចូលក្រសួងកណ្តាលមិនតែងតែភ្ជាប់ជាមួយការផ្ទេរថវិកា ឬសិទ្ធិសម្រេចចិត្តទៅថ្នាក់ក្រោមជាតិដូចវិមជ្ឈការទេ — ជាញឹកញាប់គ្រាន់តែជា deconcentration ឬការសម្រួលរចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុងថ្នាក់ជាតិប៉ុណ្ណោះ។
១០សំណួរញឹកញាប់
តើវិមជ្ឈការ (decentralization) និងការផ្ទេរអំណាចដល់មូលដ្ឋាន (devolution) ខុសគ្នាយ៉ាងណា?
Devolution ជាទម្រង់ជ្រៅបំផុតនៃវិមជ្ឈការ ដែលផ្ទេរអំណាចច្បាប់ ថវិកា និងបុគ្គលិកទៅឲ្យរដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិមានអ្នកតំណាងជាប់ឆ្នោតដោយឡែក — ខុសពី deconcentration ដែលគ្រាន់តែបញ្ជូនមន្ត្រីជាតិទៅតំបន់ដោយសិទ្ធិសម្រេចចិត្តនៅតែស្ថិតនៅរដ្ឋធានី។ សូមមើលផ្នែក A។
តើឥណ្ឌូនេស៊ីធ្វើ «Big Bang» ដោយរបៀបណា និងចាប់ផ្តើមពេលណា?
តាមរយៈច្បាប់លេខ ២២/១៩៩៩ និង ២៥/១៩៩៩ ចាប់ផ្តើមអនុវត្តជាផ្លូវការ ១ មករា ២០០១ ដោយផ្ទេរមន្ត្រីរដ្ឋប្រមាណពីរលាននាក់ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសាធារណៈជាច្រើនទៅឲ្យស្រុក/ក្រុងក្នុងរយៈពេលតិចជាងមួយឆ្នាំកន្លះ។ សូមមើលផ្នែក B។
តើកេនយ៉ាមានស្រុកចំនួនប៉ុន្មាន និងទទួលថវិកាតាមរបៀបណា?
កេនយ៉ាមានស្រុកចំនួន៤៧ តាំងពី ២០១៣ ដោយមាត្រា ២០៣ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ២០១០ ធានាចំណែកសមធម៌អប្បបរមា ១៥% នៃចំណូលជាតិ ដែលចែកចាយតាមរូបមន្តរបស់ Commission on Revenue Allocation។ សូមមើលផ្នែក C។
តើ SGP របស់កូឡុំប៊ីជាអ្វី?
Sistema General de Participaciones ជាប្រព័ន្ធផ្ទេរថវិកាដែលបង្កើតឡើងឆ្នាំ២០០១ សម្រាប់វិស័យអប់រំ សុខាភិបាល និងទឹកស្អាត ដែលនាយកដ្ឋាន និងក្រុងគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ ដាច់ដោយឡែកពីប្រព័ន្ធរ៉ូយ៉ាល់ធីធនធានធម្មជាតិ។ សូមមើលផ្នែក D។
តើវិមជ្ឈការមានផលវិជ្ជមានអ្វីខ្លះដែលអាចវាស់វែងបាន?
ការសិក្សារកឃើញការកើនឡើងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសុខភាព/អប់រំ គណនេយ្យភាពនយោបាយកើនឡើងតាមរយៈការបោះឆ្នោតផ្ទាល់ និងគម្លាតថវិការវាងតំបន់ថយចុះនៅករណីខ្លះ — ថ្វីត្បិតលទ្ធផលមិនស្មើគ្នារវាងតំបន់ក៏ដោយ។ សូមមើលផ្នែក F។
តើហានិភ័យធំបំផុតនៃវិមជ្ឈការជាអ្វី?
ការចាប់យកអំណាចដោយអ្នកមានឥទ្ធិពលមូលដ្ឋាន បញ្ហាគណនេយ្យភាព ការបំបែកឯកតារដ្ឋបាលថ្មីដោយហេតុផលនយោបាយ (pemekaran) និងគម្លាតសមត្ថភាពរដ្ឋបាលរវាងតំបន់។ សូមមើលផ្នែក G។
តើលក្ខខណ្ឌអ្វីខ្លះចាំបាច់សម្រាប់វិមជ្ឈការជោគជ័យ?
លំដាប់ត្រឹមត្រូវនៃការកសាងសមត្ថភាព រូបមន្តថវិកាច្បាស់លាស់ ព្រំដែនភារកិច្ចមិនជាន់គ្នា និងយន្តការសវនកម្មឯករាជ្យ។ សូមមើលផ្នែក H។
តើការបញ្ចូលក្រសួងកណ្តាល និងវិមជ្ឈការទៅមូលដ្ឋាន ផ្ទុយគ្នាដែរឬទេ?
ជាទូទៅមិនផ្ទុយគ្នាទេ — ប្រទេសមួយអាចបង្រួមចំនួនក្រសួងកម្រិតកណ្តាល ខណៈពេលដែលពង្រីកអំណាចអនុវត្តជាក់ស្តែងទៅឲ្យថ្នាក់ក្រោមជាតិ ព្រោះជាសំណួរខុសគ្នា៖ ការបែងចែកការងារ ធៀបនឹងការបែងចែកអំណាចសម្រេចចិត្ត។ សូមមើលផ្នែក I។
១១ប្រភពឯកសារយោង
- Princeton — Innovations for Successful Societies: Indonesia’s Big Bang 1998-2010
- ADBI Working Paper — Government Decentralization Program in Indonesia
- The Jakarta Post — Challenges of Decentralization
- Public Administration and Development (Wiley) — Hidayat 2025, Mixed Results Review
- World Bank Open Knowledge Repository — Indonesia Decentralization
- Brookings — Devolution and Resource Sharing in Kenya
- Devolution Kenya — County Information (រដ្ឋាភិបាលកេនយ៉ា)
- Commission on Revenue Allocation (CRA) — Division and Allocation of Revenue
- World Bank — Devolution without Disruption: Pathways to a Successful New Kenya
- The Standard — Ruto Assents to Revenue Sharing Bill 2026
- The Conversation — Kenya’s Counties Get Budgets to Undo Inequality
- ThinkWell — How Decentralization Has Shaped Health Financing in Kenya
- Banco de la República — Contexto histórico y evolución del SGP en Colombia
- Ministerio de Hacienda de Colombia — Sistema General de Participaciones
- Presidencia de Colombia — Reforma al Sistema General de Participaciones 2024
- Función Pública Colombia — Ley 2056 de 2020 (SGP/Regalías)
📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។
✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៥ ប្រភព
📚 រដ្ឋបាល និងច្បាប់ · គួរដឹង Eksastra
អត្ថបទចំណេះដឹងស៊ីជម្រៅជាភាសាខ្មែរ ផ្អែកលើប្រភពដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។
រដ្ឋបាល និងច្បាប់ ទាំងអស់ →ហេតុអ្វីបណ្ដាប្រទេសកាត់បន្ថយចំនួនក្រសួង?ក្រមសីលធម៌ វិធាន និងអនាគត៖ តើមនុស្សគ្រប់គ្រង AI ដោយរបៀបណា?មូលនិធិសកល (Global Fund)