០១និយមន័យ៖ ហេតុអ្វីរដ្ឋធម្មនុញ្ញកំណត់ចំនួនអាណត្តិ

កំណត់អាណត្តិ (term limits) គឺជាបញ្ញត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ឬច្បាប់ដែលកំណត់ចំនួនអាណត្តិជាប់គ្នា ឬសរុប ដែលបុគ្គលម្នាក់អាចកាន់តំណែងអំណាចប្រតិបត្តិកំពូល — ជាទូទៅជាប្រធានាធិបតី។ គោលបំណងស្នូលរបស់វា មិនមែនចង់រឹតត្រួតលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យទេ គឺផ្ទុយទៅវិញ — ជាឧបករណ៍ការពារកុំឲ្យអំណាចប្រមូលផ្តុំនៅដៃមនុស្សតែម្នាក់យូរពេក រហូតបំផ្លាញតុល្យភាពស្ថាប័ន ឬធ្វើឲ្យការប្រកួតប្រជែងបោះឆ្នោតលែងស្មើភាព។ ទស្សនវិជ្ជានេះមានឫសគល់ចាស់ជាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញទំនើបទាំងអស់ — មកពីរឿងព្រេង Cincinnatus របស់រ៉ូម បុរសដែលបោះបង់អំណាចផ្តាច់ការវិលត្រឡប់ទៅភូមិកសិកម្មវិញ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់ភារកិច្ចរបស់ខ្លួន។

ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេរិក ប្រធានាធិបតីដំបូងគេ George Washington បានបង្កើតទំនៀមទម្លាប់មិនសរសេរនេះដោយស្ម័គ្រចិត្ត នៅឆ្នាំ ១៧៩៦ ដោយបដិសេធមិនឈរឈ្មោះអាណត្តិទីបី ក្នុងសុន្ទរកថាលា (Farewell Address) របស់លោក។ ប្រធានាធិបតីជាបន្តបន្ទាប់ — Thomas Jefferson, James Madison, James Monroe — បានគោរពតាមទំនៀមទម្លាប់នេះ ទោះមិនមានច្បាប់តម្រូវក៏ដោយ។ ព្យាយាមបំបែកទំនៀមទម្លាប់នេះកើតឡើងតែពីរដងប៉ុណ្ណោះមុនសម័យវិសោធនកម្មទី២២៖ Ulysses S. Grant ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨០ (មិនជាប់ជាប់គ្នា) និង Theodore Roosevelt ក្នុងឆ្នាំ ១៩១២ (ក្រោមបក្ស Progressive) — ទាំងពីរបរាជ័យក្នុងការឈ្នះឡើងវិញ។

ការស្រាវជ្រាវប្រៀបធៀបបង្ហាញថា ចំណុចសំខាន់មិនមែននៅត្រង់ថាតើប្រទេសមួយមានកំណត់អាណត្តិឬអត់ទេ — គឺនៅត្រង់ថាតើកំណត់នោះត្រូវបានអនុវត្តម៉ឺងម៉ាត់ដោយស្ថាប័នឯករាជ្យដែរឬអត់។ ជាទូទៅ ការលុបចោល ឬពង្រីកកំណត់អាណត្តិ តែងកើតឡើងតាមផ្លូវផ្លូវការចំនួនបី៖ ប្រជាមតិកែសម្រួលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ការសម្រេចរបស់តុលាការធម្មនុញ្ញបកស្រាយឡើងវិញ ឬសភាអនុម័តវិសោធនកម្មដោយផ្ទាល់។

០២ដើមកំណើតវិសោធនកម្មទី២២ អាមេរិក៖ បួនអាណត្តិរបស់ FDR

ទំនៀមទម្លាប់ “ពីរអាណត្តិ” របស់ Washington ត្រូវបានបំបែកជាស្ថាពរដោយប្រធានាធិបតី Franklin D. Roosevelt (FDR) ដែលឈ្នះការបោះឆ្នោតបួនដងជាប់ៗគ្នា — ១៩៣២, ១៩៣៦, ១៩៤០ និង ១៩៤៤ — ក្នុងបរិបទវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធំ (Great Depression) និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ លោកឡើងកាន់អាណត្តិទីបួននៅខែមករា ១៩៤៥ តែទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី ១២ មេសា ១៩៤៥ មិនទាន់ដល់បួនខែក្រោយសម្បថទេ។ ការស្លាប់ក្នុងតំណែងបន្ទាប់ពីកាន់អំណាចជិត ១២ ឆ្នាំ បានបង្កជាការព្រួយបារម្ភនយោបាយធំមួយ — ថាតើប្រធានាធិបតីម្នាក់អាចក្លាយជា “អចិន្ត្រៃយ៍” ដោយផ្អែកលើប្រជាប្រិយភាព តាមរយៈការបោះឆ្នោតឡើងវិញឥតឈប់ឈរដែរឬទេ។

ចំណុចគួរកត់សម្គាល់៖ វិសោធនកម្មទី២២ មានប្រយោគលើកលែងមួយ (grandfather clause) ចែងថា ចំណុចកំណត់នេះមិនអនុវត្តលើប្រធានាធិបតីដែលកំពុងកាន់អំណាចនាពេលអនុម័តទេ — មានន័យថា ប្រធានាធិបតី Harry Truman ដែលឡើងជំនួស FDR បន្ទាប់ពីលោកស្លាប់ តាមច្បាប់អាចនៅតែឈរឈ្មោះម្តងទៀតបាន។ Truman សម្រេចមិនឈរឈ្មោះឡើងវិញឆ្នាំ ១៩៥២។ National Constitution Center កត់សម្គាល់ថា វិសោធនកម្មនេះជាការឆ្លើយតបផ្ទាល់ចំពោះជំហររបស់ FDR។

រូបភាព៖ ប័ណ្ណសារសាធារណៈរដ្ឋាភិបាលអាមេរិក — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៣គំរូអាណត្តិតែមួយមិនអាចបន្តបាន៖ ម៉ិកស៊ិក ហ្វីលីពីន កូរ៉េខាងត្បូង

ខណៈអាមេរិកជ្រើសរើសគំរូ “ពីរអាណត្តិដែលអាចបន្តបាន” ប្រទេសមួយចំនួនធំបានជ្រើសរើសគំរូផ្ទុយ — អាណត្តិតែមួយ ដែលមិនអាចបន្តបាន (single non-renewable term) — ជាមធ្យោបាយការពារខ្លាំងជាងទៀត ប្រឆាំងនឹងការជាប់អំណាចយូរអង្វែង។ ម៉ិកស៊ិក ជាឧទាហរណ៍ចាស់ជាងគេ៖ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ១៩១៧ មាត្រា ៨៣ កំណត់អាណត្តិប្រធានាធិបតីត្រឹមប្រាំមួយឆ្នាំ (ហៅតាមភាសាអេស្ប៉ាញថា sexenio) ដោយហាមឃាត់ការឈរឈ្មោះឡើងវិញយ៉ាងដាច់ខាត — ជាការឆ្លើយតបផ្ទាល់នឹងរបបផតតាច់ការរបស់ Porfirio Díaz ដែលកាន់អំណាចជាង ៣០ ឆ្នាំ (១៨៧៦-១៩១១) មុននឹងបដិវត្តន៍ម៉ិកស៊ិកផ្ទួល។ ពាក្យស្លោក “Sufragio Efectivo, No Reelección” (បោះឆ្នោតពិតប្រាកដ គ្មានការឈរឈ្មោះឡើងវិញ) របស់ Francisco I. Madero ក្លាយជាគោលការណ៍ស្នូលនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះ។

ហ្វីលីពីន ក៏ជ្រើសរើសផ្លូវស្រដៀងគ្នា។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ១៩៨៧ មាត្រា VII ផ្នែក ៤ កំណត់អាណត្តិប្រធានាធិបតីត្រឹមប្រាំមួយឆ្នាំតែម្តងគត់ — ជាការឆ្លើយតបផ្ទាល់ចំពោះរបបរបស់ Ferdinand Marcos ដែលកាន់អំណាចចាប់ពី ១៩៦៥ ហើយពង្រីកតាមរយៈច្បាប់អាសន្នឆ្នាំ ១៩៧២ រហូតដល់ត្រូវផ្តួលរំលំដោយបដិវត្តន៍ “People Power” ឆ្នាំ ១៩៨៦។ កូរ៉េខាងត្បូង ក៏ដូចគ្នា៖ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៨៧ (វិសោធនកម្មទី៩) មាត្រា ៧០ កំណត់អាណត្តិប្រធានាធិបតីត្រឹមប្រាំឆ្នាំតែម្តងគត់ — ចេញផ្សាយបន្ទាប់ពីចលនាប្រជាធិបតេយ្យបានបញ្ចប់របបផតតាច់ការរបស់ Chun Doo-hwan។ មុននេះ ប្រធានាធិបតី Syngman Rhee (១៩៥៤) និង Park Chung-hee (រដ្ឋធម្មនុញ្ញ Yushin ១៩៧២) សុទ្ធតែធ្លាប់លុបចោលកំណត់អាណត្តិដើម្បីបន្តអំណាច — ដូច្នេះការជ្រើសរើសអាណត្តិតែមួយក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៧ គឺជាមេរៀនផ្ទាល់ពីប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិខ្លួនឯង។

០៤ការពង្រីកកំណត់អាណត្តិតាមប្រជាមតិ៖ រវ៉ាន់ដា ២០១៥

រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ២០០៣ របស់ រវ៉ាន់ដា កំណត់ប្រធានាធិបតីត្រឹមពីរអាណត្តិចំនួន ៧ ឆ្នាំម្តងៗ — ដែលមានន័យថា ប្រធានាធិបតី Paul Kagame (កាន់អំណាចជាអនុប្រធានាធិបតី និងមេបញ្ជាការកងទ័ពជាក់ស្តែងចាប់ពី ១៩៩៤ និងជាប្រធានាធិបតីជាផ្លូវការចាប់ពី ២០០០) នឹងត្រូវចាកចេញពីតំណែងនៅឆ្នាំ ២០១៧។ ខែធ្នូ ២០១៥ រដ្ឋាភិបាល និងគណបក្សគ្រប់គ្រង Rwandan Patriotic Front (RPF) បានរៀបចំការបោះឆ្នោតប្រជាមតិកែសម្រួលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ តាមរបាយការណ៍របស់ គណៈកម្មាការបោះឆ្នោតជាតិរវ៉ាន់ដា ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិនៅថ្ងៃទី ១៨ ធ្នូ ២០១៥ ទទួលបានចំណូលចិត្ត ៩៨.៣២% គាំទ្រ ក្នុងចំណោមអត្រាចូលរួមបោះឆ្នោត ៩៨.០២% នៃអ្នកបោះឆ្នោតដែលបានចុះឈ្មោះ។

ខ្លឹមសារកំណែទម្រង់អនុញ្ញាតឲ្យ Kagame ឈរឈ្មោះអាណត្តិទីបីនៅឆ្នាំ ២០១៧ (អាណត្តិពិសេស ៧ឆ្នាំ) បន្ទាប់មកកាត់បន្ថយប្រវែងអាណត្តិមកត្រឹម ៥ឆ្នាំ ចាប់ពី ២០២៤ — អាចនៅតែឈរឈ្មោះបានរហូតដល់ឆ្នាំ ២០៣៤។ RPF និងអ្នកគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលអះអាងថា កំណែទម្រង់នេះឆ្លុះបញ្ចាំងឆន្ទៈពិតរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ដែលចង់ឲ្យ Kagame បន្តដឹកនាំដំណើរការស្តារនិរទេស និងកំណើនសេដ្ឋកិច្ចក្រោយហិង្សាប្រល័យពូជសាសន៍ឆ្នាំ ១៩៩៤។ ម្យ៉ាងវិញទៀត អង្គការសិទ្ធិមនុស្ស Human Rights Watch និងគណបក្សប្រឆាំងមួយចំនួន បានរិះគន់ថា ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិកើតឡើងក្នុងបរិយាកាសដែលលំហនយោបាយ និងសារព័ត៌មានឯករាជ្យត្រូវបានកម្រិតយ៉ាងខ្លាំង ធ្វើឲ្យលទ្ធផលពិបាកនឹងឆ្លុះបញ្ចាំងឆន្ទៈសេរីពិតប្រាកដ។

រូបភាព៖ ប័ណ្ណសារសាធារណៈក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក (DoD) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។ រូបភាពនេះមិនតំណាងឲ្យការគាំទ្រ ឬការប្រឆាំងជាផ្លូវការណាមួយឡើយ។

០៥តុលាការធម្មនុញ្ញ និងជម្លោះកំណត់អាណត្តិ៖ បូលីវី ២០១៦-២០២៤

ករណីបូលីវីបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ពីតួនាទីរបស់តុលាការធម្មនុញ្ញក្នុងជម្លោះកំណត់អាណត្តិ — មុខងារស្រដៀងនឹងតុលាការរដ្ឋបាលដែលត្រួតពិនិត្យសកម្មភាពរបស់អាជ្ញាធរប្រតិបត្តិ ដែលបានពិភាក្សានៅអត្ថបទមុន ប៉ុន្តែនៅត្រង់នេះ តុលាការធម្មនុញ្ញត្រូវសម្រេចលើសំណួរធំជាងនេះទៅទៀត៖ តើគោលការណ៍កំណត់អាណត្តិខ្លួនឯង ជាប់រឹតត្រូវនឹងសិទ្ធិមូលដ្ឋានឬអត់។ ខែកុម្ភៈ ២០១៦ រដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រធានាធិបតី Evo Morales បានរៀបចំការបោះឆ្នោតប្រជាមតិ សុំសំណូមពរឲ្យប្រជាពលរដ្ឋអនុញ្ញាតលោក និងអនុប្រធានាធិបតី Álvaro García Linera ឈរឈ្មោះអាណត្តិទីបួន (រាប់ទាំងអាណត្តិមុនរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ២០០៩)។ លទ្ធផលបានច្រានចោលសំណើនេះដោយសម្លេង ៥១.៣% ទល់នឹង ៤៨.៧%។

ទោះជាចាញ់ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិក៏ដោយ គណបក្សរបស់ Morales (MAS) បានប្តឹងទៅ Tribunal Constitucional Plurinacional (តុលាការធម្មនុញ្ញពហុជាតិ) ដោយអះអាងថា កំណត់អាណត្តិបំពានលើសិទ្ធិចូលរួមនយោបាយ ដែលធានាដោយអនុសញ្ញាអាមេរិកទាំងមូលស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស (១៩៦៩)។ ខែវិច្ឆិកា ២០១៧ តុលាការបានសម្រេចគាំទ្រអំណះអំណាងនេះ ដោយប្រកាសថា កំណត់អាណត្តិទាំងអស់សម្រាប់មុខតំណែងបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេស មិនអាចអនុវត្តបានទៀត។ អង្គការ Human Rights Watch ហៅជំហររបស់តុលាការនេះថា “ជាការអះអាងគួរឲ្យសង្ស័យ” ដោយអះអាងថា បញ្ញត្តិសិទ្ធិមនុស្សឆ្នាំ ១៩៦៩ ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីការពារបេក្ខជនប្រឆាំងពីការហាមឃាត់ដោយបំពាន មិនមែនដើម្បីលុបចោលកំណត់អាណត្តិដែលរចនាឡើងជាពិសេសដើម្បីទប់ស្កាត់ការកកកុញអំណាចទេ។ MAS និង Morales ខាងវិញ អះអាងថា ការកំណត់សិទ្ធិបោះឆ្នោត ជាការរឹតត្រួតលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យខ្លួនឯង។

Morales បានឈរឈ្មោះ និងប្រកាសឈ្នះការបោះឆ្នោតខែតុលា ២០១៩ ប៉ុន្តែអង្គការរដ្ឋអាមេរិក (OAS) បានរកឃើញភាពមិនប្រក្រតីក្នុងការរាប់សន្លឹកឆ្នោត នាំឲ្យមានការតវ៉ាទូទាំងប្រទេស។ Morales បានលាលែង និងភៀសខ្លួនទៅម៉ិកស៊ិកនៅខែវិច្ឆិកា ២០១៩។ សេចក្តីវិវត្តចុងក្រោយកើតឡើងនៅខែវិច្ឆិកា ២០២៤ ពេលតុលាការធម្មនុញ្ញ (ដែលមានសមាសភាពថ្មី) បានច្រានចោលការបកស្រាយឆ្នាំ ២០១៧ វិញ ដោយសម្រេចថា មន្ត្រីជាប់ឆ្នោតទាំងអស់ អាចកាន់តំណែងអតិបរមាតែពីរអាណត្តិប៉ុណ្ណោះ ទោះជាប់គ្នា ឬមិនជាប់គ្នាក៏ដោយ — សេចក្តីសម្រេចនេះលុបចោលលទ្ធភាពរបស់ Morales ក្នុងការឈរឈ្មោះឡើងវិញនៅឆ្នាំ ២០២៥។ តុលាការមុនក្រោយឆ្នាំ ២០១៧ ក៏បានពិចារណាលើគំនិតរបស់តុលាការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរអាមេរិក (Inter-American Court of Human Rights) ដែលបញ្ជាក់ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ ថា ការឈរឈ្មោះជាប់រហូតគ្មានកំណត់ មិនអាចចាត់ទុកជាសិទ្ធិមនុស្សបានឡើយ។

០៦ការកែសម្រួលរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី ២០២០៖ កំណត់ម៉ោងឡើងវិញត្រឹមសូន្យ

រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី ១៩៩៣ (មាត្រា ៨១) កំណត់ប្រធានាធិបតីត្រឹមពីរអាណត្តិជាប់គ្នាប៉ុណ្ណោះ — ដែលអនុញ្ញាតឲ្យ Vladimir Putin (ប្រធានាធិបតីអាណត្តិទី១-២ ២០០០-២០០៨ បន្ទាប់មកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ២០០៨-២០១២ រំលងច្បាប់មិនជាប់គ្នា រួចជាប្រធានាធិបតីអាណត្តិទី៣-៤ ២០១២-២០២៤) ត្រូវតែឈប់នៅឆ្នាំ ២០២៤។ ខែមករា ២០២០ Putin បានប្រកាសផែនការកែសម្រួលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ក្នុងកិច្ចពិភាក្សានៅសភាដូម៉ា (State Duma) ខែមីនា ២០២០ សមាជិកសភា Valentina Tereshkova (អតីតអវកាសយានិកនារីទីមួយរបស់ពិភពលោក ដែលឥឡូវជាតំណាងសភា) បានស្នើសំណើមួយ ដកពាក្យ “ជាប់គ្នា” ចេញពីលក្ខខណ្ឌកំណត់អាណត្តិ — ជាក់ស្តែងគឺ កំណត់ចំនួនអាណត្តិដែលធ្លាប់កាន់អំណាចរួចហើយឡើងវិញត្រឹមសូន្យ សម្រាប់ប្រធានាធិបតីដែលកំពុងកាន់អំណាចនាពេលនោះ។

កំណែទម្រង់នេះត្រូវបានដាក់ឲ្យបោះឆ្នោត “ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេស” (obshcherossiyskoe golosovanie) ចាប់ពីថ្ងៃទី ២៥ មិថុនា ដល់ ១ កក្កដា ២០២០ — មិនមែនជាប្រជាមតិផ្លូវការតាមនិយមន័យច្បាប់រុស្ស៊ីទេ ប៉ុន្តែអនុវត្តជាក់ស្តែងដូចប្រជាមតិ។ លទ្ធផលផ្លូវការប្រកាសដោយគណៈកម្មការបោះឆ្នោតកណ្តាល បង្ហាញសម្លេងគាំទ្រ ៧៨.៥៦% ក្នុងចំណោមអត្រាចូលរួម ៦៧.៨៨%។ ក្រៅពីចំណុចកំណត់អាណត្តិ កញ្ចប់កំណែទម្រង់ក៏រួមបញ្ចូលការផ្លាស់ប្តូរជាង ២០០ ចំណុចផ្សេងទៀត ក្នុងនោះមានការកំណត់តម្លៃស្នូលគ្រួសារ និងអំណាចរដ្ឋធម្មនុញ្ញលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ Putin បានចុះហត្ថលេខាលើច្បាប់នេះជាផ្លូវការភ្លាមៗបន្ទាប់ពីប្រកាសលទ្ធផល ដែលតាមទ្រឹស្តី អនុញ្ញាតឲ្យលោកអាចឈរឈ្មោះជាថ្មីពីរដងទៀត រហូតដល់ឆ្នាំ ២០៣៦។

រូបភាព៖ ប័ណ្ណសារសាធារណៈកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិក — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។ រូបភាពនេះមិនតំណាងឲ្យការគាំទ្រ ឬការប្រឆាំងជាផ្លូវការណាមួយឡើយ។

០៧ពេលកំណត់អាណត្តិត្រូវបានពង្រឹង៖ បារាំង ២០០៨ និងកូឡុំប៊ី ២០១០

មិនមែនគ្រប់ដំណើររឿងទាំងអស់សុទ្ធតែឆ្ពោះទៅរកការពន្យារ ឬលុបចោលកំណត់អាណត្តិទេ។ បារាំង ជាឧទាហរណ៍ផ្ទុយ៖ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋទី៥ (ចាប់ពី ១៩៥៨) ប្រធានាធិបតីមិនធ្លាប់មានកំណត់អាណត្តិទាល់តែសោះ — Charles de Gaulle, François Mitterrand (កាន់អំណាចជាប់ ១៤ ឆ្នាំ ២អាណត្តិ៧ឆ្នាំ) និង Jacques Chirac សុទ្ធតែអាចឈរឈ្មោះម្តងហើយម្តងទៀតដោយគ្មានដែនកំណត់ច្បាប់។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតី Nicolas Sarkozy ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្ងៃទី ២៣ កក្កដា ២០០៨ បានធ្វើវិសោធនកម្មមាត្រា ៦ ដាក់កំណត់ប្រធានាធិបតីត្រឹមពីរអាណត្តិជាប់គ្នា ជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋទី៥។ គួរកត់សម្គាល់ថា Sarkozy ខ្លួនឯង ក៏បរាជ័យក្នុងការឈ្នះឡើងវិញឆ្នាំ ២០១២ ដោយកាន់អំណាចត្រឹមមួយអាណត្តិប៉ុណ្ណោះ។

កូឡុំប៊ី ក៏ជាឧទាហរណ៍ដែលកំណត់អាណត្តិត្រូវបានរក្សាទុកដោយអំណាចតុលាការ។ ប្រធានាធិបតី Álvaro Uribe បានធ្លាប់ធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ២០០៥ ដើម្បីអនុញ្ញាតឲ្យខ្លួនឈរឈ្មោះអាណត្តិទីពីរ (ជោគជ័យ) ។ ក្រោយមកគាំទ្រករបានប្រមូលហត្ថលេខាដើម្បីរៀបចំប្រជាមតិអនុញ្ញាតឲ្យលោកឈរឈ្មោះអាណត្តិទីបី។ ថ្ងៃទី ២៦ កុម្ភៈ ២០១០ តុលាការធម្មនុញ្ញកូឡុំប៊ី បានសម្រេចទប់ស្កាត់ច្បាប់អនុញ្ញាតឲ្យរៀបចំប្រជាមតិនោះ ដោយហេតុផលថា ការអនុញ្ញាតឲ្យប្រធានាធិបតីម្នាក់ឈរឈ្មោះជាបន្តបន្ទាប់ដោយគ្មានដែនកំណត់ គឺជា “ការជំនួសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ” (substitution of the constitution) មិនមែនគ្រាន់តែជា “ការធ្វើវិសោធនកម្ម” ធម្មតាទេ — ហួសពីអំណាចដែលច្បាប់អនុញ្ញាតឲ្យប្រជាមតិកែប្រែបាន។ Uribe ចាកចេញពីតំណែងឆ្នាំ ២០១០ តាមកាលកំណត់។

០៨លំដាប់ស្នងតំណែងអំណាចប្រតិបត្តិសហរដ្ឋអាមេរិក

កំណត់អាណត្តិមានន័យតែពេលមានយន្តការស្នងតំណែងច្បាស់លាស់ គ្រប់ពេលដែលកន្លែងទំនេរកើតឡើងមុនកាលកំណត់។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានច្បាប់ពីរជាន់គ្នាកំណត់រឿងនេះ។ ជាមុនដំបូង Presidential Succession Act ឆ្នាំ ១៩៤៧ (កែសម្រួលច្បាប់ចាស់ឆ្នាំ ១៧៩២ និង ១៨៨៦) កំណត់លំដាប់ស្នងតំណែងក្នុងករណីទាំងប្រធានាធិបតី និងអនុប្រធានាធិបតីទំនេរតំណែងក្នុងពេលតែមួយ៖ (១) អនុប្រធានាធិបតី (២) ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ (Speaker of the House) (៣) ប្រធានបណ្តោះអាសន្ននៃព្រឹទ្ធសភា (President pro tempore of the Senate) បន្ទាប់មកទើប (៤) រដ្ឋមន្ត្រីគណៈរដ្ឋមន្ត្រី តាមលំដាប់ការបង្កើតក្រសួង ចាប់ពីរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស (Secretary of State) រហូតដល់រដ្ឋមន្ត្រីសន្តិសុខមាតុភូមិ (Secretary of Homeland Security)។

ជាទីពីរ វិសោធនកម្មទី២៥ ចូលជាធរមានឆ្នាំ ១៩៦៧ ដោះស្រាយចន្លោះប្រហោងច្បាប់ចាស់ដែលមិនចែងច្បាស់អំពីករណីអសមត្ថភាព ឬអនុប្រធានាធិបតីទំនេរ។ ផ្នែក ១ បញ្ជាក់ថា អនុប្រធានាធិបតីក្លាយជាប្រធានាធិបតី (មិនមែនត្រឹមតែ “សម្តែងតួនាទី”) ក្នុងករណីស្លាប់ លាលែង ឬត្រូវផ្តួល។ ផ្នែក ២ អនុញ្ញាតឲ្យប្រធានាធិបតីតែងតាំងអនុប្រធានាធិបតីថ្មី ដោយត្រូវការការអនុម័តពីសភាទាំងពីរ — ប្រើជាក់ស្តែងពីរដងគឺ Gerald Ford ឆ្នាំ ១៩៧៣ និង Nelson Rockefeller ឆ្នាំ ១៩៧៤។ ផ្នែក ៣ អនុញ្ញាតឲ្យប្រធានាធិបតីផ្ទេរអំណាចដោយស្ម័គ្រចិត្តជាបណ្តោះអាសន្ន (ឧទាហរណ៍ ក្នុងករណីវះកាត់)។ ផ្នែក ៤ ជាផ្នែកចម្រូងចម្រាសបំផុត — អនុញ្ញាតឲ្យអនុប្រធានាធិបតី និងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីភាគច្រើន ប្រកាសអសមត្ថភាព ដោយសភាកុងហ្គ្រេសជាអ្នកសម្រេចចុងក្រោយ។

រូបភាព៖ ប័ណ្ណសារសាធារណៈក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក (DoD) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៩ការស្នងតំណែងក្នុងប្រព័ន្ធសភា៖ អាល្លឺម៉ង់ អង់គ្លេស ជប៉ុន

ប្រព័ន្ធសភា (parliamentary systems) ដោះស្រាយសំណួរស្នងតំណែងខុសពីប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតីទាំងស្រុង — ព្រោះនាយករដ្ឋមន្ត្រី ជាទូទៅមិនមានអាណត្តិកំណត់ជាកាលបរិច្ឆេទថេរនោះទេ គាត់កាន់អំណាចដរាបណានៅតែមានទំនុកចិត្តពីសភា។ អាល្លឺម៉ង់ មានយន្តការការពារពិសេសមួយ ហៅថា ការបោះឆ្នោតគ្មានទំនុកចិត្តបែបស្ថាបនា (konstruktives Misstrauensvotum) ចែងក្នុងមាត្រា ៦៧ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ Grundgesetz — Bundestag អាចដកនាយករដ្ឋមន្ត្រី (Chancellor) ចេញបានលុះត្រាតែបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងអ្នកជំនួសដោយភាគច្រើនដាច់ខាតក្នុងពេលតែមួយ។ គោលបំណងច្បាប់នេះគឺដើម្បីការពារភាពមិនស្ថិតស្ថេររដ្ឋាភិបាលដូចសម័យសាធារណរដ្ឋ Weimar (១៩១៩-១៩៣៣) ដែលនាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវផ្តួលរំលំញឹកញាប់ដោយសម្លេងភាគច្រើនអវិជ្ជមានតែមួយមុខ ដោយគ្មានចាំបាច់ត្រូវព្រមព្រៀងគ្នាលើអ្នកជំនួស ដែលធ្វើឲ្យរដ្ឋាភិបាលមិនអាចដំណើរការជាប់លាប់បាន។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៤៩ មក យន្តការនេះត្រូវបានប្រើដោយជោគជ័យតែម្តងគត់៖ ថ្ងៃទី ១ តុលា ១៩៨២ ពេល Bundestag បានដកនាយករដ្ឋមន្ត្រី Helmut Schmidt ចេញ ហើយបោះឆ្នោតជ្រើសតាំង Helmut Kohl ជំនួសក្នុងពេលតែមួយ។

ចក្រភពអង់គ្លេស ជ្រើសរើសផ្លូវខុសគ្នាទាំងស្រុង — គ្មានច្បាប់សរសេរច្បាស់លាស់សម្រាប់ការជំនួសនាយករដ្ឋមន្ត្រីទេ គ្រាន់តែពឹងផ្អែកលើទំនៀមទម្លាប់ (convention)។ ប្រសិនបើនាយករដ្ឋមន្ត្រីលាលែង ឬត្រូវបានបង្ខំឲ្យលាលែងដោយសមាជិកបក្សខ្លួនឯង គណបក្សគ្រប់គ្រងរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងប្រធានបក្សថ្មីផ្ទៃក្នុង ដោយមិនចាំបាច់មានការបោះឆ្នោតទូទៅឡើយ — ដូចករណីឆ្នាំ ២០២២ ពេល Liz Truss លាលែងបន្ទាប់ពីកាន់តំណែងតែ ៤៩ ថ្ងៃ ហើយ Rishi Sunak ត្រូវបានជ្រើសតាំងជំនួសដោយសមាជិកសភាបក្ស Conservative ដោយគ្មានការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេស។ ជប៉ុន ប្រើប្រព័ន្ធកូនកាត់មួយ៖ រដ្ឋធម្មនុញ្ញមាត្រា ៦៩ តម្រូវឲ្យគណៈរដ្ឋមន្ត្រីលាលែងទាំងអស់ ប្រសិនបើសភាតំណាងរាស្ត្រ (House of Representatives) អនុម័តសេចក្តីសម្រេចគ្មានទំនុកចិត្ត ហើយសភាទាំងពីរបន្ទាប់មកត្រូវបោះឆ្នោត“កំណត់តាំង”នាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីជាបន្ទាន់ តាមរយៈសម័យប្រជុំពិសេស។

១០តារាងប្រៀបធៀប និងមេរៀនស្ថាប័ន

ការប្រៀបធៀបគំរូខាងលើឲ្យឃើញច្បាស់ថា មិនមានចម្លើយសកលមួយសម្រាប់ “កំណត់អាណត្តិគួរតែយ៉ាងណា”ទេ — ជម្រើសនីមួយៗឆ្លុះបញ្ចាំងបទពិសោធន៍ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្ទាល់ខ្លួន។

ការសិក្សាស្ថាប័នប្រៀបធៀបលើកឡើងចំណុចអង្កេតសំខាន់មួយចំនួន៖ ទីមួយ គំរូអាណត្តិតែមួយផ្តល់ការធានាខ្ពស់បំផុតប្រឆាំងនឹងការកកកុញអំណាច ប៉ុន្តែក៏កាត់បន្ថយសមត្ថភាពទទួលខុសត្រូវផ្ទាល់តាមរយៈការបោះឆ្នោត — ប្រជាពលរដ្ឋមិនអាចដាក់ទណ្ឌកម្មអ្នកដឹកនាំតាមរយៈការមិនបោះឆ្នោតជាថ្មីបានទេ ព្រោះគាត់មិនអាចឈរឈ្មោះម្តងទៀតស្រាប់។ ទីពីរ ដំណើររឿងរបស់រវ៉ាន់ដា និងរុស្ស៊ី បង្ហាញលំនាំរួមមួយ៖ ការពង្រីកកំណត់អាណត្តិ ជាទូទៅឆ្លងកាត់ដំណើរការស្របច្បាប់ជាផ្លូវការទាំងស្រុង (ប្រជាមតិ ការអនុម័តសភា) — ដែលធ្វើឲ្យវាមានលក្ខណៈស្របច្បាប់ខាងទម្រង់ (legal form) ប៉ុន្តែអ្នករិះគន់ចោទថា បរិយាកាសនយោបាយជុំវិញការបោះឆ្នោតទាំងនោះ ជារឿយៗត្រូវបានកម្រិត។ ទីបី ករណីកូឡុំប៊ី និងបូលីវី (បន្ទាប់ពី ២០២៤) បង្ហាញថា ឯករាជ្យភាពរបស់តុលាការធម្មនុញ្ញ គឺជាកត្តាកំណត់សំខាន់បំផុតមួយ ថាតើកំណត់អាណត្តិនៅតែជាការធានាពិតប្រាកដ ឬត្រឹមតែជាអក្សរនៅលើក្រដាសប៉ុណ្ណោះ។

រូបភាព៖ ប័ណ្ណសារសាធារណៈក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក (DoD) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។ រូបភាពនេះមិនតំណាងឲ្យការគាំទ្រ ឬការប្រឆាំងជាផ្លូវការណាមួយឡើយ។

១១សំណួរគេសួរញឹកញាប់ (FAQ)

១២ប្រភពយោង (Sources)

1. National Constitution Center — Twenty-Second Amendment
2. Congress.gov — Constitution Annotated, Overview of the Twenty-Second Amendment
3. National Archives — The 22nd Amendment (ratified 27 February 1951)
4. Official Gazette of the Philippines — 1987 Constitution, Article VII
5. Wikipedia — Sexenio (Mexico), Article 83 of the 1917 Constitution
6. Wikipedia — 2015 Rwandan constitutional referendum
7. Human Rights Watch — Rwanda: Politically Closed Elections
8. Wikipedia — 2016 Bolivian constitutional referendum
9. Human Rights Watch — Bid for Power in Bolivia Is Just Another Reach for Autocracy
10. Wikipedia — 2019 Bolivian political crisis
11. JURIST — Bolivia court bars discontinuous presidential terms (November 2024)
12. Wikipedia — 2020 Russian constitutional referendum
13. RFE/RL — Putin Signs Constitutional Changes That Allow Him To Rule Until 2036
14. Wikipedia — French constitutional law of 23 July 2008
15. JURIST — Colombia constitutional court strikes down Uribe third-term referendum law
16. Cornell LII — Presidential Succession Laws (25th Amendment)
17. USAGov — Order of Presidential Succession
18. Wikipedia — Constructive vote of no confidence (Germany, Article 67)
19. Wikipedia — 1982 vote of no confidence in the government of Helmut Schmidt

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។

✓ ត្រួតពិនិត្យផ្អែកលើប្រភពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ស្ថាប័នផ្លូវការ និងសារព័ត៌មានអន្តរជាតិជាភាសាអង់គ្លេស