Bហេតុអ្វីមានឈ្មោះ «តាលីបង់»?

ពាក្យ «តាលីបង់» មកពីភាសាប៉ាស្តូ طالبان (ṭālibān) ជាទម្រង់ពហុវចនៈនៃពាក្យ «តាលិប» (ṭālib) ដែលជាពាក្យខ្ចីពីភាសាអារ៉ាប់ «តាលិប» (طالب) មានន័យថា «អ្នកស្វែងរកចំណេះដឹង» ឬយល់ជាទូទៅថា «សិស្ស»។ សមាជិកម្នាក់ៗហៅថា «តាលិប» (Talib)។

ចំណុចគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយ៖ ជាភាសាអារ៉ាប់ដើម ពាក្យ «ṭālibān» ជាទម្រង់ទ្វេវចនៈ មានន័យថា «សិស្សពីរនាក់» មិនមែនពហុវចនៈទេ។ ប៉ុន្តែភាសាប៉ាស្តូខ្ចីយកពាក្យនេះមកប្រើ ដោយបកស្រាយកន្ទុយ «-ān» ជាសញ្ញាពហុវចនៈតាមបែបប៉ាស្តូខ្លួនឯង។

សមាជិកស្ថាបនិកភាគច្រើនគឺជាសិស្ស និងគ្រូបង្រៀននៃសាលាសាសនាតាមព្រំដែនអាហ្វហ្គានីស្ថាន-ប៉ាគីស្ថាន។ ផ្ទុយពីករណីហ៊ូទី ដែលឈ្មោះមកពីនាមត្រកូលគ្រួសារ ឈ្មោះ «តាលីបង់» សំដៅទៅលើតួនាទីសង្គម មិនមែនគ្រួសារ ឬកុលសម្ព័ន្ធណាមួយឡើយ។

ឈ្មោះផ្លូវការដែលចលនានេះប្រកាសដាក់ខ្លួនឯងគឺ «អេមីរ៉ាតអ៊ីស្លាមអាហ្វហ្គានីស្ថាន» ប៉ុន្តែពិភពលោកខាងក្រៅតែងប្រើឈ្មោះ «តាលីបង់» ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ ១៩៩០ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។

Cដើមកំណើតចលនា — កន្ទាហារ ១៩៩៤

ក្រោយកងទ័ពសូវៀតដកខ្លួនឆ្នាំ ១៩៨៩ និងរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តដួលរលំឆ្នាំ ១៩៩២ អាហ្វហ្គានីស្ថានធ្លាក់ចូលសង្គ្រាមស៊ីវិល រវាងក្រុមមូជាហ៊ីឌីនផ្សេងៗគ្នា។ មេបញ្ជាការមូលដ្ឋាននានាកាន់កាប់តំបន់ផ្សេងៗ និងច្រើនតែប្រព្រឹត្តអំពើហិង្សា និងបំពានលើប្រជាជនស៊ីវិល។

តាមរឿងព្រេងដែលត្រូវបានចែកចាយទូលំទូលាយ (ប៉ុន្តែមិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់លម្អិតទាំងស្រុងបាន) នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ មេបញ្ជាការម្នាក់ត្រូវបានចោទថាបំពានលើគ្រួសារកំពុងធ្វើដំណើរទៅកន្ទាហារ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះធ្វើឱ្យមុល្លា ម៉ូហាំម៉ាត់ អូម៉ារ៉ូ និងសិស្សរបស់លោក សម្បថជម្រះជនខិលខូចចេញពីតំបន់។

លោកអូម៉ារ៉ូ រួមជាមួយមេសាសនាមូលដ្ឋានមួយចំនួន បានប្រជុំគ្នាដើម្បីស្តារសន្តិភាព និងអនុវត្តច្បាប់ស្ហារីអា។ ក្រុមតូចមួយចាប់ផ្តើមប្រមូលអាវុធ ដោយទទួលថវិកាប្រមាណ ២៥០.០០០ដុល្លារ ពីអាជីវករកន្ទាហារ។

ដំណឹងអំពីក្រុមនេះរីករាលដាលឆាប់រហ័សតាមសាលាសាសនាជិតព្រំដែនប៉ាគីស្ថាន។ ប្រមាណ ២០.០០០នាក់ ចូលរួមក្នុងរយៈពេលខ្លី។ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៤ ក្រុមតាលីបង់កាន់កាប់ក្រុងកន្ទាហារ ព្រមទាំងចាប់យកយន្តហោះចម្បាំង MiG-21 ចំនួន៦គ្រឿង និងឧទ្ធម្ភាគចក្រ Mi-17 ចំនួន៤គ្រឿង។ ប្រជាជនជាច្រើនស្វាគមន៍ដំបូង ព្រោះឃើញថាតាលីបង់អាចនាំមកសណ្តាប់ធ្នាប់ ក្រោយសង្គ្រាមវឹកវរជាច្រើនឆ្នាំ។

Dមុល្លា ម៉ូហាំម៉ាត់ អូម៉ារ៉ូ — ស្ថាបនិក

មុល្លា ម៉ូហាំម៉ាត់ អូម៉ារ៉ូ កើតប្រមាណឆ្នាំ ១៩៦០ ក្នុងភូមិមួយនៅខេត្តកន្ទាហារ ជាជនជាតិប៉ាស្តូន។ លោកបានចូលរួមជាមូជាហ៊ីឌីនប្រយុទ្ធប្រឆាំងកងទ័ពសូវៀតក្នុងទសវត្សរ៍ ១៩៨០ ហើយបាត់បង់ភ្នែកខាងស្តាំមួយពីមូលដ្ឋានផ្ទុះមីន ក្នុងកិច្ចប្រយុទ្ធនោះ។

ក្រោយសង្គ្រាមសូវៀត លោកបានក្លាយជាមុល្លា (គ្រូបង្រៀនសាសនា) នៅសាលាសាសនាតូចមួយក្នុងភូមិកំណើត។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៤ លោកបានដឹកនាំបង្កើតចលនាតាលីបង់ ហើយឆាប់រហ័សក្លាយជាអ្នកដឹកនាំកំពូល ដោយទទួលងារ «អាមៀរអាល់-មូមីនីន» (Amir al-Mu’minin មានន័យថា «មេបញ្ជាការនៃពួកអ្នកជឿ»)។

លោកអូម៉ារ៉ូល្បីល្បាញចំពោះការគេចវេស — មិនចង់ថតរូបជាមួយអ្នកសារព័ត៌មានបរទេស ហើយស្ទើរតែមិនចេញពីក្រុងកន្ទាហារឡើយ សូម្បីតែក្នុងអំឡុងពេលដឹកនាំប្រទេសទាំងមូល (១៩៩៦–២០០១)។ ក្រោយសហរដ្ឋអាមេរិកឈ្លានពាននៅឆ្នាំ ២០០១ លោកបានលាក់ខ្លួន ហើយបន្តដឹកនាំចលនានៅក្រោមដី។

លោកអូម៉ារ៉ូបានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ២០១៣ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់បានលាក់ព័ត៌មានមរណភាពនេះអស់រយៈពេលជិត២ឆ្នាំ ដោយបន្តចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ក្នុងនាមលោក។ រហូតដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១៥ ព័ត៌មានមរណភាពទើបត្រូវបានប្រកាសជាសាធារណៈ។ លោកអាខតារ ម៉ានស៊ូរ បន្តជាអ្នកដឹកនាំ (២០១៥–២០១៦ រហូតដល់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើកអាមេរិកនៅប៉ាគីស្ថាន) មុននឹងហ៊ីបាទុល្លាះ អាខុនហ្សាដះ ឡើងកាន់តំណែងតាំងពីឆ្នាំ ២០១៦ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

Eនិកាយ Deobandi និងក្រមប៉ាស្តូនវ៉លី

ខាងលទ្ធិសាសនា តាលីបង់កាន់និកាយ Deobandi — លទ្ធិស៊ុននីមួយកកើតចេញពីសាលាសាសនា Darul Uloom Deoband ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ហើយរីករាលដាលតាមសាលាសាសនានៅប៉ាគីស្ថាន ជាពិសេសសាលា Darul Uloom Haqqania ដែលត្រូវបានហៅក្រៅផ្លូវការថា «សាកលវិទ្យាល័យនៃសង្គ្រាមពិសិដ្ឋ» ព្រោះមានអតីតនិស្សិតជាច្រើននាក់ក្លាយជាអ្នកដឹកនាំតាលីបង់។

ប៉ុន្តែលទ្ធិសាសនានេះត្រូវបានលាយបញ្ចូលជាមួយ «ប៉ាស្តូនវ៉លី» (Pashtunwali) ដែលជាក្រមសីលធម៌បុរាណរបស់ជនជាតិប៉ាស្តូន រួមមានគោលការណ៍ដូចជា ភាពក្លាហាន ការថែរក្សាកិត្តិយស ការទទួលភ្ញៀវយ៉ាងសមរម្យ និងការសងសឹក។ ការលាយបញ្ចូលគ្នានេះបង្កើតបានជាទម្រង់ច្បាប់ស្ហារីអាមួយពិសេស ខុសពីការអនុវត្តអ៊ីស្លាមនៅប្រទេសអារ៉ាប់ភាគច្រើន។

ការសម្រេចចិត្តរបស់ចលនាដើមឡើយផ្អែកលើទម្រង់ «ជៀហ្គា» (jirga) ជាក្រុមប្រឹក្សាកុលសម្ព័ន្ធប៉ាស្តូន។ ប៉ុន្តែក្រោមការដឹកនាំរបស់មុល្លា អូម៉ារ៉ូ អំណាចបានផ្តោតកាន់តែច្រើនទៅលើអាមៀរតែម្នាក់ ដែលចេញសារលិខិតសាសនា (fatwa) មានឥទ្ធិពលដូចជាច្បាប់។

Fកាលប្បវត្តិសង្ខេប

Gការឡើងកាន់អំណាច និងការដួលរលំ

អេមីរ៉ាតទី១ (១៩៩៦–២០០១)

បន្ទាប់ពីកាន់កាប់ក្រុងកាប៊ុលឆ្នាំ១៩៩៦ តាលីបង់អនុវត្តច្បាប់ស្ហារីអាយ៉ាងតឹងរ៉ឹង៖ បិទសាលារៀនសម្រាប់ក្មេងស្រី ហាមស្ត្រីធ្វើការក្រៅផ្ទះ (លើកលែងវិស័យសុខាភិបាលមួយចំនួន) តម្រូវឱ្យស្ត្រីពាក់ជាមួយ «ប៊ូកា» ពេលចេញក្រៅផ្ទះ ហាមទូរទស្សន៍ តន្ត្រី និងខ្សែភាពយន្ត។ ក្រសួង «លើកកម្ពស់គុណធម៌ និងទប់ស្កាត់អំពើអាក្រក់» ត្រួតពិនិត្យការអនុវត្តតាមផ្លូវច្បាប់សាសនាតាមដងផ្លូវ។

ក្នុងកម្រិតអន្តរជាតិ អេមីរ៉ាតទី១ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយប្រទេសត្រឹមតែ៣ប៉ុណ្ណោះ៖ ប៉ាគីស្ថាន អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។ ការទទួលស្គាល់ត្រូវបានដកហូតវិញឆាប់ៗក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ ១១ កញ្ញា។

ខែមីនា ២០០១ អាមៀរអូម៉ារ៉ូបញ្ជាឱ្យផ្ទុះបំផ្លាញព្រះពុទ្ធរូបធំបំផុតពីរអង្គនៅជ្រលងភ្នំបាមីយ៉ាន់ (កសាងតាំងពីសតវត្សទី៦) ខណៈអង្គការយូណេស្កូ និងប្រទេសជាច្រើនស្នើសុំកុំឱ្យធ្វើ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះទាក់ទាញការថ្កោលទោសពិភពលោកយ៉ាងទូលំទូលាយ។

ការដួលរលំ និងសង្គ្រាមទប់ទល់ (២០០១–២០២១)

តាលីបង់បដិសេធប្រគល់ខ្លួនអូសាម៉ា ប៊ិន ឡាឌិន មេដឹកនាំអាល់-កៃដា ដែលមានទីតាំងនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន ក្រោយការវាយប្រហារ ១១ កញ្ញា ២០០១។ សហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្ត បើកយុទ្ធនាការ «Operation Enduring Freedom» ខែតុលា ២០០១ សហការជាមួយសម្ព័ន្ធភាពខាងជើង។ ក្រុងកាប៊ុលធ្លាក់ចុះថ្ងៃទី១៣ វិច្ឆិកា ហើយកន្ទាហារ — ទីក្រុងចុងក្រោយ — ធ្លាក់ចុះខែធ្នូ ធ្វើឱ្យអេមីរ៉ាតទី១ដួលរលំ។

ថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់ភាគច្រើនរត់គេចទៅភាគខាងត្បូងប៉ាគីស្ថាន ជាពិសេសក្រុងកွែតតា ដែលក្លាយជាមូលដ្ឋានប្រតិបត្តិការសម្ងាត់ («Quetta Shura»)។ ចាប់ពីប្រមាណឆ្នាំ២០០៣ តាលីបង់ចាត់តាំងឡើងវិញ និងធ្វើសង្គ្រាមទប់ទល់ (insurgency) នឹងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្គាន់ដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងកងកម្លាំងណាតូ តាមរយៈការវាយប្រហារកាំជ្រួច គ្រាប់បែកតាមផ្លូវ និងការវាយប្រហារធ្វើអត្តឃាត។ អំពើហិង្សាកើនកម្រិតខ្ពស់បំផុតប្រមាណឆ្នាំ២០១០–២០១២។

ក្រោយកិច្ចចរចារវែងអង្វែងនៅក្រុងដូហា ប្រទេសកាតា តាលីបង់ និងសហរដ្ឋអាមេរិកចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងខែកុម្ភៈ ២០២០ កំណត់កាលវិភាគដកកងទ័ពអាមេរិកចេញ (ដោយមិនរាប់បញ្ចូលរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្គាន់ជាភាគីចរចាដោយផ្ទាល់)។ នៅពេលការដកកងទ័ពអាមេរិកកំពុងដំណើរការឆ្នាំ២០២១ តាលីបង់ចាប់ផ្តើមវាយឆក់យកខេត្តនានាយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្គាន់ភាគច្រើនមិនតតាំង ឬចុះចាញ់ដោយគ្មានការប្រយុទ្ធ។ ថ្ងៃទី១៥ សីហា ២០២១ តាលីបង់ចូលកាន់កាប់ក្រុងកាប៊ុលឡើងវិញ ប្រធានាធិបតីអាស្រាហ្វ ហ្គានីភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេស បញ្ចប់សង្គ្រាម២០ឆ្នាំ និងបើកទ្វារឱ្យអេមីរ៉ាតទី២។

Hការត្រួតត្រាទឹកដី — ២លើក ខុសគ្នា

តាលីបង់ធ្លាប់គ្រប់គ្រងអាហ្វហ្គានីស្ថានពីរលើក ប៉ុន្តែកម្រិតនៃការត្រួតត្រាទឹកដីខុសគ្នាគួរឱ្យកត់សម្គាល់រវាងអេមីរ៉ាតទី១ និងទី២។

Iរចនាសម្ព័ន្ធអំណាច និងអ្នកដឹកនាំ

អំណាចនៅអេមីរ៉ាតទី២ផ្តោតជុំវិញអាមៀរជាន់ខ្ពស់មួយអង្គ ប៉ុន្តែជាក់ស្តែងមានមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចផ្សេងគ្នាច្រើនប្រកួតប្រជែងគ្នា។

ហ៊ីបាទុល្លាះ អាខុនហ្សាដះ — អាមៀរជាន់ខ្ពស់

ជាអ្នកកាន់តំណែង «អាមៀរអាល់-មូមីនីន» ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១៦។ លោកកាន់អំណាចសាសនា និងនយោបាយកំពូលបំផុត រួមទាំងសិទ្ធិចេញច្បាប់ចុងក្រោយលើគ្រប់សេចក្តីសម្រេចធំៗ។ ខុសពីមុល្លា អូម៉ារ៉ូ លោកអាខុនហ្សាដះកាន់តែស្ងាត់ស្ងៀមថែមទៀត — មិនដែលបង្ហាញខ្លួនជាសាធារណៈ ឬថតរូបផ្លូវការតាំងពីឡើងកាន់តំណែងមក ហើយស្នាក់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ក្នុងក្រុងកន្ទាហារ មិនមែនរដ្ឋធានីកាប៊ុលឡើយ។ លោកជាអ្នកចេញសារលិខិតហាមឃាត់ស្ត្រីភាគច្រើនផ្ទាល់ខ្លួន។

ស៊ីរ៉ាជុីទីន ហាកកានី — រដ្ឋមន្ត្រីមហាផ្ទៃ

ជាមេដឹកនាំបណ្តាញហាកកានី (Haqqani Network) ដែលធ្លាប់ជាក្រុមប្រយុទ្ធឯករាជ្យមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយអាល់-កៃដា។ លោកកាន់តំណែងរដ្ឋមន្ត្រីមហាផ្ទៃ គ្រប់គ្រងប៉ូលិស និងសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង។ សហរដ្ឋអាមេរិកធ្លាប់ដាក់រង្វាន់រហូតដល់ ១០លានដុល្លារ សម្រាប់ព័ត៌មានអំពីទីតាំងលោក មុនពេលលោកឡើងកាន់តំណែងជាផ្លូវការ។

អាប់ឌុល ហ្គានី បារ៉ាដះ — អនុនាយករដ្ឋមន្ត្រី

ជាសហស្ថាបនិកចលនាតាលីបង់ជាមួយមុល្លា អូម៉ារ៉ូ តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៤។ លោកត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅប៉ាគីស្ថានឆ្នាំ ២០១០ និងដោះលែងឆ្នាំ ២០១៨ ដើម្បីដឹកនាំគណៈចរចារនៅដូហា ដែលនាំទៅដល់កិច្ចព្រមព្រៀង ២០២០។ លោកជាតំណាងផ្នែកនយោបាយ/ការទូតរបស់ចលនា ផ្ទុយពីជើងឯកកងទ័ពដូចហាកកានី។

មូហាំម៉ាត់ ហាសាន់ អាខុន — នាយករដ្ឋមន្ត្រីស្តីទី

ជាមេដឹកនាំសាសនាចាស់ជាងគេម្នាក់ក្នុងចលនា ធ្លាប់ជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំ (Rehbari Shura) មុនកាន់តំណែងនេះ។ តួនាទីនេះជាចំណុចផ្តោតនៃរដ្ឋាភិបាលនៅកាប៊ុល ប៉ុន្តែអំណាចជាក់ស្តែងនៅតែផ្តោតលើអាមៀរនៅកន្ទាហារ។

អ្នកនិយាយជំនួសផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលគឺ ហ្សាពីហ៊ុលឡាះ មូជាហិទ ដែលធ្លាប់ជាអ្នកនិយាយជំនួសតាំងពីសម័យអេមីរ៉ាតទី១។ ក្នុងផ្នែកចែកចាយអំណាចផ្ទៃក្នុង អ្នកវិភាគច្រើនសម្គាល់ភាពតានតឹងរវាងក្រុមស្រុកកន្ទាហារនិយមប្រពៃណីតឹងរ៉ឹង (ជុំវិញអាមៀរ) និងក្រុមកាប៊ុលនិយមអនុវត្តន៍ជាក់ស្តែងជាងមុន — ជាភស្តុតាងថាតាលីបង់មិនមែនជាអង្គភាពមួយដូចគ្នាទាំងអស់នោះទេ។

Jនិមិត្តសញ្ញា ទង់ជាតិ

ទង់ជាតិរបស់តាលីបង់ជាទង់ពណ៌ស សរសេរអក្សរអារ៉ាប់ពណ៌ខ្មៅជា «ស្ហាហាដះ» (Shahada) — សម្តីសារភាពជំនឿអ៊ីស្លាម «គ្មានព្រះណាក្រៅពីអល់ឡោះ ហើយមូហាំម៉ាត់ជាព្យាការីរបស់លោក»។ ទង់នេះប្រើតាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៧ ក្នុងអំឡុងអេមីរ៉ាតទី១ ហើយត្រូវបានយកមកប្រើឡើងវិញភ្លាមៗនៅឆ្នាំ ២០២១ ជំនួសទង់បីពណ៌ (ខ្មៅ-ក្រហម-បៃតង) របស់សាធារណរដ្ឋអាហ្វហ្គានីស្ថានចាស់។

ចំណុចសំខាន់ដែលគួរញែកឱ្យច្បាស់៖ ទង់ស របស់តាលីបង់ ខុសពីទង់ខ្មៅដែលប្រើដោយអាល់-កៃដា និង ISIS ។ ពណ៌សមានប្រវត្តិទាក់ទងទៅនឹងចលនាអ៊ីស្លាមមូលដ្ឋាននិយមមួយចំនួននៅអាស៊ីខាងត្បូង ខណៈពណ៌ខ្មៅជាទូទៅភ្ជាប់ជាមួយនិមិត្តសញ្ញាប្រវត្តិសាស្ត្រ Abbasid Caliphate ដែលក្រុមជ្រុលនិយមសកលនិយមចូលចិត្តប្រើ។ ភាពខុសគ្នានេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីអត្តសញ្ញាណជាតិនិយមអាហ្វហ្គានរបស់តាលីបង់ ផ្ទុយពីមហិច្ឆតាឆ្លងព្រំដែនរបស់ក្រុមទាំងពីរនោះ។

ត្រាផ្លូវការរបស់រដ្ឋ ជារង្វង់មានអក្សរអារ៉ាប់ព័ទ្ធជុំវិញ សរសេរឈ្មោះ «អេមីរ៉ាតអ៊ីស្លាមអាហ្វហ្គានីស្ថាន» និងរូបភាពម៉ែហ្រ្គាប់ (mihrab) និងដារាវ៉ែល (pulpit) សម្គាល់សាសនដ្ឋានអ៊ីស្លាម ប្រើនៅលើឯកសារផ្លូវការ លិខិតឆ្លងដែន និងរូបិយប័ណ្ណក្រដាស។

Kទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ

ទោះជារដ្ឋាភិបាលអេមីរ៉ាតទី២បានគ្រប់គ្រងលើប្រទេសអស់រយៈពេលជាង៤ឆ្នាំមកហើយ ក៏ការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនៅតែមានកម្រិតយ៉ាងខ្លាំងនៅឆ្នាំ ២០២៦។

រុស្ស៊ី ក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេ និងតែមួយគត់ដែលទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលអេមីរ៉ាតអ៊ីស្លាមជាផ្លូវការ កាលពីខែកក្កដា ២០២៥ ដោយផ្លាស់ប្តូរឯកអគ្គរាជទូត។ ចិន និង អារ៉ាប់រួម (UAE) រក្សាបេសកកម្មការទូតកម្រិតឯកអគ្គរាជទូតនៅកាប៊ុល ដោយមិនទាន់ទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ ខណៈប្រទេសជិតខាងភាគច្រើនរួមទាំង ប៉ាគីស្ថាន រក្សាទំនាក់ទំនងកម្រិតទាបជាងនេះ ហើយទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្លាម៉ាបាដក៏តានតឹងជាបន្តបន្ទាប់ ដោយសារបញ្ហាក្រុមប្រយុទ្ធ Tehrik-i-Taliban Pakistan (TTP) នៅតំបន់ព្រំដែន។

អង្គការសហប្រជាជាតិមិនទាន់ទទួលយករដ្ឋាភិបាលតាលីបង់ជាតំណាងផ្លូវការរបស់អាហ្វហ្គានីស្ថាននៅឡើយទេ — កៅអីអាហ្វហ្គានីស្ថាននៅតែជាកម្មសិទ្ធិឯកអគ្គរាជទូតតាំងតែងពីសម័យសាធារណរដ្ឋចាស់ ដែលជារឿងចម្រូងចម្រាសមួយ។ សហរដ្ឋអាមេរិកនៅតែបង្កកទ្រព្យសម្បត្តិធនាគារកណ្តាលអាហ្វហ្គានីស្ថានប្រមាណ ៩ពាន់លានដុល្លារ ដែលកកសល់នៅក្រៅប្រទេសតាំងពីឆ្នាំ ២០២១។

ខែកក្កដា ២០២៥ តុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ (ICC) បានចេញដីកាចាប់ខ្លួនអាមៀរហ៊ីបាទុល្លាះ អាខុនហ្សាដះ និងប្រធានចៅក្រមកំពូល ដោយចោទប្រកាន់ពីបទបៀតបៀនផ្អែកលើភេទជាប្រព័ន្ធ ដោយសារការហាមឃាត់ស្ត្រីមិនឱ្យទទួលការអប់រំ និងធ្វើការ។ ជាមួយគ្នានេះ អង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិជាច្រើនបន្តតាមដាន និងរាយការណ៍ពីស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្សនៅអាហ្វហ្គានីស្ថានជាប្រចាំ។

Lរូបភាព

ជម្រើសរូបភាពខាងក្រោមបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពផ្សេងៗនៃចលនាតាលីបង់ ចាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗ រហូតដល់អ្នកដឹកនាំ និងទីកន្លែងសំខាន់ៗ។ ចុចលើរូបភាពនីមួយៗដើម្បីមើលទំហំពេញ។

រថយន្ត Humvee នៅកាប៊ុល កម្មវិធីប្រគល់អាវុធ អាប់ឌុល ហ្គានី បារ៉ាដះ ជ្រលងភ្នំបាមីយ៉ាន់ មុន-ក្រោយបំផ្លាញ ទិដ្ឋភាពក្រុងកាប៊ុល

Mផលប៉ះពាល់មនុស្សធម៌ និងសិទ្ធិស្ត្រី

ក្រៅពីការវិភាគនយោបាយ និងយោធា ការវិលត្រឡប់មកកាន់អំណាចរបស់តាលីបង់ឆ្នាំ ២០២១ បានបង្កជាវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច និងសិទ្ធិមនុស្សដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន។

ភ្លាមៗក្រោយតាលីបង់ចូលកាន់កាប់ ធនាគារកណ្តាល និងអង្គការអន្តរជាតិជាច្រើនផ្អាកជំនួយ ខណៈទ្រព្យសម្បត្តិធនាគារកណ្តាលអាហ្វហ្គានីស្ថានប្រមាណ ៩ពាន់លានដុល្លារត្រូវបានបង្កកនៅក្រៅប្រទេស។ ប្រព័ន្ធធនាគារជួបវិបត្តិសាច់ប្រាក់រាវយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ សេដ្ឋកិច្ចធ្លាក់ចុះខ្លាំង ហើយអត្រាភាពក្រីក្របានកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ យោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ ប្រជាជនជាង ២៣លាននាក់ ត្រូវការជំនួយមនុស្សធម៌ជារៀងរាល់ឆ្នាំចាប់ពីឆ្នាំ ២០២១ តទៅ។

ការហាមឃាត់ដែលប៉ះពាល់ស្ត្រី និងក្មេងស្រីមិនត្រូវបានប្រកាសភ្លាមៗទាំងអស់ក្នុងពេលតែមួយទេ គឺជាដំណើរការបន្តិចម្តងៗអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។

អ្នកជំនាញសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ និងអ្នកឯកទេសអង្គការសហប្រជាជាតិមួយចំនួន បានប្រើពាក្យ «ការរើសអើងភេទជាប្រព័ន្ធ» (gender apartheid) ដើម្បីពណ៌នាពីកម្រិតនៃការដាក់កម្រិតទាំងនេះ ដែលជាមូលហេតុចម្បងមួយនាំឱ្យ ICC ចេញដីកាចាប់ខ្លួនអាមៀរអាខុនហ្សាដះ ដូចរៀបរាប់ក្នុងផ្នែក K។

Nការយល់ច្រឡំ

Oសំណួរ-ចម្លើយ

Pប្រភពយោង