អរិយធម៌មេសូប៉ូតាមា — ស៊ូម៉េរ អក្សរគូនីហ្វម និងច្បាប់ដំបូងគេនៃមនុស្សជាតិ
ប្រមាណ៥.០០០ឆ្នាំមុន ក្រុមកសិករតូចមួយចង្កូមដីរវាងទន្លេពីរ បានបង្កើតជាទីក្រុងធំដំបូងគេនៃពិភពលោក — ហើយភ្ជាប់មកជាមួយវា គឺអក្សរដំបូងគេ ច្បាប់ដំបូងគេ និងប្រព័ន្ធលេខមួយដែលយើងនៅតែប្រើប្រាស់រៀងរាល់ថ្ងៃដោយមិនដឹងខ្លួន — រាល់ពេលយើងមើលនាឡិកា ឬនិយាយពីមុំ ៩០ដឺក្រេ។ នេះជារឿងរ៉ាវនៃស៊ូម៉េរ — «អរិយធម៌ដើមកំណើត» ដែលមិនដែលបាត់បង់ទាំងស្រុងទេ ព្រោះមរតករបស់វានៅតែរស់នៅក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សជាតិទាំងមូល។
Aទិដ្ឋភាពទូទៅ
មេសូប៉ូតាមា (Mesopotamia) មានន័យត្រង់ថា «ដីរវាងទន្លេ» ក្នុងភាសាក្រិចបុរាណ — សំដៅដល់ដីសណ្តរវាងទន្លេទីគ្រីស (Tigris) និងអឺហ្វ្រាត (Euphrates) ដែលបច្ចុប្បន្នស្ថិតក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ភាគច្រើន។ តំបន់នេះ រួមជាមួយឆ្នេរទន្លេនីលនៅអេហ្ស៊ីប ត្រូវបានគេហៅថា «កណ្តាលកំណើត (Fertile Crescent)» ជាចង្កោមដីមួយកោងរាងកាំបិត ដែលលាតសន្ធឹងចាប់ពីឈូងសមុទ្រពែក្ស៊ិកឆ្ពោះទៅភាគខាងជើង រួចបត់ចុះមកកាន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។
ខុសពីទន្លេនីលដែលហូរច្រោះជាទៀងទាត់ជាប្រចាំឆ្នាំ ទឹកជំនន់នៃទន្លេទីគ្រីស-អឺហ្វ្រាតវិញកើតឡើងមិនទៀងទាត់ និងអាចខ្លាំងហួសកម្រិតរហូតបំផ្លាញដំណាំ — ដូច្នេះកសិករនៅទីនេះត្រូវបង្កើតប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ (canal) ស្មុគស្មាញ ប្រព័ន្ធផ្ទុកទឹក និងការសម្របសម្រួលការងារសហគមន៍កម្រិតខ្ពស់ ដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកឱ្យបាន — ជាកត្តាចម្បងមួយដែលជំរុញឱ្យសហគមន៍តូចៗប្រែក្លាយទៅជាទីក្រុងធំ ដែលមានអ្នកគ្រប់គ្រង អ្នកកត់ត្រា និងអ្នកជំនាញការងារខុសៗគ្នា។
ពត៌មានសង្ខេប
- តំបន់
- ដីរវាងទន្លេទីគ្រីស-អឺហ្វ្រាត — អ៊ីរ៉ាក់ភាគច្រើនសព្វថ្ងៃ ជាផ្នែកនៃ Fertile Crescent
- រយៈពេល
- ការតាំងទីលំនៅដំបូង ~៦.០០០ ម.គ.ស. — សម័យ Uruk ~៤.០០០–៣.១០០ ម.គ.ស. — សម័យ Early Dynastic ~២.៩០០–២.៣៥០ ម.គ.ស.
- រចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយ
- បណ្តុំទីក្រុងរដ្ឋឯករាជ្យ (Uruk, Ur, Eridu, Lagash, Kish, Nippur) មិនមែនចក្រភពរួបរួមតែមួយទេ
- សមិទ្ធផលស្នូល
- អក្សរគូនីហ្វម, ក្រឹត្យច្បាប់ Ur-Nammu, ប្រព័ន្ធលេខគោល៦០, កង់, ស៊ីគូរ៉ាត់
- ប្រភពផ្លូវការ
- en.wikipedia.org/wiki/Sumer
អត្ថបទនេះពន្យល់ពីរបៀបដែលទីក្រុងរដ្ឋស៊ូម៉េរនៅភាគខាងត្បូងមេសូប៉ូតាមា បង្កើតបានជាសមិទ្ធផលវិទ្យាសាស្ត្រដំបូងគេរបស់មនុស្សជាតិជាច្រើន ចាប់ពីអក្សរសរសេរ ច្បាប់សរសេរ រហូតដល់ប្រព័ន្ធលេខ — និងតួនាទីរបស់វាជាឫសគល់នៃអរិយធម៌បាប៊ីឡូន និងអាស្ស៊ីរីក្រោយមក។ អត្ថបទនេះជាការបន្តពីស៊េរី «ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអរិយធម៌ពិភពលោក» ដែលបានពន្យល់រួចហើយអំពី អរិយធម៌អេហ្ស៊ីបបុរាណ និង អង្គរវត្ត និងចក្រភពខ្មែរ។
Bហេតុអ្វីសំខាន់?
ស៊ូម៉េរត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថា «អរិយធម៌ដើមកំណើត» (cradle of civilization) ព្រោះជាកន្លែងដែលបានផ្តើមផ្តួចផ្តើមស្នាដៃមូលដ្ធានជាច្រើន ដែលកាលក្រោយក្លាយជាមូលដ្ធាននៃចំណេះដឹងមនុស្សជាតិទាំងមូល។
អក្សរគូនីហ្វម (cuneiform) ដែលចាប់កំណើតនៅ Uruk ប្រមាណ ៣.៤០០–៣.២០០ ម.គ.ស. ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាទូទៅថាជាប្រព័ន្ធសរសេរពេញលេញដំបូងគេមួយរបស់មនុស្សជាតិ — ស្មើគ្នា ឬចាស់ជាងអក្សរហ៊ីរ៉ូក្លីហ្វអេហ្ស៊ីបបន្តិច។
ក្រឹត្យច្បាប់ Ur-Nammu (ប្រមាណ ២.១០០–២.០៥០ ម.គ.ស.) ជាក្រឹត្យច្បាប់សរសេរដែលចាស់ជាងគេបំផុតដែលនៅសល់ — ចាស់ជាងក្រឹត្យច្បាប់ Hammurabi ដ៏ល្បីល្បាញជាង៣០០ឆ្នាំ។
ប្រព័ន្ធលេខគោល៦០ (sexagesimal) របស់ស៊ូម៉េរ គឺជាមូលដ្ធាននៃ៦០វិនាទីក្នុងមួយនាទី ៦០នាទីក្នុងមួយម៉ោង និង៣៦០ដឺក្រេក្នុងរង្វង់មូលមួយ — ដែលពិភពលោកទាំងមូលនៅតែប្រើប្រាស់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។
កង់ (wheel) ត្រូវបានគេជឿថាចាប់កំណើតនៅមេសូប៉ូតាមាប្រមាណ ៣.៥០០ ម.គ.ស. — ដំបូងប្រើសម្រាប់ធ្វើគ្រឿងស្នូកឆ្នាំង មុននឹងសម្របទៅជាកង់រទេះដឹកជញ្ជូន ដែលផ្លាស់ប្តូររបៀបធ្វើដំណើរ និងសង្គ្រាមរបស់មនុស្សជាតិទាំងមូល។
Cទីក្រុងរដ្ឋស៊ូម៉េរ៖ រចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយ
ស៊ូម៉េរមិនដែលជា «ចក្រភព» តែមួយដូចអេហ្ស៊ីបបុរាណ ឬចក្រភពខ្មែរដែលមានស្តេចរួមមួយអង្គទេ — ផ្ទុយទៅវិញ វាជាបណ្តុំទីក្រុងរដ្ឋឯករាជ្យរាប់សិប ដូចជា Uruk, Ur, Eridu, Lagash, Kish និង Nippur ដែលនីមួយៗមានអ្នកគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ខ្លួន ព្រំដែនផ្ទាល់ខ្លួន និងកងទ័ពផ្ទាល់ខ្លួន ប៉ុន្តែចែករំលែកភាសា សរសេរ សាសនា និងចំណេះដឹងបច្ចេកទេសរួមគ្នា — ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងទីក្រុងរដ្ឋក្រិកបុរាណ ជាងចក្រភពរួបរួម។
ការគ្រប់គ្រងនីមួយៗផ្តោតលើប្រាសាទសាសនា — ដំបូងឡើយ អ្នកគ្រប់គ្រងគឺជាបូជាចារ្យ-ស្តេច (ensi) ដែលគ្រប់គ្រងក្នុងនាមជាអ្នកតំណាងព្រះនៃទីក្រុងនោះ ក្រោយមកនៅពេលសង្គ្រាមរវាងទីក្រុងកាន់តែញឹកញាប់ តួនាទីអ្នកគ្រប់គ្រងផ្លាស់ប្តូរទៅជា lugal («បុរសធំ» ឬស្តេច) ដែលផ្តោតសំខាន់លើអំណាចយោធាបន្ថែមលើសាសនា។ ប្រាសាទនីមួយៗមិនត្រឹមតែជាកន្លែងសក្ការៈបូជាទេ ថែមទាំងជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ធកិច្ចធំបំផុតរបស់ទីក្រុង — ផ្ទុកស្រូវ គ្រប់គ្រងដីធ្លី និងបើកឱកាសការងារជូនអ្នកកត់ត្រា ជាងសិប្បកម្ម និងជាង ដែលជាកត្តាចម្បងមួយដែលជំរុញឱ្យកើតមានតម្រូវការអក្សរសរសេរ។
ស្ថានភាពនេះនៅតែបន្តរហូតដល់ស្តេច Sargon នៃ Akkad ដណ្តើមបានឈ្នះទីក្រុងរដ្ឋស៊ូម៉េរទាំងអស់ប្រមាណ ២.៣៣៤ ម.គ.ស. ហើយបង្កើតបានជាចក្រភពដំបូងគេនៅពិភពលោកមួយ (Akkadian Empire)។ បន្ទាប់ពីចក្រភព Akkad ដួលរលំ ស៊ូម៉េរបានរស់ឡើងវិញជាមួយរាជវង្សទី៣នៃ Ur (Ur III) ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេច Ur-Nammu ប្រមាណ ២.១១២ ម.គ.ស. — ជាសម័យដែលបានផលិតក្រឹត្យច្បាប់សរសេរដំបូងគេនៃពិភពលោក។
Dសមិទ្ធផលវិទ្យាសាស្ត្រ-វប្បធម៌
សមិទ្ធផលរបស់ស៊ូម៉េរមិនកើតឡើងដាច់ដោយឡែកនោះទេ — ការគ្រប់គ្រងសេដ្ធកិច្ចប្រាសាទ តម្រូវការកត់ត្រាទិន្នន័យ និងតម្រូវការគណនាកាលបរិច្ឆេទសម្រាប់កសិកម្ម សុទ្ធតែជំរុញឱ្យកើតមានអក្សរ លេខ និងច្បាប់ជាប្រព័ន្ធតែមួយ។
អក្សរគូនីហ្វមចាប់ផ្តើមជាគំនូរតំណាងវត្ថុសាមញ្ញ (pictograph) សម្រាប់កត់ត្រាចំនួនស្រូវ ចៀម ឬសត្វគោនៅប្រហែល ៣.៤០០ ម.គ.ស. — ក្រោយមកសាមញ្ញកម្មទៅជាសញ្ញារាងបន្តោង (wedge-shaped) ចារលើផ្ទាំងដីឥដ្ឋ ដោយប្រើដំបងកំបុតដែលធ្វើពីដើមកជ្រូក — វិវត្តពីតំណាងវត្ថុទៅជាតំណាងសំឡេង អាចប្រើសរសេរគំនិតអរូបី និងភាសាបានច្រើនជាង។
Epic of Gilgamesh ជាកំណាព្យវីរជនចាស់ជាងគេបំផុតដែលនៅសល់នៃពិភពលោក — និទានពីស្តេច Uruk ដែលស្វែងរកជីវិតអមតៈ រួមទាំងរឿងទឹកជំនន់ដ៏ធំមួយ ដែលអ្នកសិក្សាកត់សម្គាល់ថាមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាទៅនឹងរឿងទឹកជំនន់ Noah ក្នុងគម្ពីរសញ្ញាចាស់។
ក្រឹត្យច្បាប់ Ur-Nammu (~២.១០០ ម.គ.ស.) ផ្តោតលើសំណងជាប្រាក់សម្រាប់ការធ្វើបាបគ្នា ខណៈក្រឹត្យច្បាប់ Hammurabi ជាង៣០០ឆ្នាំក្រោយមក (~១.៧៥៤ ម.គ.ស.) ល្បីល្បាញដោយគោលការណ៍ «ភ្នែកសងភ្នែក ធ្មេញសងធ្មេញ» ដ៏តឹងរឹងជាង។
ប្រព័ន្ធគណិតគោល៦០ (sexagesimal) របស់ស៊ូម៉េរ ងាយស្រួលធ្វើប្រតិកម្មភាគប្រភាគជាង (៦០ ចែកចេញបាន ១, ២, ៣, ៤, ៥, ៦, ១០, ១២, ១៥, ២០, ៣០) — នៅតែជាមូលដ្ធាននៃម៉ោង-នាទី-វិនាទី និងដឺក្រេមុំសព្វថ្ងៃ ខណៈកង់ដែលចាប់កំណើតនៅតំបន់នេះក៏ក្លាយជាបច្ចេកវិទ្យាដឹកជញ្ជូនដ៏សំខាន់មួយផងដែរ។
ចំណុចសំខាន់ដែលគួរកត់សម្គាល់ គឺអក្សរគូនីហ្វមមិនមែនជា «ភាសា» មួយទេ ប៉ុន្តែជា «ប្រព័ន្ធសរសេរ» មួយដែលអាចប្រើសរសេរបានច្រើនភាសាខុសៗគ្នា — ដំបូងសម្រាប់ភាសាស៊ូម៉េរ ក្រោយមកសម្រាប់ភាសា Akkadian, Babylonian, Assyrian និងសូម្បីតែភាសា Hittite ពីអាណាចក្រនៅតំបន់អាណាតូលី ដែលនៅតែប្រើប្រាស់អក្សរនេះជាង៣.០០០ឆ្នាំ មុននឹងត្រូវបានជំនួសដោយអក្សរអាល់ហ្វាបិតតាមរយៈ។
Eកាលប្បវត្តិសង្ខេប
Fទីក្រុងរដ្ឋសំខាន់ៗ
ស៊ូម៉េរមិនមានរាជធានីតែមួយទេ — ប៉ុន្តែមានទីក្រុងរដ្ឋធំៗជាច្រើនដែលនីមួយៗសំខាន់ដោយហេតុផលផ្សេងគ្នា។
ទីក្រុងធំបំផុតនៃពិភពលោកនៅសម័យរបស់វា ជាទីកំណើតអក្សរគូនីហ្វម និងជាទីក្រុងកំណើតរបស់ស្តេចជីវព្រហ្មចារី Gilgamesh — ត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក UNESCO។
ទីក្រុងកំណើតរបស់ព្យាការីអប្រាហាំតាមទំនៀមទម្លាប់សាសនា ជាទីតាំងស៊ីគូរ៉ាត់ធំបំផុតដែលនៅសល់ និងផ្នូររាជវង្សដ៏ស្រស់ស្អាតដែលរកឃើញឆ្នាំ១៩២០។
តាមទំនៀមទម្លាប់សាសនាស៊ូម៉េរ Eridu ត្រូវបានចាត់ទុកជាទីក្រុងដំបូងគេនៃពិភពលោក ជាកន្លែងដែលអំណាចស្តេចត្រូវបាន «បញ្ចុះពីស្ថានសួគ៌» តាមរឿងព្រេង។
ស្តេច Urukagina នៃ Lagash ត្រូវបានគេជឿថាបានចេញផ្សាយក្រឹត្យកែទម្រង់សង្គមមួយ ប្រមាណ២.៣៥០ ម.គ.ស. ដែលអាចជាឯកសារកែទម្រង់ច្បាប់ចាស់ជាងគេផងដែរ ទោះមិនមែនក្រឹត្យច្បាប់ពេញលេញក៏ដោយ។
ទីតាំងប្រាសាទព្រះ Enlil ដែលទីក្រុងស៊ូម៉េរទាំងអស់គោរពជារួម — ជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនាកណ្តាលដែលនៅតែមានឋានៈអព្យាក្រឹតនយោបាយ ថ្វីត្បិតតែអំណាចនយោបាយផ្លាស់ប្តូរដៃឥតឈប់ក៏ដោយ។
តាមបញ្ជីស្តេចស៊ូម៉េរ (Sumerian King List) Kish ជាទីក្រុងដំបូងគេដែលទទួល «អំណាចស្តេច» ក្រោយទឹកជំនន់ធំមួយក្នុងទំនៀមទម្លាប់ — ងាកគ្នាជាមួយរឿងទឹកជំនន់ Gilgamesh។
Gប្រៀបធៀបជាលេខ
ទំហំសមិទ្ធផលច្បាប់ អក្សរ និងមរតកបច្ចុប្បន្នរបស់ស៊ូម៉េរជាលេខ (ប្រភព៖ Britannica, UNESCO, Wikipedia)៖
Hរូបភាព
ជម្រើសរូបភាពខាងក្រោមបង្ហាញពីស្ថាបត្យកម្ម ផ្ទាំងអក្សរគូនីហ្វម វត្ថុមរតក និងតំបន់ភូមិសាស្ត្រមេសូប៉ូតាមា។ ចុចលើរូបភាពនីមួយៗដើម្បីមើលទំហំពេញ។
ផ្ទាំង Standard of Ur (ផ្នែកសង្គ្រាម)
Warka Vase ពី Uruk
សិលាចារឹកច្បាប់ Hammurabi (Louvre)
ផ្ទាំងដីឥដ្ឋអក្សរគូនីហ្វមពី Nippur
ផ្ទាំងទឹកជំនន់ (Tablet XI) នៃ Epic of Gilgamesh
ទ្វារ Ishtar ពីបាប៊ីឡូន (សារមន្ទីរ Pergamon)
ព្យាណូខ្សែពីផ្នូររាជវង្ស Ur
ផែនទីតំបន់ Fertile Crescent
ស៊ីគូរ៉ាត់ធំនៃ Ur សព្វថ្ងៃ
Iពី Sumer ទៅ Babylon-Assyria និងមរតក
ភាសាស៊ូម៉េរបានឈប់និយាយក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃប្រមាណ ២.០០០ ម.គ.ស. បន្ទាប់ពីអំណាចនយោបាយធ្លាក់ចុះមកកាន់ជនជាតិ Akkadian, Amorite ដែលនិយាយភាសា Semitic — ប៉ុន្តែនេះមិនមែនជាការបាត់បង់អរិយធម៌ទាំងស្រុងទេ គឺជាការបន្ត និងបំប្លែងទៅជាទម្រង់ថ្មី។
ក្រុង Babylon ដែលដំបូងគ្រាន់តែជាទីក្រុងតូចមួយ បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចចម្បងក្រោមស្តេច Hammurabi (~១.៧៩២–១.៧៥០ ម.គ.ស.) ដែលបានឈ្នះទីក្រុងឯករាជ្យស៊ូម៉េរចុងក្រោយ និងបញ្ចូលមេសូប៉ូតាមាភាគច្រើនក្រោមអំណាចមួយជាលើកដំបូង — ក្រឹត្យច្បាប់ Hammurabi ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលពីច្បាប់ Ur-Nammu ច្បាស់លាស់ ក្លាយជាឯកសារច្បាប់ល្បីល្បាញបំផុតនៃពិភពលោកបុរាណ។ ក្រោយមកអំណាចនយោបាយផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់អាស្ស៊ីរី (Assyria) ភាគខាងជើងដែលក្លាយជាកងទ័ពខ្លាំងបំផុតតំបន់ រហូតដល់ចក្រភព Neo-Babylonian ក្រោមស្តេច Nebuchadnezzar ២ ដែលសាងសង់ទ្វារ Ishtar និងសួនអណ្តែតដ៏ល្បីល្បាញនៅ Babylon។
ក្រោយបាប៊ីឡូនត្រូវអេលចក្រភពពែក្ស៊ិកឈ្នះនៅឆ្នាំ៥៣៩ម.គ.ស. ដីមេសូប៉ូតាមាបន្តជាផ្នែកនៃចក្រភពធំៗជាបន្តបន្ទាប់ ពីពែក្ស៊ិក ក្រិកក្រោមអាឡិចសង់ឌឺ រហូតដល់រ៉ូម — ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ចំណេះដឹងតារាសាស្ត្រ គណិតវិទ្យា និងប្រព័ន្ធលេខគោល៦០របស់ស៊ូម៉េរ-បាប៊ីឡូន ត្រូវបានទទួលយកនិងអភិវឌ្ឍបន្តដោយអ្នកតារាសាស្ត្រក្រិកបុរាណ ដូចជា Hipparchus និង Ptolemy ដែលបន្តប្រើប្រព័ន្ធគោល៦០សម្រាប់វាស់មុំ និងចែកមេរៀនអង្ស — ជាហេតុផលដែលឥឡូវនេះយើងនៅតែប្រើ ៣៦០ដឺក្រេ និង៦០នាទីក្នុងមួយម៉ោង។
Jការយល់ច្រឡំ
Kមេរៀនសម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ
រឿងរបស់ស៊ូម៉េរផ្តល់មេរៀនសំខាន់ពីរ ដែលអាចផ្សារភ្ជាប់ជាមួយប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរផងដែរ។
ទីមួយ សម្ភារៈកត់ត្រា (ផ្ទាំងដីឥដ្ឋដុតភ្លើង) បានធ្វើឱ្យអក្សរគូនីហ្វមរាប់សែនផ្ទាំងនៅសល់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ — ជាទូទៅធន់នឹងភ្លើងឆេះ (ការឆេះកាន់តែធ្វើឱ្យផ្ទាំងដីឥដ្ឋរឹងមាំជាង) ខុសពីសាត្រាស្លឹករឹតខ្មែរ ឬក្រដាសប្ញអារ៉ូសអេហ្ស៊ីបដែលងាយខូចខាតដោយភ្លើង សំណើម និងពេលវេលា — ជាការរំលឹកអំពីសារៈសំខាន់នៃការជ្រើសរើសសម្ភារៈកត់ត្រាឯកសារ និងការឌីជីថលនីយកម្មសម្រាប់ថែរក្សាមរតកជំនាន់ក្រោយ។ ទីពីរ រចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយបែងចែក (ទីក្រុងរដ្ឋឯករាជ្យ) ធ្វើឱ្យអរិយធម៌ធន់នឹងការដួលរលំតំបន់តែមួយកន្លែង — ការឈ្នះ ឬដួលរលំទីក្រុងមួយ មិនបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធអក្សរ ច្បាប់ ឬចំណេះដឹងវិទ្យាសាស្ត្រទាំងមូលបាត់បង់តាមទេ ព្រោះវាបានចែករំលែក និងបន្តតគ្នារវាងទីក្រុងជាច្រើន។
Lសេចក្តីសន្និដ្ឋាន
ស៊ូម៉េរនិងអរិយធម៌មេសូប៉ូតាមាមិនមែនជា «អរិយធម៌ដែលបាត់បង់» ទាំងស្រុងទេ — ជាបណ្តុំទីក្រុងរដ្ឋដែលបង្កើតបានអក្សរសរសេរ ច្បាប់សរសេរ និងប្រព័ន្ធលេខមួយ ដែលកាលក្រោយឥទ្ធិពលលើអារីយធម៌ Babylon, Assyria, ក្រិក និងចុងក្រោយពិភពលោកទាំងមូលរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។
ពេលណាដែលយើងមើលនាឡិកា កំណត់ម៉ោងណាត់ជួប ឬនិយាយពីមុំ ៩០ដឺក្រេក្នុងគណិតវិទ្យា — យើងកំពុងប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធលេខគោល៦០ដែលបង្កើតដោយកសិករតូចមួយក្រុមនៅដីរវាងទន្លេពីរប្រមាណ ៥.០០០ ឆ្នាំមុន — ជាភស្តុតាងច្បាស់លាស់បំផុតមួយថា ស៊ូម៉េរមិនដែលបាត់បង់ទាំងស្រុងទេ គ្រាន់តែក្លាយជាផ្នែកមួយដែលមិនអាចមើលឃើញនៃជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សជាតិទាំងមូលប៉ុណ្ណោះ។
Mសំណួរ-ចម្លើយ
តើស៊ូម៉េររស់នៅតំបន់ណា?
តើស៊ូម៉េរជាចក្រភពតែមួយ ឬចក្រភពខុសៗគ្នា?
តើអក្សរគូនីហ្វមចាប់កំណើតនៅពេលណា?
តើក្រឹត្យច្បាប់ Ur-Nammu ចាស់ជាង Hammurabi ប៉ុន្មានឆ្នាំ?
ហេតុអ្វីយើងនៅតែប្រើ៦០វិនាទី និង៣៦០ដឺក្រេសព្វថ្ងៃ?
តើ Epic of Gilgamesh និយាយអំពីអ្វី?
តើកង់ពិតជាចាប់កំណើតនៅមេសូប៉ូតាមាឬទេ?
💜គាំទ្រ Eksastra
Eksastra ផ្តល់ឯកសារនិងអត្ថបទឥតគិតថ្លៃដល់សាធារណជន។ ប្រសិនបើអ្នកយល់ថាមាតិកានេះមានប្រយោជន៍ អាចឧបត្ថម្ភតាមរយៈ ABA PayWay ដើម្បីជួយឱ្យគម្រោងនេះបន្តដំណើរការ។
💜 បរិច្ចាគ · Donate