អេហ្ស៊ីបបុរាណមិនមែនកើតឡើងដោយចៃដន្យឡើយ — វាជា «អំណោយ» ដ៏ពិតប្រាកដនៃទន្លេតែមួយ។ កាលណាយើងយល់ពីទន្លេនីល យើងក៏ចាប់ផ្តើមយល់ពីអ្វីៗទាំងអស់ដែលនៅសល់នៃអរិយធម៌ដ៏អស្ចារ្យនេះ។

#អេហ្ស៊ីបបុរាណ · #ទន្លេនីល · #អរិយធម៌ · #ប្រវត្តិសាស្ត្រ · #AncientEgypt

ស្រមៃមើលដីខ្សាច់ដ៏ស្ងួតហួតហែងមួយ ដែលស្ទើរតែគ្មានភ្លៀងធ្លាក់ពេញមួយឆ្នាំ ប៉ុន្តែនៅកណ្តាលវាលរហោស្​ថាននោះ បែរជាមានខ្សែបន្ទាត់ពណ៌បៃតងដ៏វែងឆ្ងាយមួយ កាត់ផ្តាច់ពីខាងត្បូងទៅខាងជើង។ នៅទីនោះ កាលពីជាងប្រាំពាន់ឆ្នាំមុន មនុស្សជាតិបានកសាងអរិយធម៌ដ៏អស្ចារ្យបំផុត និងស្ថិតស្ថេរយូរអង្វែងបំផុតមួយ — នោះគឺអេហ្ស៊ីបបុរាណ (Ancient Egypt)។ នេះជាបទវិភាគទីមួយក្នុងស៊េរីប្រាំផ្នែក ដែលនឹងនាំលោកអ្នកធ្វើដំណើរស្វែងយល់ពីអាថ៌កំបាំងរបស់វា ដោយចាប់ផ្តើមពីសំណួរមូលដ្ឋាន៖ ហេតុអ្វីបានជាអរិយធម៌នេះកើតឡើងនៅទីនេះ?

១ «អំណោយនៃទន្លេនីល»៖ ប្រយោគដ៏ល្បីរបស់ Herodotus

ប្រមាណ ៤៥០ ឆ្នាំមុនគ្រិស្តសករាជ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រជនជាតិក្រិកម្នាក់ឈ្មោះ ហេរ៉ូដូទុស (Herodotus) ដែលត្រូវបានគេហៅថា «បិតានៃប្រវត្តិសាស្ត្រ» បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទឹកដីអេហ្ស៊ីប។ ពេលគាត់សង្កេតឃើញពីរបៀបដែលប្រជាជននៅទីនោះពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើទន្លេ គាត់បានសរសេរឱ្លាដ៏ល្បីមួយថា អេហ្ស៊ីបគឺជា «អំណោយនៃទន្លេនីល» (the gift of the Nile) [1]។

អេហ្ស៊ីប គឺជាអំណោយនៃទន្លេនីល។ — ហេរ៉ូដូទុស

ឃ្លានេះមិនមែនជាការនិយាយបំផ្លើសឡើយ។ ទឹកដីអេហ្ស៊ីបទាំងមូលស្ថិតក្នុងតំបន់រហោស្ថានសាហារ៉ា (Sahara) ដែលទទួលបានទឹកភ្លៀងតិចតួចបំផុត។ ប្រភពទឹកស្ទើរតែទាំងអស់ — សម្រាប់ផឹក សម្រាប់ងូតទឹក សម្រាប់ស្រោចស្រពដំណាំ — សុទ្ធតែមកពីទន្លេនីលតែមួយគត់ [2]។ បើគ្មានទន្លេនេះទេ ដីខ្សាច់នឹងលេបត្របាក់អ្វីៗទាំងអស់។

២ វដ្តនៃទឹកជំនន់ (The Inundation)៖ នាឡិកាធម្មជាតិដ៏ត្រឹមត្រូវ

អ្វីដែលធ្វើឱ្យទន្លេនីលពិសេសជាងទន្លេដទៃ គឺវដ្តនៃទឹកជំនន់ប្រចាំឆ្នាំ ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវហៅថា «ការលិចជន់» (Inundation)។ ទឹកទន្លេនឹងឡើងបន្តិចម្តងៗចាប់ពីខែឧសភា ដល់ខែកញ្ញា ឡើងខ្ពស់នៅខែកក្កដា ឈានដល់កម្រិតខ្ពស់បំផុតនៅចុងខែសីហា ហើយចាប់ផ្តើមស្រកចុះនៅចុងខែតុលា ទុកនៅសល់នូវស្រទាប់ល្បាប់ (silt) ដ៏ច្រើនសន្ធឹក [3]។

ភាពពិសេសនៃវដ្តនេះគឺ «ភាពទៀងទាត់» របស់វា ដែលអនុញ្ញាតឱ្យប្រជាជនអាចគ្រោងទុកជាមុនពីពេលដាំដុះ និងពេលប្រមូលផល។ ប៉ុន្តែវាក៏ផ្ទុកហានិភ័យដែរ៖ កាលណាទឹកជំនន់តិចពេក ទឹកមិនអាចទៅដល់ដីស្រែទាំងអស់ ដែលនាំឱ្យកើតទុរ្ភិក្ស (famine) និងវិបត្តិសង្គម ហើយកាលណាទឹកច្រើនពេក វាអាចបំផ្លាញភូមិ និងប្រឡាយ [2]។

៣ ល្បាយភក់មាស៖ កសិកម្ម និងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រអាង

ហេតុអ្វីបានជាស្រទាប់ល្បាប់ដែលទឹកជំនន់ទុកនៅសល់នោះមានសារៈសំខាន់? ពីព្រោះវាសម្បូរសារធាតុចិញ្ចឹម (nutrient-rich) ដែលធ្វើឱ្យដីមានជីជាតិខ្លាំង។ ប្រជាជនអេហ្ស៊ីបបានដាំស្រូវសាលី (wheat) និងស្រូវបាឺ (barley) ជាដំណាំចំបង ហើយក៏ដាំ «លីញ» (flax) សម្រាប់តម្បាញធ្វើក្រណាត់ទេសឯក (linen) ផងដែរ។ ការប្រមូលផលលើសលប់នេះហើយ ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃភាពរុងរឿងរបស់អេហ្ស៊ីប [4]។

ប៉ុន្តែប្រជាជនអេហ្ស៊ីបមិនបានរង់ចាំទទួលអំណោយធម្មជាតិដោយអសកម្មឡើយ។ ពួកគេបង្កើតប្រព័ន្ធដ៏ឆ្លាតវៃមួយឈ្មោះ «ធារាសាស្ត្រអាង» (Basin Irrigation) — សាងសង់ភ្លឹដីជាបណ្តាញដើម្បីបង្កើតជា «អាង» ហើយជីកប្រឡាយដឹកនាំទឹកជំនន់ឱ្យចូលទៅក្នុងអាង ទុកឱ្យជ្រាបចូលដីប្រមាណមួយខែ រហូតដល់ដីឆ្អែតទឹក និងត្រៀមរួចសម្រាប់ការដាំដុះ [4]។

៤ ពីភូមិតូចៗ ដល់រាជាណាចក្រដ៏រុងរឿង

ការគ្រប់គ្រងទឹក និងការប្រមូលផលលើសលប់ បានទាមទារនូវការរៀបចំ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ។ បន្តិចម្តងៗ ភូមិតូចៗតាមមាត់ទន្លេបានរីកធំធាត់ ហើយបង្រួបបង្រួមគ្នាជារាជាណាចក្រ។ ប្រមាណ ៣១០០ ឆ្នាំមុនគ្រិស្តសករាជ ស្តេចមួយអង្គព្រះនាម ណាមើរ (Narmer) បានបង្រួបបង្រួមតំបន់ខាងលើ និងតំបន់ខាងក្រោមនៃទន្លេនីលឱ្យក្លាយជារាជាណាចក្រតែមួយ បង្កើតបានជារាជវង្សទីមួយ (First Dynasty) [5]។

ភស្តុតាងដ៏ល្បីមួយនៃព្រឹត្តិការណ៍នេះ គឺបន្ទះថ្ម «Narmer Palette» ដែលបង្ហាញរូបស្តេច Narmer ពាក់មកុដនៃតំបន់ខាងលើនៅម្ខាង និងមកុដនៃតំបន់ខាងក្រោមនៅម្ខាងទៀត ជានិមិត្តរូបនៃការបង្រួបបង្រួមទឹកដី។ ការបង្រួបបង្រួមនេះបានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់អរិយធម៌មួយ ដែលនឹងស្ថិតស្ថេរយូរអង្វែងជាង ៣,០០០ ឆ្នាំ [5]។

ការសន្និដ្ឋាន

អរិយធម៌អេហ្ស៊ីបបុរាណជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងដ៏ល្អិតល្អន់រវាងមនុស្ស និងធម្មជាតិ។ ទឹកជំនន់ប្រចាំឆ្នាំបាននាំមកនូវដីមានជីជាតិ ដែលផ្តល់នូវការប្រមូលផលលើសលប់ ហើយការប្រមូលផលនោះបានផ្តល់នូវ «ពេលវេលា» និង «ធនធាន» ដែលអនុញ្ញាតឱ្យសង្គមមួយអាចលើសពីការរស់រានធម្មតា ទៅរកសិល្បៈ ស្ថាបត្យកម្ម អក្សរសាស្ត្រ និងវិទ្យាសាស្ត្រ។ ការយល់ដឹងពីទន្លេនីល គឺជាកូនសោទីមួយ ដើម្បីយល់អ្វីៗទាំងអស់ដែលនៅសល់នៃអរិយធម៌នេះ។

សំណួរសម្រាប់អ្នកគិត

អ្វីដែលរង់ចាំនៅខាងមុខ

ឥឡូវនេះ យើងដឹងថា ហេតុអ្វីបានជាអរិយធម៌អេហ្ស៊ីបកើតឡើង។ ប៉ុន្តែ តើយើងដឹងពីរឿងរ៉ាវរបស់ពួកគេយ៉ាងលម្អិតបែបនេះដោយរបៀបណា? ចម្លើយស្ថិតនៅលើ «អក្សរ» ដ៏អាថ៌កំបាំងមួយ។ ក្នុង ផ្នែកបន្ទាប់ យើងនឹងស្វែងយល់ពីរបៀបដែលអក្សរហ៊ីរ៉ូក្លីហ្វ ស្ងាត់ស្ងៀម គ្មាននរណាម្នាក់អានចេញ អស់រយៈពេលជាង ១,៤០០ ឆ្នាំ មុនពេលដែលផ្ទាំងថ្មដ៏ល្បីមួយ បានបើកសោអាថ៌កំបាំងនេះឡើងវិញ។

ការបញ្ជាក់៖ អត្ថបទនេះគឺជាការសំយោគ និងវិភាគទិន្នន័យពីប្រភពស្រាវជ្រាវផ្សេងៗ ក្នុងគោលបំណងចែករំលែកចំណេះដឹងទូទៅ និងការត្រិះរិះពិចារណាប៉ុណ្ណោះ។ យើងមិនទទួលខុសត្រូវលើការសម្រេចចិត្តណាមួយដោយផ្អែកលើការវិភាគនេះឡើយ។