ស្រមៃថា ល្ងាចនេះអ្នកមានពេលទំនេរពីរម៉ោង។ អ្នកសម្រេចមើលកុនមួយរឿង។ តើ «តម្លៃ» នៃការមើលកុននោះប៉ុន្មាន? មនុស្សភាគច្រើននឹងគិតតែប្រាក់សំបុត្រ។ ប៉ុន្តែសេដ្ឋវិទូមើលឃើញតម្លៃពិតប្រាកដមួយទៀត៖ ពីរម៉ោងនោះ អ្នកអាចយកទៅអានសៀវភៅ ធ្វើលំហាត់ ឬសម្រាក។ អ្វីដែលអ្នកបោះបង់ — សកម្មភាពល្អបំផុតបន្ទាប់ ដែលអ្នកមិនបានធ្វើ — ក៏ជា «តម្លៃ» នៃការមើលកុនដែរ។

នេះជាមូលហេតុដែលធ្វើឱ្យតម្លៃឱកាសសំខាន់៖ វាបង្ខំយើងឱ្យមើលឃើញថ្លៃពេញលេញនៃជម្រើស — មិនត្រឹមតែលុយដែលយើងចេញនោះទេ ប៉ុន្តែរួមទាំងតម្លៃនៃឱកាសដែលយើងបោះបង់ផងដែរ។ ការគិតបែបនេះ ជួយឱ្យយើងសម្រេចចិត្តកាន់តែឆ្លាតវៃ ទាំងលើលុយ ពេលវេលា និងធនធានគ្រប់ប្រភេទ។

តម្លៃឱកាស (Opportunity Cost) គឺជាតម្លៃនៃជម្រើសល្អបំផុតបន្ទាប់ ដែលយើងបោះបង់ ពេលធ្វើការសម្រេចចិត្តមួយ។ ចំណុចគន្លឹះមានពីរ៖ ទីមួយ វារាប់តែ «ជម្រើសល្អបំផុតបន្ទាប់» (next best) មួយប៉ុណ្ណោះ — មិនមែនបូកគ្រប់ជម្រើសផ្សេងៗឡើយ។ ទីពីរ វាជាញឹកញាប់ «មើលមិនឃើញ» — គ្មានបង្កាន់ដៃ គ្មានវិក្ក័យបត្រ ប៉ុន្តែវាពិតប្រាកដ។

ហេតុអ្វីសេដ្ឋវិទូប្រើគំនិតនេះ? ព្រោះវាជួយឆ្លុះបញ្ចាំងថ្លៃពិតនៃជម្រើស។ ការសម្រេច «ត្រឹមត្រូវ» មិនមែនគ្រាន់តែជាការដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ទេ — តែជាការដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ច្រើនជាងតម្លៃឱកាសរបស់វា។ បើផលប្រយោជន៍តិចជាងអ្វីដែលអ្នកបោះបង់ នោះជាការសម្រេចមិនល្អ ទោះបីវាមើលទៅហាក់មានប្រយោជន៍ក៏ដោយ។

៣.១ ថ្លៃច្បាស់ ធៀប ថ្លៃលាក់

ថ្លៃច្បាស់ (explicit cost) គឺជាប្រាក់ដែលអ្នកចេញពិតប្រាកដ — ដូចជា ប្រាក់សំបុត្រកុន។ ថ្លៃលាក់ (implicit cost) គឺជាតម្លៃនៃធនធានដែលអ្នកមានស្រាប់ ហើយប្រើទៅលើជម្រើសនេះ — ដូចជា តម្លៃនៃពេលវេលារបស់អ្នក។ តម្លៃឱកាសពេញលេញ រួមបញ្ចូលទាំងថ្លៃច្បាស់ និងថ្លៃលាក់។

៣.២ តម្លៃឱកាស អនុវត្តលើគ្រប់ធនធាន

មិនមែនតែលុយទេ ដែលមានតម្លៃឱកាស។ ពេលវេលា កម្លាំង ការយកចិត្តទុកដាក់ និងដី — សុទ្ធតែមានតម្លៃឱកាស។ ម៉ោងមួយដែលអ្នកប្រើដេក គឺជាម៉ោងមួយដែលអ្នកមិនបានរៀន ឬធ្វើការ។ ដីមួយកន្លែងដែលដាំស្រូវ គឺជាដីដែលមិនបានដាំបន្លែ។

៣.៣ ខ្សែដែនលទ្ធភាពផលិត (PPF)

សេដ្ឋវិទូប្រើគំរូមួយឈ្មោះ «ខ្សែដែនលទ្ធភាពផលិត» (Production Possibilities Frontier ឬ PPF) ដើម្បីបង្ហាញតម្លៃឱកាសជារូបភាព។ វាបង្ហាញបន្សំទាំងអស់នៃទំនិញពីរ ដែលអាចផលិតបាន ដោយប្រើធនធានមានកំណត់។ ការផលិតទំនិញមួយបន្ថែម មានន័យថា ត្រូវកាត់បន្ថយទំនិញមួយទៀត — ហើយចំនួនដែលត្រូវកាត់នោះ គឺជាតម្លៃឱកាស។

ស្រមៃថា សិស្សម្នាក់មានថ្ងៃសៅរ៍ទំនេរ។ គាត់មានជម្រើសបី៖ (ក) ធ្វើការក្រៅម៉ោង ដែលរកបានប្រាក់ខ្លះ; (ខ) រៀនត្រៀមប្រឡង; ឬ (គ) សម្រាក។ ឧបមាថា គាត់ផ្តល់តម្លៃ ការធ្វើការ ខ្ពស់ជាងការសម្រាក។ បើគាត់សម្រេចរៀន នោះតម្លៃឱកាសរបស់គាត់ គឺប្រាក់ដែលគាត់នឹងរកបានពីការធ្វើការ (ជម្រើសល្អបំផុតបន្ទាប់) — មិនមែនបូកទាំងការសម្រាកនោះទេ។ បានន័យថា «ថ្លៃ» នៃការរៀននៅថ្ងៃនោះ គឺជាប្រាក់ឈ្នួលដែលគាត់បោះបង់ ទោះបីគាត់មិនបានចេញលុយណាមួយក៏ដោយ។

តម្លៃឱកាសលេចឡើងនៅគ្រប់កម្រិត។ ក្នុងគ្រួសារ ប្រាក់ដែលចំណាយលើរបស់មួយ មិនអាចចំណាយលើរបស់មួយទៀត។ ក្នុងអាជីវកម្ម ការវិនិយោគលើគម្រោង ក មានន័យថា បោះបង់ផលចំណេញដែលអាចបានពីគម្រោង ខ។ ក្នុងហិរញ្ញវត្ថុ ការទុកលុយក្នុងគណនីមួយ មានតម្លៃឱកាស = ផលដែលអាចបានពីការវិនិយោគផ្សេង។

យើងបានបញ្ចប់ឯកតាគ្រឹះ — តើសេដ្ឋកិច្ចជាអ្វី ភាពខ្វះខាត និងតម្លៃឱកាស។ ឥឡូវនេះ យើងត្រៀមខ្លួនចូលទៅឯកតាបន្ទាប់៖ ទីផ្សារ។ នៅភាគបន្ទាប់ យើងនឹងស្វែងយល់ពី «ផ្គត់ផ្គង់ និងតម្រូវការ» (Supply and Demand) — ច្បាប់ដ៏ល្បីបំផុតនៃសេដ្ឋកិច្ច។