ស្រមៃថា ព្រឹកនេះអ្នកមានពេលត្រឹម ៣០ នាទី មុនពេលចេញដំណើរ។ អ្នកអាចញ៉ាំអាហារពេលព្រឹកឱ្យបានស្កប់ស្កល់ ឬគេងបន្ថែម ១៥ នាទី ឬរៀបចំខ្លួនឱ្យបានស្អាត — ប៉ុន្តែអ្នកមិនអាចធ្វើទាំងអស់ក្នុងពេលតែ ៣០ នាទីបានទេ។ អ្នកត្រូវជ្រើសរើស។ ការសម្រេចចិត្តតូចៗបែបនេះ កើតឡើងរាប់រយដងក្នុងមួយថ្ងៃ — ហើយវាគ្រប់ស្ថិតក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច។

ឧទាហរណ៍ប្រចាំថ្ងៃផ្សេងទៀតរួមមាន៖ ការសម្រេចថា ត្រូវទិញអាហារថ្ងៃត្រង់ ឬសន្សំលុយ; ការសម្រេចថា ត្រូវចំណាយល្ងាចនេះរៀនមេរៀន ឬមើលកុន; ម្ចាស់ហាងសម្រេចថា ត្រូវដាក់តម្លៃផលិតផលប៉ុន្មាន; គ្រួសារមួយរៀបចំថវិកាប្រចាំខែ។ ក្នុងករណីទាំងអស់នេះ មនុស្សកំពុងធ្វើរឿងតែមួយ៖ ប្រើធនធានមានកំណត់ (ពេលវេលា លុយ កម្លាំង) ដើម្បីបំពេញបំណងប្រាថ្នាមិនកំណត់។ សេដ្ឋកិច្ច គឺជាការសិក្សាអំពីរបៀបដែលមនុស្ស គ្រួសារ អាជីវកម្ម និងសង្គម ធ្វើជម្រើសទាំងនេះ។

នេះជាមូលហេតុដែលធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ច ពាក់ព័ន្ធនឹងមនុស្សគ្រប់រូប — មិនថាអ្នកជាសិស្ស និស្សិត ម្តាយផ្ទះ កសិករ ឬនិយោជិតឡើយ។ ការយល់ដឹងពីការគិតបែបសេដ្ឋកិច្ច ជួយឱ្យយើងសម្រេចចិត្តកាន់តែឆ្លាតវៃ ប្រៀបធៀបអត្ថប្រយោជន៍ និងថ្លៃ ហើយយល់កាន់តែច្បាស់ពីពិភពលោកជុំវិញខ្លួន។

ពាក្យ «Economics» មានឫសគល់ពីភាសាក្រិកបុរាណ «oikonomia» ដែលផ្សំឡើងពី «oikos» (ផ្ទះ/គ្រួសារ) និង «nomos» (ការគ្រប់គ្រង/ច្បាប់)។ ដូច្នេះ ន័យដើមរបស់វា គឺ «ការគ្រប់គ្រងគ្រួសារ» — របៀបចាត់ចែងធនធានក្នុងផ្ទះមួយ ឱ្យបានសមរម្យ។ អ្នកប្រាជ្ញក្រិកដូចជា Xenophon និង Aristotle បានពិភាក្សាអំពីប្រធានបទនេះតាំងពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមុន។

នៅឆ្នាំ ១៧៧៦ លោក Adam Smith បានបោះពុម្ពសៀវភៅ «An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations» (ច្រើនស្គាល់ថា The Wealth of Nations) ដែលធ្វើឱ្យលោកត្រូវបានគេហៅថា «បិតានៃសេដ្ឋកិច្ចសម័យទំនើប»។ លោកបានណែនាំគំនិតដ៏ល្បីមួយឈ្មោះ «ដៃមើលមិនឃើញ» (invisible hand) — ដែលពន្យល់ថា នៅពេលបុគ្គលម្នាក់ៗ ដេញតាមផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ក្នុងទីផ្សារប្រកួតប្រជែង វាអាចនាំមកនូវប្រយោជន៍ដល់សង្គមទាំងមូលដោយចៃដន្យ។

និយមន័យសម័យទំនើបដ៏ល្បីបំផុតមួយ បានមកពីសេដ្ឋវិទូ Lionel Robbins ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២៖ «សេដ្ឋកិច្ច គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រ ដែលសិក្សាអាកប្បកិរិយាមនុស្ស ក្នុងនាមជាទំនាក់ទំនងរវាង គោលដៅ និង មធ្យោបាយខ្វះខាត ដែលមានការប្រើប្រាស់ជំនួសគ្នាបាន»។ ប្រយោគនេះ មានន័យសាមញ្ញ៖ មនុស្សមានបំណង (គោលដៅ) ច្រើន ប៉ុន្តែធនធាន (មធ្យោបាយ) មានកំណត់ ហើយធនធានទាំងនោះ អាចយកទៅប្រើច្រើនបែប។ ដូច្នេះ មនុស្សត្រូវតែជ្រើសរើស — ហើយការសិក្សាជម្រើសទាំងនេះ គឺជា «សេដ្ឋកិច្ច»។

៣.១ សេដ្ឋកិច្ចមីក្រូ (Microeconomics)

«មីក្រូ» មានន័យថា តូច។ សេដ្ឋកិច្ចមីក្រូ សិក្សាការសម្រេចចិត្តរបស់ឯកតាតូចៗ — បុគ្គល គ្រួសារ និងក្រុមហ៊ុនមួយៗ។ វាសួរសំណួរដូចជា៖ ហេតុអ្វីតម្លៃកាហ្វេមួយកែវឡើងថ្លៃ? ហេតុអ្វីមនុស្សទិញទំនិញនេះច្រើនជាងទំនិញនោះ? ក្រុមហ៊ុនគួរផលិតប៉ុន្មាន?

៣.២ សេដ្ឋកិច្ចម៉ាក្រូ (Macroeconomics)

«ម៉ាក្រូ» មានន័យថា ធំ។ សេដ្ឋកិច្ចម៉ាក្រូ មើលរូបភាពទាំងមូលនៃសេដ្ឋកិច្ចមួយ — ដូចជា អតិផរណា (ការឡើងថ្លៃទូទៅ) ភាពអត់ការងារធ្វើ កំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងផលិតផលសរុបក្នុងស្រុក។ វាមើលព្រៃទាំងមូល មិនមែនមើលដើមឈើមួយៗ។

៣.៣ ការវិភាគបែប Positive និង Normative

សេដ្ឋវិទូបែងចែករវាងសេចក្តីថ្លែងពីរប្រភេទ៖ Positive (តើអ្វីពិតជាកើតឡើង — ជាការពិតដែលអាចសាកល្បងបាន ឧ. «ពេលតម្លៃឡើង មនុស្សទិញតិច») និង Normative (តើអ្វីគួរតែកើតឡើង — ជាមតិ ឬតម្លៃ ឧ. «តម្លៃគួរតែទាប»)។ ការបែងចែកនេះសំខាន់ ព្រោះការវិភាគ Positive ផ្អែកលើភស្តុតាង រីឯ Normative ផ្អែកលើគុណតម្លៃ និងគំនិត។

ស្រមៃថា សិស្សម្នាក់ទទួលបានប្រាក់សៀវភៅ មួយចំនួនថេរក្នុងមួយសប្តាហ៍ ហើយមានពេលទំនេរមានកំណត់ ក្រោយម៉ោងសិក្សា។ គាត់ចង់បានរបស់ច្រើន៖ ទិញនំ ទិញសៀវភៅ សន្សំទុកទិញហ្គេម ចំណាយពេលជាមួយមិត្ត និងពេលអានមេរៀន។ ប៉ុន្តែ ដោយសារលុយ និងពេលវេលាមានកំណត់ គាត់មិនអាចមានទាំងអស់ឡើយ។ ការសម្រេចចិត្តនេះ — ការប្រៀបធៀបអ្វីដែលគាត់ទទួលបាន ជាមួយអ្វីដែលគាត់ត្រូវបោះបង់ — គឺជាសេដ្ឋកិច្ចក្នុងសកម្មភាព។ អ្វីដែលមុខវិជ្ជាសេដ្ឋកិច្ចបន្ថែម គឺឧបករណ៍គិតច្បាស់លាស់ ដើម្បីយល់ និងធ្វើឱ្យជម្រើសទាំងនេះ កាន់តែប្រសើរ។

គ្រប់សេដ្ឋកិច្ច មិនថាសាមញ្ញ ឬស្មុគស្មាញ ត្រូវឆ្លើយនឹងសំណួរធំ ៣ ដែលកើតឡើងព្រោះធនធានមានកំណត់៖

ការគិតបែបសេដ្ឋកិច្ច លេចឡើងនៅគ្រប់កម្រិតនៃជីវិត។ ក្នុងគ្រួសារ គេរៀបចំថវិកា ដើម្បីបែងចែកប្រាក់ចំណូលរវាងអាហារ ការសិក្សា និងការសន្សំ។ ក្នុងអាជីវកម្ម ក្រុមហ៊ុនសម្រេចថា ត្រូវផលិតអ្វី ដាក់តម្លៃប៉ុន្មាន និងជួលបុគ្គលិកប៉ុន្មាននាក់។ ក្នុងទីផ្សារ អ្នកទិញ និងអ្នកលក់ ជួបគ្នាដើម្បីផ្លាស់ប្តូរទំនិញ និងសេវា។

ការគិតនេះក៏ពាក់ព័ន្ធនឹងបច្ចេកវិទ្យា (ដែលជួយផលិតបានច្រើនជាងមុនក្នុងពេលតិច), ការងារ (ដែលមនុស្សផ្លាស់ប្តូរកម្លាំង និងជំនាញ យកប្រាក់ឈ្នួល), ហិរញ្ញវត្ថុ (ការសន្សំ និងវិនិយោគ), និងសូម្បីតែបរិស្ថាន (ការប្រើធនធានធម្មជាតិ ដែលមានកំណត់ ដូចជា ទឹក និងព្រៃឈើ)។

យើងបានឃើញថា សេដ្ឋកិច្ច កើតចេញពីការពិតមួយ៖ ធនធានមានកំណត់ ប៉ុន្តែបំណងប្រាថ្នាមិនកំណត់។ ការពិតនេះមានឈ្មោះមួយ៖ «ភាពខ្វះខាត» (Scarcity)។ ក្នុងភាគបន្ទាប់ យើងនឹងស្វែងយល់ឱ្យកាន់តែជ្រៅ ពីភាពខ្វះខាត និងហេតុអ្វីវាបង្ខំមនុស្សគ្រប់រូបឱ្យធ្វើជម្រើស។