Bហេតុអ្វីមានឈ្មោះ «ហ៊ូទី»?

ខុសពី «ហេហ្ស់បុលឡាស់» (Hezbollah មានន័យថា «គណបក្សរបស់ព្រះ») ឬ «តាលីបង់» (Taliban មានន័យថា «សិស្សសាសនា») ដែលជាឈ្មោះនយោបាយ-សាសនាដែលក្រុមប្រដាប់អាវុធជាច្រើនជ្រើសរើសដាក់ខ្លួនឯង ចំណែកឯ «ហ៊ូទី» វិញ គ្រាន់តែជានាមត្រកូលគ្រួសារធម្មតាមួយប៉ុណ្ណោះ។

Cគ្រួសារអាល់-ហ៊ូទី និងខ្សែពូជសៃយ៉េដ

គ្រួសារអាល់-ហ៊ូទីជាកូនចៅ «សាដះ» (Sadah) ហៅម្យ៉ាងទៀតថា «សៃយ៉េដ» (Sayyid) — មានន័យថាជាកូនចៅព្យាការីមូហាំម៉ាត់ តាមរយៈចៅប្រុសរបស់ព្យាការី គឺហាសាន់ អ៊ីព្នូអាលី (Hasan ibn Ali)។ ខ្សែពូជរបស់ពួកគេត្រូវបានតាមដានត្រឡប់ទៅដល់អ៊ីម៉ាំយ៉ាហ្យា អាល់-ហាឌី (Yahya al-Hadi) ដែលបានតាំងទីលំនៅទីក្រុងសាដះ នៅប្រហែលឆ្នាំ ៨៩៧ នៃគ្រិស្តសករាជ ហើយជាអ្នកបង្កើតសាលាគំនិតឥស្លាមនិកាយ Zaydi នៅប្រទេសយេម៉ែន។

អស់រយៈពេលជិតមួយពាន់ឆ្នាំ គ្រួសារសៃយ៉េដដូចជាអាល់-ហ៊ូទី បានក្លាយជាវណ្ណៈអភិជនសាសនា និងច្បាប់ (ធ្វើជាចៅក្រម «កាឌី») រហូតដល់ព្រះរាជាណាចក្រនិកាយ Zaydi ត្រូវបានផ្តួលរំលំក្នុងឆ្នាំ ១៩៦២។ គ្រួសារនេះបានរក្សាមូលដ្ឋាននៅតំបន់ភ្នំម៉ារ៉ាន់ (Marran) ខេត្តសាដះ នៅជិតព្រំដែនប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត — តំបន់ដាច់ស្រយាលមួយដែលមានសារៈសំខាន់ដល់អត្តសញ្ញាណរបស់ពួកគេ។

Dហ៊ូសេន អាល់-ហ៊ូទី — ជីវប្រវត្តិស្ថាបនិក

លោកកើតនៅថ្ងៃទី២០ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩ នៅតំបន់សាដះ ភាគខាងជើងប្រទេសយេម៉ែន។ ឪពុករបស់លោក គឺបាដេលឌីន អាល់-ហ៊ូទី ជាអ្នកប្រាជ្ញសាសនា Zaydi ជាន់ខ្ពស់។ លោកបានធ្វើជាសមាជិកសភាជាតិយេម៉ែន ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៩៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៧ ក្នុងនាមសមាជិកគណបក្សអាល់-ហាក់ (Al-Haqq) មុននឹងបំបែកខ្លួនចេញ ហើយបង្កើតចលនារបស់ខ្លួនផ្ទាល់។

ដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ (ប្រភពខ្លះថាឆ្នាំ ១៩៩២) លោកបានបង្កើតចលនា «អាល់-ស្ហាបាប អាល់-មូមិន» (al-Shabab al-Mu’min) — មានន័យថា «យុវជនមានជំនឿ» — ជាបណ្តាញនៃរង្វង់សិក្សាសាសនា ដើម្បីស្តារ និងរក្សាអត្តសញ្ញាណសាសនា Zaydi ក្នុងចំណោមយុវជននៅខេត្តសាដះ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៤–១៩៩៥ ជំរុំសិក្សាទាំងនេះមានសិស្សចូលរួមរហូតដល់ ១៥.០០០–២០.០០០ នាក់ក្នុងមួយរដូវកាល។

លោកហ៊ូសេនបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រធានាធិបតីអាលី អាប់ឌុលឡាហ៍ សាលិះ (Ali Abdullah Saleh) ថាពុករលួយ និងធ្វើជាដៃជើងឲ្យប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៤ បន្ទាប់ពីមានការចាប់ខ្លួនអ្នកគាំទ្ររបស់លោកជាច្រើននាក់ រដ្ឋាភិបាលបានចេញដីកាចាប់ខ្លួនលោក។ លោកបានបដិសេធមិនចុះចូល ហើយបែរជាដឹកនាំការតស៊ូប្រដាប់អាវុធជំនួសវិញ។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៤ ហ៊ូសេន អាល់-ហ៊ូទី ត្រូវបានកងកម្លាំងរបស់រដ្ឋាភិបាលសម្លាប់នៅតំបន់ម៉ារ៉ាន់ រួមជាមួយអ្នកជិតស្និទ្ធប្រហែល ២០ នាក់។

លោកមិនបានរស់នៅដើម្បីមើលឃើញចលនានេះលូតលាស់ដល់កម្រិតដែលវាមាននាពេលបច្ចុប្បន្ននោះទេ — ប៉ុន្តែក្រោយពីលោកស្លាប់ អ្នកគាំទ្ររបស់លោកបានចាប់ផ្តើមហៅខ្លួនឯងតាម «អាល់-ហ៊ូទី» ដើម្បីរំលឹកដល់លោក។ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ សាកសពរបស់លោកត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលប្រគល់ជូនត្រឡប់មកវិញ ហើយបញ្ចុះសពជាថ្មីម្តងទៀតដោយពិធីសាធារណៈមួយ។

Eនិកាយ Zaydi និងជំនឿស្នូល

ចលនាហ៊ូទីកាន់សាសនាឥស្លាមស្ហៀតនិកាយ Zaydi ដែលជានិកាយពិសេសមួយដែលស្ទើរតែគ្មាននៅកន្លែងណាក្រៅពីប្រទេសយេម៉ែន ហើយតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ តំណាងឲ្យប្រមាណ ២៥% នៃចំនួនប្រជាជនយេម៉ែនសរុប។

គោលជំនឿស្នូលពីរបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះរបស់ចលនានេះ៖ (១) ការបដិសេធការបកស្រាយគម្ពីរគូរអានតាមបែបឥស្លាមសុន្នីមួយចំនួន និង (២) ជំនឿលើសិទ្ធិដ៏ពិសិដ្ឋ (divine right) របស់ «អាល់-បៃត៍» (Ahl al-Bayt) — កូនចៅផ្ទាល់របស់ព្យាការី — ក្នុងការគ្រប់គ្រង។

អត្តសញ្ញាណនយោបាយរបស់ចលនានេះត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយគំនិតខូមីនី (Khomeinism) និងគំរូរបស់ហេហ្ស់បុលឡាស់នៅលីបង់ — ប៉ុន្តែចំណុចសំខាន់ដែលត្រូវកត់សម្គាល់គឺ និកាយ Zaydi មិនមែននិកាយស្ហៀតបែបដែលគ្រប់គ្រងនៅប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នោះទេ។

Fកាលប្បវត្តិ

ខាងក្រោមនេះជាព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងប្រវត្តិចលនាហ៊ូទី គិតចាប់ពីដើមទសវត្សរ៍ ១៩៩០ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

Gសង្គ្រាមសាដះ និងការឡើងកាន់អំណាច

រវាងឆ្នាំ ២០០៤ ដល់ ២០១០ រដ្ឋាភិបាលយេម៉ែនបានធ្វើសង្គ្រាមទប់ទល់នឹងចលនាហ៊ូទីចំនួន ៦ លើក ត្រូវបានគេស្គាល់ថា «សង្គ្រាមសាដះ»។ ទោះបីជាមានកងទ័ពច្រើនជាងគេច្រើនដង ក៏រដ្ឋាភិបាលមិនអាចបំបាត់ចលនានេះបានទេ ហើយហ៊ូទីបានរីកចម្រើនកាន់តែខ្លាំងឡើងបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនីមួយៗ។

ក្នុងឆ្នាំ ២០១១ ពេលដែលចលនាតវ៉ា «រដូវផ្ការីក អារ៉ាប់» (Arab Spring) រីករាលដាលដល់យេម៉ែន ហ៊ូទីបានចូលរួមជាមួយក្រុមប្រឆាំងផ្សេងទៀត ទាមទារឲ្យប្រធានាធិបតីអាលី អាប់ឌុលឡាហ៍ សាលិះ ចុះចេញពីតំណែង។ ស្ថានការណ៍មិនស្ថិតស្ថេរនេះបានផ្តល់ឱកាសឲ្យហ៊ូទីពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនហួសពីតំបន់ភ្នំសាដះ។

ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៤ កងកម្លាំងហ៊ូទីបានចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីសាណា ដោយមានការតតាំងតិចតួច។ ដល់ខែមករា ឆ្នាំ ២០១៥ ពួកគេបានកាន់កាប់វិមានប្រធានាធិបតី ដែលធ្វើឲ្យប្រធានាធិបតីអាព្ទរ៉ាប់បុះ ម៉ាន់ស៊ូរ៍ ហាឌី ត្រូវគេចខ្លួនទៅភាគខាងត្បូង។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានជំរុញឲ្យសម្ព័ន្ធភាពដឹកនាំដោយអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ចាប់ផ្តើមធ្វើអន្តរាគមន៍ផ្នែកយោធានៅខែមីនា ឆ្នាំ ២០១៥ ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលហាឌី។

ដំបូងឡើយ ហ៊ូទីបានសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយអតីតប្រធានាធិបតីសាលិះ ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងនេះបានបែកបាក់នៅចុងឆ្នាំ ២០១៧។ លោកសាលិះត្រូវបានកងកម្លាំងហ៊ូទីសម្លាប់ នៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ បន្ទាប់ពីគាត់ប្រកាសចង់ចរចាជាមួយសម្ព័ន្ធភាពអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត។

Hការពង្រីកទឹកដីគ្រប់គ្រង

តួលេខខាងក្រោមគ្រាន់តែជាការប៉ាន់ស្មានបង្ហាញទិសដៅទូទៅប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាស្ថិតិផ្លូវការដែលមានការវាស់វែងច្បាស់លាស់នោះទេ ដោយសារព្រំដែនត្រួតត្រាជាក់ស្តែងផ្លាស់ប្តូរជាប្រចាំ និងមានការជជែកវែកញែកក្នុងចំណោមអ្នកសង្កេតការណ៍អំពីទំហំពិតប្រាកដ។

Iរចនាសម្ព័ន្ធអំណាច និងអ្នកដឹកនាំ

ចាប់ពីការស្លាប់របស់ស្ថាបនិកក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ចលនាហ៊ូទីត្រូវបានដឹកនាំដោយប្អូនប្រុសរបស់លោក គឺអាប់ឌុលម៉ាលិក អាល់-ហ៊ូទី។ រចនាសម្ព័ន្ធអំណាចរបស់ពួកគេលាយបញ្ចូលគ្នារវាងឋានានុក្រមគ្រួសារ គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍ និងស្ថាប័នរដ្ឋដែលកាន់កាប់បាន។

Jនិមិត្តសញ្ញា ទង់ជាតិ «សារខា»

ទង់ជាតិរបស់ចលនាហ៊ូទីមានផ្ទៃពណ៌ក្រហម ស ខ្មៅ ព្រមទាំងអក្សរពណ៌បៃតង សរសេរជាភាសាអារ៉ាប់នូវពាក្យស្លោកដែលគេស្គាល់ថា «អាល់-សារខា» (al-Sarkha) មានន័យថា «សម្រែក»។

ពាក្យស្លោកនេះមានខ្លឹមសារប្រាំបន្ទាត់ ជាភាសាអារ៉ាប់៖ «ព្រះជាម្ចាស់មហាធំបំផុត សេចក្តីស្លាប់ដល់អាមេរិក សេចក្តីស្លាប់ដល់អ៊ីស្រាអែល បណ្តាសាលើសាសន៍យូដា ជោគជ័យដល់ឥស្លាម»។ ហ៊ូសេន អាល់-ហ៊ូទី បានប្រកាសប្រើពាក្យស្លោកនេះជាលើកដំបូងនៅឆ្នាំ ២០០២ ដោយទទួលឥទ្ធិពលពីពាក្យស្លោកបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់។

អង្គការសិទ្ធិមនុស្ស និងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើននៅលោកខាងលិច បានរិះគន់បន្ទាត់ទី៤ («បណ្តាសាលើសាសន៍យូដា») ថាជាការនិយាយស្តីអំពើភាពស្អប់ខ្ពើមប្រឆាំងសាសន៍យូដា ខណៈអ្នកគាំទ្រចលនានេះអះអាងថា ពាក្យស្លោកនេះសំដៅទៅលើគោលនយោបាយអ៊ីស្រាអែល មិនមែនប្រជាជនយូដាទាំងអស់នោះទេ។ ពាក្យស្លោកនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅគ្រប់ការជួបជុំសាធារណៈ និងបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃទង់ជាតិផ្លូវការ។

Kអ៊ីរ៉ង់ អាមេរិក និងសមុទ្រក្រហម

ចាប់តាំងពីប្រមាណឆ្នាំ ២០០៩ អ៊ីរ៉ង់បានផ្តល់ការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយ ហិរញ្ញវត្ថុ និងយោធាដល់ចលនាហ៊ូទីកាន់តែច្រើនឡើងបន្តបន្ទាប់ ដោយឆ្លងតាមកងកម្លាំង Quds Force នៃកងកម្លាំងយាមបដិវត្តន៍អ៊ីស្លាម។ ចលនា Hezbollah នៅលីបង់ ក៏បានផ្តល់ការហ្វឹកហាត់ដល់អ្នកចម្បាំងហ៊ូទីខ្លះតាំងពីឆ្នាំ ២០០៣ ជាមុនផងដែរ។

ទោះជាយ៉ាងណា ស្ថាប័នស៊ើបការណ៍លោកខាងលិចភាគច្រើនវាយតម្លៃថា ហ៊ូទីមិនមែនជាកងកម្លាំងឆ្មាំដែលអ៊ីរ៉ង់បញ្ជាការដោយផ្ទាល់រាល់ប្រតិបត្តិការនោះទេ គឺជាដៃគូឯករាជ្យដែលទទួលអាវុធ បច្ចេកទេស និងការគាំទ្រពីអ៊ីរ៉ង់ ប៉ុន្តែសម្រេចចិត្តខ្លួនឯងលើយុទ្ធសាស្ត្រជាក់ស្តែងភាគច្រើន។

ចាប់ពីខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលសង្គ្រាមកាហ្សាផ្ទុះឡើង ហ៊ូទីបានចាប់ផ្តើមវាយប្រហារនាវាពាណិជ្ជកម្មនៅសមុទ្រក្រហម និងច្រកសមុទ្រ Bab-el-Mandeb ព្រមទាំងបាញ់មីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើកទៅកាន់ទឹកដីអ៊ីស្រាអែល ដោយអះអាងថាជាសកម្មភាពគាំទ្រប្រជាជនកាហ្សា។ ការវាយប្រហារទាំងនេះបានរំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោកយ៉ាងសំខាន់ ព្រោះសមុទ្រក្រហមជាផ្លូវដឹកជញ្ជូនចម្បងមួយរវាងអាស៊ី និងអឺរ៉ុប។

ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៤ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសចាត់ថ្នាក់ហ៊ូទីជា «ភេរវករសកលដែលកំណត់ជាពិសេស» (Specially Designated Global Terrorist – SDGT) ដោយផ្អែកលើការវាយប្រហារទាំងនេះ។ រហូតដល់ឆ្នាំ ២០២៦ ហ៊ូទីនៅតែបន្តជាកត្តាមួយក្នុងស្ថានការណ៍តានតឹងក្នុងតំបន់ រួមទាំងបរិបទជម្លោះទូលំទូលាយរវាងអ៊ីរ៉ង់ និងសម្ព័ន្ធមិត្តលោកខាងលិចផងដែរ។

Lរូបភាព

ជម្រើសរូបភាពខាងក្រោមបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពផ្សេងៗនៃចលនាហ៊ូទី ចាប់ពីសកម្មភាពសាធារណៈ រហូតដល់និមិត្តសញ្ញា និងតំបន់ដែលពួកគេគ្រប់គ្រង។ ចុចលើរូបភាពនីមួយៗដើម្បីមើលទំហំពេញ។

បាតុកម្មគាំទ្រហ៊ូទី ផែនទីសង្គ្រាមស៊ីវិល ទង់ជាតិផ្លូវការ ទិដ្ឋភាពសាណា មូហាំម៉ាត់ អាលី អាល់-ហ៊ូទី សកម្មភាពហ៊ូទី

Mផលប៉ះពាល់មនុស្សធម៌

ក្រៅពីការវិភាគនយោបាយ សង្គ្រាមយេម៉ែនដែលចលនាហ៊ូទីជាភាគីចម្បងមួយ បានបង្កជាវិបត្តិមនុស្សធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។

យោងតាមឯកសារពន្យល់ស្ថានភាពវិបត្តិយេម៉ែនរបស់ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន (UNHCR) មានប្រជាជនប្រមាណ ៤,៥ លាននាក់ (ប្រមាណ ១៤% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) ក្លាយជាជនភៀសខ្លួននៅក្នុងប្រទេស។ ប្រមាណ ៨០% នៃចំនួននេះជាស្ត្រី និងកុមារ ហើយកុមារប្រមាណ ២,៥ លាននាក់ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ពីការសិក្សា។

ប្រជាជនសរុបប្រមាណ ១៨,២ លាននាក់ត្រូវការជំនួយមនុស្សធម៌ ខណៈប្រមាណ ១៧,១ លាននាក់ជួបបញ្ហាកង្វះស្បៀងអាហារ ហើយប្រមាណ ៥ លាននាក់ជិតដល់ភាពអត់ឃ្លានធ្ងន់ធ្ងរ។

កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNDP) បានប៉ាន់ស្មាននៅឯកសារឆ្នាំ ២០២១ ថា សង្គ្រាមនេះបណ្តាលឲ្យមានអ្នកស្លាប់សរុបប្រមាណ ៣៧៧.០០០ នាក់ គិតត្រឹមចុងឆ្នាំ ២០២១ ទាំងផ្ទាល់ (ការប្រយុទ្ធ) និងប្រយោល (ការខ្វះអាហារ ជំងឺ និងកង្វះសេវាសុខាភិបាល)។ តួលេខថ្មីជាងនេះមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់ស្មើគ្នានៅពេលចងក្រងអត្ថបទនេះទេ ប៉ុន្តែអ្នកសង្កេតការណ៍ភាគច្រើនជឿថា ចំនួនស្លាប់ និងផលប៉ះពាល់សរុបបានកើនឡើងទៀតចាប់តាំងពីពេលនោះមក។

Nការយល់ច្រឡំ

Oសំណួរ-ចម្លើយ

Pប្រភពយោង