រាល់អាជីវកម្ម — មិនថាហាងនំបុ័ងតូចៗ រោងចក្រធំ ឬកសិដ្ឋាន — សុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការពិតតែមួយ៖ ដើម្បីផលិតអ្វីមួយ អ្នកត្រូវចំណាយបន្តិចមុនសិន។ ម្ចាស់ហាងណាមួយ ត្រូវបង់ថ្លៃជួលកន្លែង ទិញវត្ថុធាតុដើម បង់ប្រាក់ឈ្នួលបុគ្គលិក និងបង់ថ្លៃភ្លើងទឹក។ បើគាត់មិនយល់ពីថ្លៃដើមរបស់ខ្លួន គាត់មិនអាចដឹងថា គួរដាក់តម្លៃប៉ុន្មាន ឬគួរផលិតប៉ុន្មានឡើយ។

ការយល់ដឹងពីថ្លៃដើម ក៏ជួយឱ្យយើងយល់ផងដែរថា ហេតុអ្វីទំនិញមួយចំនួនថោក ខណៈទំនិញផ្សេងទៀតថ្លៃ។ ក្រុមហ៊ុនដែលគ្រប់គ្រងថ្លៃដើមរបស់ខ្លួនបានល្អ ជាធម្មតាមានគុណសម្បត្តិលើគូប្រកួតប្រជែង។ ដូច្នេះ ការយល់ពីរចនាសម្ព័ន្ធនៃថ្លៃដើម គឺជាជំហានចាំបាច់ សម្រាប់អ្នកចង់យល់ពីរបៀបដែលអាជីវកម្មដំណើរការ។

មូលដ្ឋាននៃផលិតកម្ម គឺការបម្លែងធាតុដើម (inputs) ទៅជាទំនិញ (outputs)។ ធាតុដើមរួមមាន វត្ថុធាតុដើម (ម្សៅ ដែក ប្លាស្ទិក) កម្លាំងពលកម្ម (labor) ម៉ាស៊ីន និងថាមពល។ នៅពេលក្រុមហ៊ុនរួមធាតុទាំងនេះចូលគ្នា វាបង្កើតបានទំនិញ — ប៉ុន្តែក៏នាំមកនូវថ្លៃដើមផងដែរ។ គោលគំនិតថ្លៃដើមបែងចែកជាប្រភេទដូចខាងក្រោម៖

• ថ្លៃថេរ (Fixed Cost)៖ ថ្លៃដែលមិនផ្លាស់ប្តូរតាមបរិមាណផលិតក្នុងរយៈពេលខ្លី — ឧទាហរណ៍ ថ្លៃជួលកន្លែង ឬម៉ាស៊ីនធំ។ ទោះបីផលិតច្រើន ឬមិនផលិត ក៏ត្រូវបង់ថ្លៃជួលដដែល។
• ថ្លៃអថេរ (Variable Cost)៖ ថ្លៃដែលផ្លាស់ប្តូរតាមបរិមាណផលិត — ឧ. វត្ថុធាតុដើម និងកម្លាំងពលកម្ម។ ផលិតច្រើន ថ្លៃអថេរកើនឡើង។
• ថ្លៃសរុប (Total Cost)៖ ថ្លៃថេរ បូកនឹង ថ្លៃអថេរ — គឺជាចំនួនសរុបដែលក្រុមហ៊ុនចំណាយដើម្បីផលិត។
• ថ្លៃមធ្យម (Average Cost)៖ ថ្លៃសរុប ចែកនឹងចំនួនឯកតាផលិត — គឺថ្លៃដើមលើផលិតផលមួយឯកតាជាមធ្យម។
• ថ្លៃរឹម (Marginal Cost)៖ ថ្លៃដើមនៃការផលិត បន្ថែមមួយឯកតាទៀត។ នេះគឺជាគំនិតសំខាន់បំផុតសម្រាប់ការសម្រេចចិត្ត។

៣.១ ថ្លៃថេរ ធៀប ថ្លៃអថេរ

ស្រមៃថា ក្រុមហ៊ុនមួយផលិតអាវយឺត។ គាត់បានជួលរោងចក្រ។ ថ្លៃជួលរោងចក្រមិនផ្លាស់ប្តូរឡើយ ទោះគាត់ផលិតអាវមួយដុំ ឬមួយពាន់ដុំ ក៏ដោយ — នោះគឺជាថ្លៃថេរ។ ប៉ុន្តែ ថ្លៃក្រណាត់ (វត្ថុធាតុដើម) កម្លាំងពលកម្ម និងភ្លើងទឹក — នោះគឺជាថ្លៃអថេរ ព្រោះវាកើនតាមចំនួនអាវ។ នៅក្នុងរយៈពេលខ្លី ថ្លៃថេរនៅតែស្ថិតស្ថេរ ទោះបីជាក្រុមហ៊ុនមិនផលិតអ្វីសោះក៏ដោយ។

៣.២ ច្បាប់ផលថយ (Law of Diminishing Returns)

នេះជាគោលគំនិតដ៏សំខាន់មួយ។ បើយើងបន្ថែមធាតុដើមមួយបន្តិចម្តងៗ (ឧ. បន្ថែមកម្មករ) ខណៈផ្នែកផលិតដទៃទៀតនៅដដែល (ឧ. ផ្ទះបាយតូចដដែល) នោះទិន្នផលបន្ថែមនៃផលិតផលនឹងចាប់ផ្តើមថយចុះ។ កម្មករទីពីរអាចផលិតបានច្រើនជាងកម្មករម្នាក់ឯង ប៉ុន្តែកម្មករទីបី មិនបន្ថែមទិន្នផលទ្វេដងឡើយ — ព្រោះកន្លែង និងឧបករណ៍មានកំណត់។ នេះគឺជា «ផលថយ (diminishing returns)» [5]។

៣.៣ សន្សំមាត្រដ្ឋាន និងបាត់សន្សំមាត្រដ្ឋាន

នៅពេលក្រុមហ៊ុនផលិតច្រើនឡើង ថ្លៃថេរត្រូវបានចែករំលែកលើផលិតផលច្រើន ដូច្នេះថ្លៃមធ្យមមួយឯកតាធ្លាក់ចុះ។ នេះគឺជា «សន្សំមាត្រដ្ឋាន (economies of scale)» — ផលិតកាន់តែច្រើន ថ្លៃមធ្យមកាន់តែថោក [4]។ ប៉ុន្តែ នៅពេលក្រុមហ៊ុនធំពេក ការគ្រប់គ្រងក្លាយជាការលំបាក ការទំនាក់ទំនងឆ្លងកាត់ច្រើនស្រទាប់ ហើយថ្លៃមធ្យមអាចត្រឡប់ឡើងវិញ។ នោះគឺជា «បាត់សន្សំមាត្រដ្ឋាន (diseconomies of scale)»។

ស្រមៃថា អ្នកមានហាងនំតូចមួយ។ ការទិញឆ្នាំងដុតនំ (oven) មួយ — គឺជាថ្លៃថេរ។ មិនថាអ្នកដុតនំមួយគ្រាប់ ឬមួយពាន់គ្រាប់ ថ្លៃទិញឆ្នាំងដុតនំនៅតែដដែល។ ប៉ុន្តែ ម្សៅ (flour) — គឺជាថ្លៃអថេរ។ ដុតនំច្រើន ត្រូវប្រើម្សៅច្រើន — ថ្លៃម្សៅកើនឡើងតាមចំនួននំ។

ឥឡូវសន្មតថា ផ្ទះបាយនេះតូច។ បើប្រើកម្មករម្នាក់ គាត់ផលិតបានចំនួនសមរម្យ។ ប្រើពីរនាក់ — ម្នាក់លាយម្សៅ ម្នាក់ដុតនំ — ផលិតបានច្រើនឡើង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងផ្ទះបាយតូច បើបន្ថែមគ្នាដល់ប្រាំនាក់ ពួកគេនឹងជាន់គ្នា តើកន្លែងចង្អៀត ត្រូវរង់ចាំគ្នាប្រើឆ្នាំង — ការផលិតបន្ថែមនឹងកាន់តែតិច។ នេះគឺជាច្បាប់ផលថយ ក្នុងជីវិតជាក់ស្តែង។

គោលដៅចុងក្រោយនៃការផលិត គឺប្រាក់ចំណេញ (profit)។ ប្រាក់ចំណេញ = ចំណូល (revenue) ដក ថ្លៃដើម (cost)។ ចំណូលមកពីការលក់ — គឺតម្លៃ គុណនឹងចំនួនទំនិញ។ ថ្លៃដើមមកពីការផលិត។ ក្រុមហ៊ុនផលិតតែរហូតទាល់តែ ការផលិតបន្ថែម នៅតែមានតម្លៃលើសពីថ្លៃរឹមរបស់វា។ នេះជាច្បាប់មូលដ្ឋាននៃការសម្រេចចិត្តផលិត។

ការយល់ពីថ្លៃដើម ភ្ជាប់ជាមួយផ្នែក ផ្គត់ផ្គង់ (ភាគទី ៤) — ព្រោះមូលហេតុដែលក្រុមហ៊ុនសុខចិត្តផលិតបន្ថែម នៅពេលតម្លៃឡើង គឺព្រោះតម្លៃនោះគ្របដណ្តប់លើថ្លៃរឹម។ ឥឡូវនេះ យើងយល់ថា រចនាសម្ព័ន្ធនៃថ្លៃដើម គឺជាមូលដ្ឋាននៃការប្រកួតប្រជែង។ នៅ ផ្នែកទី ១០ យើងនឹងមើលពីរចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារ (market structures) — តើក្រុមហ៊ុនមានគូប្រកួតប្រជែងប៉ុន្មាន និងវាប៉ះពាល់ការសម្រេចចិត្តយ៉ាងណា។