ស្រមៃថា អ្នកដើរចូលទីផ្សារ ហើយឃើញថា តម្លៃស្ករ ស្រាប់តែឡើងខ្ពស់ជាងសប្តាហ៍មុនច្រើន។ អ្នកមិនដឹងទេថា ហេតុអ្វី — ប្រហែលមានគ្រោះរាំងស្ងួតនៅកន្លែងដាំអំពៅ ប្រហែលមានបញ្ហាដឹកជញ្ជូន ឬប្រហែលមនុស្សភ្លាមៗចង់ធ្វើនំច្រើន។ ប៉ុន្តែ អ្នកមិនចាំបាច់ដឹងមូលហេតុពិតឡើយ។ តម្លៃខ្ពស់នោះ បានប្រាប់អ្នករួចហើយនូវអ្វីដែលអ្នកត្រូវដឹង៖ ស្ករកំពុងខ្វះ ដូច្នេះគួរប្រើវាឱ្យសន្សំសំចៃ ឬរកជម្រើសផ្សេង។

នេះគឺជាមូលហេតុ ដែលធ្វើឱ្យតម្លៃ ជាបាតុភូតដ៏អស្ចារ្យ។ តម្លៃ គឺជាសារតូចមួយ ដែលមនុស្សគ្រប់រូបអានបាន — ដោយមិនចាំបាច់រៀនសេដ្ឋកិច្ច ដោយមិនចាំបាច់អានព័ត៌មាន និងដោយមិនចាំបាច់ស្គាល់គ្នាឡើយ។ អ្នកលក់នៅម្ខាងពិភពលោក និងអ្នកទិញនៅម្ខាងទៀត អាចសម្របសម្រួលសកម្មភាពរបស់ខ្លួន តាមរយៈតម្លៃតែមួយ ដោយមិនធ្លាប់ជួបគ្នា។ បើគ្មានតម្លៃទេ តើមនុស្សរាប់លាននាក់ ធ្វើដូចម្តេចទើបដឹងថា ត្រូវផលិតអ្វី ប៉ុន្មាន និងសម្រាប់នរណា? ចម្លើយ គឺ សញ្ញាតម្លៃ (price signals)។

ការយល់ដឹងពីមុខងារនេះ ជួយឱ្យយើងមើលឃើញសេដ្ឋកិច្ច ជាបណ្តាញទំនាក់ទំនងដ៏ធំមួយ — ដែលក្នុងនោះ ព័ត៌មានហូរឆ្លងកាត់ជាបន្តបន្ទាប់ តាមរយៈលេខតូចៗនៅលើស្លាកតម្លៃ។ វាក៏ជួយយើងយល់ផងដែរ ថាហេតុអ្វី ការជ្រៀតជ្រែកលើតម្លៃ (ដូចជាការកំណត់ពិដាន ឬបាតតម្លៃ) អាចមានផលប៉ះពាល់ដែលមិននឹកស្មានដល់។

តម្លៃ ដើរតួនាទីបីយ៉ាងក្នុងពេលតែមួយ។ ទីមួយ វាជាសញ្ញា (signal) — វាផ្តល់ព័ត៌មាន។ ទីពីរ វាជាការលើកទឹកចិត្ត (incentive) — វាជំរុញឱ្យមនុស្សធ្វើសកម្មភាព។ ទីបី វាជាមធ្យោបាយបែងចែក (rationing) — វាកំណត់ថា ធនធានខ្វះខាត គួរធ្លាក់ទៅដល់នរណា។ មុខងារទាំងបីនេះ ភ្ជាប់គ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធ ហើយកើតឡើងស្ទើរតែក្នុងពេលដំណាលគ្នា។

អ្វីដែលពិសេសបំផុតអំពីតម្លៃ គឺថា វាសរុបព័ត៌មានខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចមួយ ចំណេះដឹង មិនស្ថិតនៅកន្លែងតែមួយឡើយ — វារាយប៉ាយក្នុងក្បាលមនុស្សរាប់លាននាក់។ កសិករម្នាក់ដឹងពីលក្ខខណ្ឌដីស្រែរបស់គាត់; អ្នកលក់ម្នាក់ដឹងពីតម្រូវការក្នុងតំបន់របស់គាត់; អ្នកដឹកជញ្ជូនម្នាក់ដឹងពីថ្លៃប្រេង។ គ្មាននរណាម្នាក់ ដឹងទាំងអស់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ តម្លៃ រួមបញ្ចូលចំណេះដឹងទាំងអស់នេះ ឱ្យទៅជាលេខតែមួយ ដែលមនុស្សគ្រប់គ្នាអាចប្រើបាន។

សេដ្ឋវិទូអូទ្រីស Friedrich Hayek បានពន្យល់គំនិតនេះ ក្នុងអត្ថបទដ៏ល្បីល្បាញឆ្នាំ ១៩៤៥ ចំណងជើង «The Use of Knowledge in Society» (ការប្រើប្រាស់ចំណេះដឹងក្នុងសង្គម) ដែលបោះពុម្ពក្នុងទស្សនាវដ្តី The American Economic Review។ Hayek បានប្រើឧទាហរណ៍ទីផ្សារសំណប៉ាហាំង (tin)៖ ប្រសិនបើមានការរអាក់រអួលក្នុងការផ្គត់ផ្គង់សំណប៉ាហាំង មនុស្សប្រើប្រាស់វា មិនចាំបាច់ដឹងទេថា តើកើតឡើងព្រោះមូលហេតុអ្វី។ ពួកគេគ្រាន់តែឃើញថា តម្លៃឡើង ហើយពួកគេចាប់ផ្តើមប្រើវាកាន់តែសន្សំ ឬរកវត្ថុជំនួស។ តម្លៃ ធ្វើការងារជូនពួកគេ — វាបញ្ជូនព័ត៌មានចាំបាច់ ដោយមិនចាំបាច់ពន្យល់លម្អិត។

ដើម្បីយល់ឱ្យច្បាស់ យើងបំបែកមុខងាររបស់តម្លៃ ជាបីផ្នែក៖

៣.១ មុខងារព័ត៌មាន (Information)

តម្លៃ ប្រាប់យើងពីភាពខ្វះខាត និងតម្រូវការ។ នៅពេលតម្លៃទំនិញមួយឡើងខ្ពស់ វាជាសញ្ញាថា វត្ថុនោះកំពុងខ្វះ ធៀបនឹងបំណងចង់បាន (ឬតម្រូវការកើនឡើង)។ នៅពេលតម្លៃធ្លាក់ចុះ វាជាសញ្ញាថា វត្ថុនោះមានច្រើន (ឬតម្រូវការថយចុះ)។ អ្នកទិញ និងអ្នកលក់ អានសញ្ញានេះភ្លាមៗ ដោយមិនចាំបាច់ស៊ើបអង្កេតមូលហេតុ។

៣.២ មុខងារលើកទឹកចិត្ត (Incentive)

តម្លៃ មិនគ្រាន់តែផ្តល់ព័ត៌មានទេ — វាជំរុញឱ្យមនុស្សធ្វើសកម្មភាព។ តម្លៃខ្ពស់ លើកទឹកចិត្តអ្នកផលិត ឱ្យផលិតកាន់តែច្រើន (ព្រោះមានចំណេញច្រើន) ហើយក្នុងពេលដំណាលគ្នា វាជំរុញអ្នកទិញ ឱ្យទិញកាន់តែតិច (ព្រោះថ្លៃ)។ តម្លៃទាប ធ្វើផ្ទុយពីនេះ។ ការលើកទឹកចិត្តនេះ ជាកម្លាំងដ៏សំខាន់ ដែលនាំទីផ្សារត្រឡប់ទៅរកលំនឹងវិញ។

៣.៣ មុខងារបែងចែក (Rationing)

ធនធានមានកំណត់ ដូច្នេះត្រូវមានវិធីបែងចែក ថាតើអ្នកណាទទួលបានវា។ តម្លៃ ធ្វើការងារនេះ។ នៅពេលអ្វីមួយខ្វះ តម្លៃឡើងខ្ពស់ ដែលមានន័យថា មានតែអ្នកដែលឱ្យតម្លៃវាខ្ពស់បំផុត (ត្រូវការវាបំផុត ឬសុខចិត្តបង់ច្រើនបំផុត) ទើបទទួលបាន។ នេះជាមធ្យោបាយបែងចែកមួយ — មិនល្អឥតខ្ចោះទេ ប៉ុន្តែវាដំណើរការដោយស្វ័យប្រវត្តិ ដោយគ្មានអ្នកគ្រប់គ្រងកណ្តាល។

ស្រមៃថា ក្នុងឆ្នាំមួយ ការប្រមូលផលដំណាំមួយ (ឧ. កាហ្វេ) មិនល្អ ដោយសារអាកាសធាតុ។ ផលិតផលក្នុងទីផ្សារ ស្រាប់តែតិច ខណៈពេលមនុស្សនៅតែចង់ផឹកកាហ្វេដដែល។ តើមានអ្វីកើតឡើង? តម្លៃកាហ្វេឡើងខ្ពស់។ តម្លៃខ្ពស់នេះ ធ្វើការងារពីរយ៉ាងក្នុងពេលតែមួយ៖ ម្ខាង វាធ្វើឱ្យអ្នកទិញ ប្រើកាហ្វេឱ្យសន្សំ ឬប្តូរទៅភេសជ្ជៈផ្សេង (rationing); ម្ខាងទៀត វាបញ្ជូនសញ្ញាទៅកសិករ ថាការដាំកាហ្វេ ពេលនេះមានចំណេញច្រើន។

លទ្ធផល? រដូវកាលបន្ទាប់ កសិករជាច្រើន ដាំកាហ្វេកាន់តែច្រើន ដើម្បីទាញយកតម្លៃខ្ពស់នោះ។ ការផ្គត់ផ្គង់កើនឡើង ហើយបន្តិចម្តងៗ តម្លៃ ចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះទៅរកលំនឹងវិញ។ គ្មាននរណាម្នាក់ ចេញបញ្ជាឱ្យកសិករដាំបន្ថែមឡើយ — គ្រាន់តែសញ្ញាតម្លៃ បានប្រាប់ពួកគេថា សង្គមកំពុងត្រូវការកាហ្វេច្រើនជាងមុន។ នេះជាឧទាហរណ៍ដ៏ច្បាស់លាស់ ដែលបង្ហាញពីរបៀបដែលតម្លៃ ដឹកនាំធនធាន ទៅកន្លែងដែលពួកវាត្រូវការបំផុត។

តារាងខាងលើ បង្ហាញថា មុខងារទាំងបី មិនដាច់ដោយឡែកពីគ្នាឡើយ — វាកើតឡើងក្នុងពេលដំណាលគ្នា ជុំវិញលេខតែមួយ គឺ តម្លៃ។ នៅពេលអ្នកឃើញស្លាកតម្លៃមួយ អ្នកកំពុងអានព័ត៌មាន កំពុងទទួលការលើកទឹកចិត្ត និងកំពុងចូលរួមក្នុងការបែងចែក — ទាំងអស់ក្នុងពេលតែមួយ ដោយមិនដឹងខ្លួន។

អ្វីដែលពិសេសបំផុតអំពីសញ្ញាតម្លៃ គឺថា វាសម្របសម្រួលសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូល ដោយគ្មានអ្នករៀបចំកណ្តាល។ គិតឱ្យសព្វគ្រប់៖ ដើម្បីធ្វើនំបុ័ងមួយដុំ ត្រូវការស្រូវសាលី ម្សៅ ថាមពល ការដឹកជញ្ជូន កម្មករ ម៉ាស៊ីន និងអ្នកលក់រាយ — ដែលរាល់ធាតុទាំងអស់នេះ មកពីមនុស្សរាប់ពាន់នាក់ ខ្ចាត់ខ្ចាយពាសពេញពិភពលោក ដែលមិនស្គាល់គ្នា។ គ្មាននរណាម្នាក់ ចេញបញ្ជាឱ្យពួកគេសហការគ្នាឡើយ។ អ្វីដែលភ្ជាប់ពួកគេ គឺតម្លៃ — លេខតូចៗ ដែលប្រាប់ម្នាក់ៗ ថាគួរធ្វើអ្វី និងប៉ុន្មាន។

នេះជាអ្វីដែល Adam Smith ហៅថា «ដៃមើលមិនឃើញ» (invisible hand) — គំនិតថា នៅពេលបុគ្គលម្នាក់ៗ ដេញតាមផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ក្នុងទីផ្សារ ព័ត៌មានផ្ទុកក្នុងតម្លៃ នាំសកម្មភាពរបស់ពួកគេ ឱ្យស៊ីសង្វាក់គ្នា ជាប្រយោជន៍ដល់សង្គមទាំងមូល។ តម្លៃ គឺជា«ភាសា»ដ៏សាមញ្ញ ដែលធ្វើឱ្យកិច្ចសហការដ៏ស្មុគស្មាញនេះ អាចកើតមាន។

ជាចំណុចអព្យាក្រឹតមួយ តាមទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចទូទៅ ការជ្រៀតជ្រែកលើតម្លៃ អាចមានផលរំខានដល់សញ្ញានេះ។ ការកំណត់ពិដានតម្លៃ (price ceiling) ក្រោមចំណុចលំនឹង ជាទូទៅនាំឱ្យកង្វះ (តម្រូវការលើសផ្គត់ផ្គង់) ខណៈការកំណត់បាតតម្លៃ (price floor) លើសចំណុចលំនឹង ជាទូទៅនាំឱ្យការលើស (ផ្គត់ផ្គង់លើសតម្រូវការ)។ នេះមិនមែនជាការវិនិច្ឆ័យលើគោលនយោបាយប្រទេសណាមួយឡើយ — គ្រាន់តែជាលទ្ធផលនៃទ្រឹស្តីផ្គត់ផ្គង់-តម្រូវការ ដែលបង្ហាញថា ពេលសញ្ញាតម្លៃ ត្រូវបានបំបិទ ធនធានលែងហូរទៅកន្លែងដែលត្រូវការ។

យើងបានឃើញថា តម្លៃ មិនមែនគ្រាន់តែជាលេខ ដែលយើងបង់ទេ — វាជាឧបករណ៍ទំនាក់ទំនងដ៏អស្ចារ្យ ដែលដឹកនាំសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូល។ ក្នុង ភាគបន្ទាប់ យើងនឹងស្វែងយល់ពី ការបត់បែននៃតម្រូវការ (elasticity) — ថាតើតម្រូវការ ឆ្លើយតបខ្លាំង ឬខ្សោយ ចំពោះការប្រែប្រួលតម្លៃ។