មនុស្សជាច្រើនគិតថា «ភាពខ្វះខាត» ជារឿងរបស់តែអ្នកក្រ។ តាមពិត សូម្បីបុគ្គលអ្នកមានបំផុតលើពិភពលោក ក៏ប្រឈមនឹងភាពខ្វះខាតដែរ — ខ្វះពេលវេលា។ មួយថ្ងៃមានត្រឹម ២៤ ម៉ោងសម្រាប់មនុស្សគ្រប់រូប។ បើអ្នកប្រើពេលមួយម៉ោងធ្វើរឿងមួយ អ្នកមិនអាចយកម៉ោងនោះទៅធ្វើរឿងផ្សេងបានទេ។

ឧទាហរណ៍ងាយយល់ផ្សេងទៀត៖ ថ្មទូរស័ព្ទរបស់អ្នកមានថាមពលមានកំណត់ — អ្នកត្រូវសម្រេចថា ត្រូវប្រើវាលេងហ្គេម ឬទុកសម្រាប់ការទំនាក់ទំនងសំខាន់។ ចុងសប្តាហ៍មានត្រឹមពីរថ្ងៃ — អ្នកត្រូវជ្រើសរើសរវាងសម្រាក ធ្វើការងារ ឬជួបមិត្តភក្តិ។ ក្នុងគ្រប់ករណី បំណងប្រាថ្នាតែងតែលើសពីមធ្យោបាយដែលយើងមាន។ នេះហើយជាភាពខ្វះខាត។

ភាពខ្វះខាត (Scarcity) គឺជាស្ថានភាពដែលធនធានមានកំណត់ ប៉ុន្តែបំណងប្រាថ្នារបស់មនុស្សមិនកំណត់។ ដោយសារយើងមិនអាចបំពេញគ្រប់បំណងក្នុងពេលតែមួយ យើងត្រូវជ្រើសរើស — ហើយជម្រើសនេះ គឺជាខ្លឹមសារនៃសេដ្ឋកិច្ច។ សេដ្ឋវិទូចាត់ទុកភាពខ្វះខាត ជា «បញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចមូលដ្ឋាន» ព្រោះវាជាមូលហេតុ ដែលធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចមានសារៈសំខាន់តាំងពីដំបូង។

ចំណុចសំខាន់ដែលត្រូវយល់៖ ភាពខ្វះខាតខុសពី «កង្វះ» (shortage)។ កង្វះ គឺជាស្ថានភាពបណ្តោះអាសន្ន ដែលអ្វីមួយអស់ស្តុកសម្រាប់រយៈពេលខ្លី (ឧ. ហាងលក់នំអស់នំ)។ ប៉ុន្តែភាពខ្វះខាត គឺជាស្ថានភាពអចិន្ត្រៃយ៍ — ទោះបីយើងផលិតបានច្រើនយ៉ាងណា ធនធានក៏នៅតែមានកំណត់ ធៀបនឹងបំណងដែលកើនមិនឈប់។

៣.១ តម្រូវការចាំបាច់ ធៀប តម្រូវការចង់បាន

តម្រូវការចាំបាច់ (needs) គឺជាអ្វីដែលចាំបាច់សម្រាប់ការរស់រាន — ដូចជា អាហារ ទឹក និងទីជម្រក។ តម្រូវការចង់បាន (wants) គឺជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យជីវិតកាន់តែសប្បាយ — ដូចជា ការកម្សាន្ត និងរបស់ប្រណីត។ ភាពខ្វះខាតប៉ះពាល់ទាំងពីរ ព្រោះធនធានដែលប្រើបំពេញចាំបាច់ មិនអាចយកទៅបំពេញចង់បានក្នុងពេលតែមួយ។

៣.២ ភាពខ្វះខាត ធៀប កង្វះ

ភាពខ្វះខាត ជាស្ថានភាពអចិន្ត្រៃយ៍ និងសកល។ កង្វះ ជាស្ថានភាពបណ្តោះអាសន្ន ដែលអាចដោះស្រាយបាន (ឧ. ផលិតបន្ថែម ឬនាំចូល)។ ការយល់ច្រឡំរវាងពាក្យពីរនេះ ជារឿងធម្មតា ប៉ុន្តែការបែងចែកវាសំខាន់ណាស់។

ធនធានដែលប្រើដើម្បីផលិតទំនិញ និងសេវា ត្រូវបានគេហៅថា «កត្តាផលិតកម្ម» (factors of production) ហើយវាសុទ្ធតែខ្វះខាត៖

ឧទាហរណ៍សាមញ្ញ៖ គ្រួសារមួយ មានប្រាក់ចំណូលថេរក្នុងមួយខែ។ ពួកគេចង់បានរបស់ច្រើន៖ បង់ថ្លៃផ្ទះ ទិញម្ហូបអាហារ ចំណាយលើការធ្វើដំណើរ សន្សំទុកសម្រាប់អនាគត និងចំណាយលើការកម្សាន្ត។ ដោយសារប្រាក់ចំណូលមានកំណត់ ពួកគេមិនអាចបង្កើនរាល់ចំណាយដល់កម្រិតអតិបរមាក្នុងពេលតែមួយបានទេ។ បើចំណាយលើការកម្សាន្តច្រើន ប្រាក់សន្សំនឹងតិច។ ភាពខ្វះខាតបង្ខំពួកគេឱ្យរៀបចំអាទិភាព — នេះគឺជាសេដ្ឋកិច្ចនៃគ្រួសារក្នុងសកម្មភាព។

ភាពខ្វះខាតលេចឡើងនៅគ្រប់កម្រិត។ ក្នុងគ្រួសារ ប្រាក់ចំណូលខ្វះខាត បង្ខំឱ្យរៀបចំថវិកា។ ក្នុងអាជីវកម្ម ពេលវេលា និងដើមទុនខ្វះខាត បង្ខំឱ្យជ្រើសគម្រោងសំខាន់ៗ។ ក្នុងធម្មជាតិ ធនធានដូចជា ទឹកស្អាត ប្រេងឥន្ធនៈ និងរ៉ែ មានកំណត់ — នេះធ្វើឱ្យពិភពលោកត្រូវគិតពីការប្រើប្រាស់ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។

នៅសម័យទំនើប សូម្បីតែការយកចិត្តទុកដាក់ (attention) របស់មនុស្ស ក៏ក្លាយជាធនធានខ្វះខាតដែរ។ កម្មវិធី និងវេទិកាឌីជីថលជាច្រើន ប្រកួតប្រជែងគ្នាដើម្បីទាក់ទាញពេលវេលា និងការផ្តោតអារម្មណ៍របស់យើង — បាតុភូតនេះ គេហៅថា «សេដ្ឋកិច្ចនៃការយកចិត្តទុកដាក់» (attention economy)។ វាបង្ហាញថា គោលគំនិតភាពខ្វះខាត អាចអនុវត្តលើស្ទើរគ្រប់ផ្នែកនៃជីវិត។

យើងបានឃើញថា ភាពខ្វះខាតបង្ខំមនុស្សគ្រប់រូបឱ្យជ្រើសរើស ហើយរាល់ជម្រើស នាំឱ្យមានការដោះដូរ។ ប៉ុន្តែតើការដោះដូរនោះ «ថ្លៃ» ប៉ុន្មាន? នៅភាគបន្ទាប់ យើងនឹងស្វែងយល់ពី «តម្លៃឱកាស» (Opportunity Cost) — របៀបវាស់ថ្លៃនៃអ្វីដែលយើងបោះបង់ ពេលយើងធ្វើជម្រើស។