ស្រមៃថា តម្លៃទំនិញពីរប្រភេទ ឡើងថ្លៃ ២០% ដូចគ្នា។ ទីមួយ គឺ ថ្នាំពេទ្យ ដែលអ្នកជំងឺត្រូវការជាចាំបាច់។ ទីពីរ គឺ ភេសជ្ជៈមានជាតិកាបូន មួយម៉ាក។ តើមួយណានឹងបាត់បង់អ្នកទិញច្រើនជាង? ស្ទើរតែគ្រប់គ្នាឆ្លើយ៖ ភេសជ្ជៈ។ ព្រោះអ្នកជំងឺនៅតែត្រូវការថ្នាំ បើទោះជាថ្លៃ; រីឯអ្នកទិញភេសជ្ជៈ អាចប្តូរទៅម៉ាកផ្សេង ឬផឹកទឹកធម្មតាជំនួសវិញ។

នេះជាចំណុចស្នូល៖ ទំនិញខ្លះ មនុស្ស នៅតែទិញ ស្ទើរតែដដែល ទោះតម្លៃឡើង (ដូចជា អំបិល ថ្នាំ ឥន្ធនៈក្នុងរយៈពេលខ្លី); ទំនិញខ្លះទៀត មនុស្ស កាត់បន្ថយភ្លាម ពេលថ្លៃឡើង (ដូចជា នំចៀន សំបុត្រកុន ទេសចរណ៍)។ ការយល់ដឹងពីភាពខុសគ្នានេះ សំខាន់ណាស់សម្រាប់៖ ម្ចាស់អាជីវកម្មដែលកំពុងសម្រេចថា ត្រូវឡើងតម្លៃ ឬបញ្ចុះតម្លៃ; រដ្ឋាភិបាលដែលកំពុងគិតដាក់ពន្ធ; និងសូម្បីតែយើងជាអ្នកទិញ ដែលចង់យល់ថា ហេតុអ្វីតម្លៃខ្លះឡើងលឿន ខ្លះទៀតឡើងយឺត។

«ការបត់បែន» គ្រាន់តែជាឈ្មោះជាផ្លូវការ ដែលសេដ្ឋវិទូដាក់ឱ្យ ការឆ្លើយតបនេះ។ ជំនួសឱ្យការនិយាយ «ខ្លាំង» ឬ «ខ្សោយ» ដោយស្មាន វាផ្តល់លេខច្បាស់លាស់ ដែលអាចប្រៀបធៀបគ្នាបាន។

ការបត់បែននៃតម្រូវការ (Price Elasticity of Demand ឬ PED) គឺជាការវាស់ថា បរិមាណដែលមនុស្សចង់ទិញ (quantity demanded) ឆ្លើយតបខ្លាំងប៉ុណ្ណា នៅពេលតម្លៃផ្លាស់ប្តូរ។ រូបមន្តស្តង់ដារ គឺ៖

ជាភាសាគណិត៖ PED = %ΔQd ÷ %ΔP គឺ ភាគរយនៃការផ្លាស់ប្តូរបរិមាណដែលចង់ទិញ (%ΔQd) ចែកនឹង ភាគរយនៃការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃ (%ΔP)។ ដោយសារតម្លៃ និងបរិមាណ តែងតែផ្លាស់ប្តូរផ្ទុយទិសគ្នា (តម្លៃឡើង → បរិមាណចុះ) លទ្ធផលពិតជាមានសញ្ញាដក ដូច្នេះជាទូទៅ យើងគិតតែ តម្លៃដាច់ខាត (magnitude, |E|) ដោយមិនរាប់សញ្ញា។

ចំណុចសំខាន់៖ ការបត់បែនប្រើ ភាគរយ មិនមែនចំនួនពិត។ នេះជាមូលហេតុ ព្រោះភាគរយអនុញ្ញាតឱ្យប្រៀបធៀបទំនិញ ដែលមានឯកតា និងតម្លៃខុសគ្នា (កាហ្វេជាកែវ ធៀបនឹងអង្ករជាគីឡូ) នៅលើមាត្រដ្ឋានតែមួយ។ លទ្ធផលបែងចែកជាបីប្រភេទ៖

• បត់បែន (Elastic)៖ |E| > ១ — ភាគរយនៃការផ្លាស់ប្តូរបរិមាណ ធំជាងភាគរយនៃការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃ។ បរិមាណ «ប្រតិកម្ម» ខ្លាំង។ ឧ. ទំនិញប្រណីត។
• មិនបត់បែន (Inelastic)៖ |E| < ១ — ភាគរយនៃការផ្លាស់ប្តូរបរិមាណ តូចជាងភាគរយនៃការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃ។ បរិមាណ «ស្ងៀម» ជិត។ ឧ. ថ្នាំ អំបិល។
• បត់បែនឯកតា (Unit Elastic)៖ |E| = ១ — បរិមាណ និងតម្លៃ ផ្លាស់ប្តូរតាមភាគរយស្មើគ្នា។

៣.១ របៀបគណនា

ការគណនាមានពីរជំហាន។ ជំហានទី ១៖ រកភាគរយនៃការផ្លាស់ប្តូរនីមួយៗ (ថ្មី ដក ចាស់ ចែកនឹងចាស់ គុណ ១០០)។ ជំហានទី ២៖ យកភាគរយបរិមាណ ចែកនឹងភាគរយតម្លៃ។ ឧទាហរណ៍លេខសាមញ្ញ៖ សន្មតថា កាហ្វេមួយកែវឡើងពី ១,០០ ដុល្លារ ទៅ ១,១០ ដុល្លារ (តម្លៃ +១០%)។ អ្នកទិញធ្លាក់ពី ១០០ កែវ ក្នុងមួយថ្ងៃ ទៅ ៨៥ កែវ (បរិមាណ −១៥%)។ ការបត់បែន = ១៥% ÷ ១០% = ១,៥។ ដោយ ១,៥ > ១ តម្រូវការនេះ បត់បែន។

៣.២ អ្វីកំណត់ការបត់បែន?

ហេតុអ្វីទំនិញខ្លះបត់បែន ខ្លះមិនបត់បែន? សេដ្ឋវិទូកំណត់កត្តាសំខាន់ៗបួន ដែលចាំបាច់ត្រូវដឹង៖

៣.៣ ការបត់បែននៃផ្គត់ផ្គង់ (Elasticity of Supply)

គំនិតដូចគ្នា អាចយកទៅប្រើលើ ផ្គត់ផ្គង់ ដែរ។ «ការបត់បែននៃផ្គត់ផ្គង់» (Price Elasticity of Supply) វាស់ថា បរិមាណដែលអ្នកលក់ផលិត ឆ្លើយតបខ្លាំងប៉ុណ្ណា នៅពេលតម្លៃឡើង។ បើអ្នកផលិត អាចបង្កើនផលិតកម្មបានលឿន (ដូចជា រោងចក្រមានចន្លោះទំនេរ) → ផ្គត់ផ្គង់បត់បែន។ បើពិបាកបង្កើនភ្លាម (ដូចជា ស្រូវ ដែលត្រូវរង់ចាំរដូវច្រូត) → ផ្គត់ផ្គង់មិនបត់បែន។ ដូចតម្រូវការដែរ រយៈពេលវែងធ្វើឱ្យផ្គត់ផ្គង់កាន់តែបត់បែន។

តោះមើលឧទាហរណ៍ច្បាស់មួយ។ សន្មតថា ហាងលក់នំមួយ ឡើងតម្លៃនំមួយ +១០%។ បន្ទាប់ពីនោះ ចំនួននំដែលលក់បាន ធ្លាក់ចុះ −២០%។ តោះគណនា៖

ការបត់បែន = ២០% ÷ ១០% = ២។ ដោយសារ ២ > ១ តម្រូវការនំនេះ បត់បែន (elastic)។ អត្ថន័យជាក់ស្តែង៖ បរិមាណឆ្លើយតបខ្លាំងជាងតម្លៃ ពីរដង — ការឡើងតម្លៃតិចតួច នាំឱ្យអ្នកទិញធ្លាក់ចុះខ្លាំង។ ដូចយើងនឹងឃើញនៅផ្នែកខាងក្រោម ស្ថានភាពនេះ ជាទូទៅមានន័យថា ការឡើងតម្លៃនឹងធ្វើឱ្យ ចំណូលសរុប ធ្លាក់ចុះ — ព្រោះការបាត់បង់អ្នកទិញ ធ្ងន់ជាងប្រាក់ចំណេញពីតម្លៃខ្ពស់។

មធ្យោបាយងាយចាំ៖ ខ្សែតម្រូវការ ចោត ស្មើនឹង មិនបត់បែន (តម្លៃឡើងខ្ពស់ ក៏បរិមាណរើតិច); ខ្សែ រាប ស្មើនឹង បត់បែន (តម្លៃរើតិច ក៏បរិមាណរើខ្លាំង)។

ហេតុអ្វីការបត់បែនសំខាន់ខ្លាំង? មូលហេតុមួយ គឺ ការដាក់តម្លៃ និងចំណូលសរុប (total revenue)។ ចំណូលសរុប = តម្លៃ គុណ បរិមាណលក់បាន។ ពេលអ្នកលក់ឡើងតម្លៃ វាមានឥទ្ធិពលពីរផ្ទុយគ្នា៖ ចំណេញច្រើនក្នុងមួយឯកតា (តម្លៃខ្ពស់) ប៉ុន្តែលក់បានតិចជាង (បរិមាណធ្លាក់)។ លទ្ធផលសុទ្ធ អាស្រ័យលើការបត់បែន៖

• បើតម្រូវការ មិនបត់បែន (|E| < ១)៖ ការឡើងតម្លៃ បាត់បង់អ្នកទិញតិច ដូច្នេះ ចំណូលកើនឡើង។
• បើតម្រូវការ បត់បែន (|E| > ១)៖ ការឡើងតម្លៃ បាត់បង់អ្នកទិញច្រើន ដូច្នេះ ចំណូលធ្លាក់ចុះ។ ក្នុងករណីនេះ ការ បញ្ចុះ តម្លៃ អាចបង្កើនចំណូលវិញ។

នេះជាមូលហេតុ ដែលក្រុមហ៊ុនសិក្សាការបត់បែន មុននឹងផ្លាស់ប្តូរតម្លៃ។ ការឡើងតម្លៃ ១០% អាចជាការសម្រេចចិត្តល្អ ឬអាក្រក់ — អាស្រ័យតែលើ ថាតើអ្នកទិញនឹងឆ្លើយតបខ្លាំង ឬខ្សោយ។

មូលហេតុទីពីរ គឺ ការធ្លាក់ទម្ងន់ពន្ធ (tax incidence)។ នៅពេលរដ្ឋាភិបាលដាក់ពន្ធលើទំនិញ សំណួរដ៏សំខាន់ គឺ៖ តើនរណាពិតជាបង់ពន្ធនោះ — អ្នកលក់ ឬអ្នកទិញ? តាមទ្រឹស្តីទូទៅ ចម្លើយអាស្រ័យលើការបត់បែន៖ ភាគីដែល មិនសូវបត់បែន (ពិបាកគេចវេស ឬប្តូរ) ទទួលរងបន្ទុកពន្ធភាគច្រើន។ ឧទាហរណ៍ បើតម្រូវការទំនិញមួយ មិនបត់បែនខ្លាំង (ដូចជាឥន្ធនៈ) អ្នកទិញនឹងទ្រាំបង់តម្លៃខ្ពស់ ដូច្នេះបន្ទុកពន្ធភាគច្រើន ធ្លាក់លើអ្នកទិញ។ នេះជាគោលការណ៍ទ្រឹស្តីទូទៅ ដែលអនុវត្តនៅគ្រប់ទីកន្លែង។

ចំណុចសំខាន់៖ ការបត់បែន មិនមែនជាលេខថេរ ដែលអង្គុយក្នុងសៀវភៅទេ។ វាជាឧបករណ៍សម្រាប់ ការសម្រេចចិត្តជាក់ស្តែង។ នៅភាគបន្ទាប់ យើងនឹងបន្តស្វែងយល់ ពីរបៀបដែលទីផ្សារ និងអាកប្បកិរិយាមនុស្ស ភ្ជាប់គ្នា។