រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ៖ អាថ៌កំបាំងនៃការស្លាប់របស់ Dag Hammarskjöld A

លោក Dag Hammarskjöld អ្នកការទូតជនជាតិស៊ុយអែត កើតឆ្នាំ១៩០៥ បានក្លាយជាអគ្គលេខាធិការទី២ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៣ បន្តពីលោក Trygve Lie។ ខុសពីអ្នកកាន់តំណែងមុន គាត់បានពង្រីកតួនាទីនយោបាយរបស់អគ្គលេខាធិការឲ្យសកម្មជាងមុន តាមរយៈគោលការណ៍ដែលគាត់ហៅថា «ការទូតស្ងាត់ៗ» (quiet diplomacy)—ចរចាដោយផ្ទាល់ជាមួយថ្នាក់ដឹកនាំក្នុងវិបត្តិនីមួយៗ ជាជាងរង់ចាំសេចក្តីសម្រេចពីក្រុមប្រទេសធំ។ វិបត្តិ Suez ឆ្នាំ១៩៥៦ គឺជាការសាកល្បងដំបូងធំបំផុត នៅពេលគាត់ជួយបង្កើតកងកម្លាំងសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិដំបូងគេ (UNEF) ដើម្បីបំបែកកងទ័ពគូជម្លោះ—ជាគំរូដើមនៃប្រតិបត្តិការរក្សាសន្តិភាពទំនើប។ ដោយសារជោគជ័យនេះ គាត់ត្រូវបានជ្រើសតាំងជាអគ្គលេខាធិការជាលើកទីពីរដោយឯកច្ឆន្ទនៅឆ្នាំ១៩៥៧។

វិបត្តិដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក្នុងអាណត្តិរបស់គាត់ គឺវិបត្តិកុងហ្គោ។ កាលពីខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦០ កុងហ្គោបែលហ្សិក (ឥឡូវ République démocratique du Congo) ទទួលបានឯករាជ្យ ប៉ុន្តែស្ថានភាពនយោបាយក្នុងស្រុកបានវឹកវរភ្លាមៗ៖ កងទ័ពបះបោរប្រឆាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ បែលហ្សិកបញ្ជូនកងទ័ពត្រឡប់ចូលមកវិញដោយអះអាងការពារពលរដ្ឋខ្លួន ហើយខេត្ត Katanga ដែលសម្បូរអំបូរអំបិលមេតាល់ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក Moïse Tshombe បានប្រកាសបំបែកខ្លួនដោយមានការគាំទ្រពីក្រុមហ៊ុនរ៉ែបែលហ្សិក Union Minière។ អង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជូនកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាព ONUC ចាប់ពីខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦០—ជាប្រតិបត្តិការធំបំផុតរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិគ្រាដែលនោះ។ ដល់ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦១ ស្ថានភាពកាន់តែស្មុគស្មាញ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំង ONUC បានចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការឈ្មោះ Morthor នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ដើម្បីចាប់ខ្លួនថ្នាក់ដឹកនាំ Katanga ដោយកម្លាំង—សកម្មភាពដែលអ្នកសង្កេតការណ៍ខ្លះចាត់ទុកថាបានធ្វើឲ្យអង្គការសហប្រជាជាតិបាត់បង់ឋានៈអព្យាក្រឹតភាព។ លោក Hammarskjöld ផ្ទាល់បានសម្រេចចិត្តហោះទៅចរចារឈប់បាញ់ប្រហារដោយផ្ទាល់ជាមួយលោក Tshombe។

នាយប់ថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦១ លោក Hammarskjöld បានឡើងយន្តហោះ DC-6 ជួលពីក្រុមហ៊ុនអាកាសចរស៊ុយអែត Transair ដាក់ឈ្មោះ «Albertina» ចេញពីរាជធានី Léopoldville (ឥឡូវ Kinshasa) ឆ្ពោះទៅកាន់ក្រុង Ndola ប្រទេសរ៉ូដេស៊ីខាងជើង (ឥឡូវ Zambia) សម្រាប់ការជួបសម្ងាត់ជាមួយលោក Tshombe។ យន្តហោះមកដល់ជិតទីតាំងចុះចត ប៉ុន្តែជំនួសឲ្យការចុះចត វាបានធ្លាក់ក្នុងព្រៃចម្ងាយប្រមាណ១៥គីឡូម៉ែត្រពីព្រលានយន្តហោះ Ndola នៅម៉ោងប្រមាណជិតកណ្តាលអធ្រាត្រ ឆ្លងចូលថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា។ ក្នុងចំណោមអ្នកដំណើរ និងបុគ្គលិកសរុប១៦នាក់ លោក Hammarskjöld និងអ្នកដទៃទៀត១៤នាក់ស្លាប់ភ្លាមៗ ខណៈអ្នករស់រានតែម្នាក់គត់ គឺមន្ត្រីសន្តិសុខអាមេរិកាំងឈ្មោះ Harold Julien បានផ្តល់សក្ខីកម្មខ្លះមុននឹងស្លាប់នៅមន្ទីរពេទ្យប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។ ការស្វែងរកកន្លែងធ្លាក់ត្រូវចំណាយពេលជាង១៥ម៉ោង ដោយសារព្រៃក្រាស់ និងកង្វះកិច្ចសហប្រតិបត្តិការពីអាជ្ញាធរមូលដ្ឋានក្នុងការចាប់ផ្តើមស្វែងរកភ្លាមៗ—ចំណុចមួយដែលអ្នកស៊ើបអង្កេតជំនាន់ក្រោយចាត់ទុកថាគួរឲ្យសង្ស័យ។

លោក Hammarskjöld ត្រូវប្រឈមមុខនឹងសម្ពាធនយោបាយយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ មុននឹងគាត់ស្លាប់តែពីរបីខែ។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត Nikita Khrushchev បានថ្កោលទោសលោក Hammarskjöld នៅមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិថា មិនអព្យាក្រឹតគ្រប់គ្រាន់ ហើយបានស្នើឲ្យលុបចោលមុខតំណែងអគ្គលេខាធិការតែម្នាក់ ជំនួសដោយក្រុម «troika» បីនាក់ តំណាងលោកខាងលិច ប្លុកសូវៀត និងប្រទេសមិនចូលបក្សណាមួយ ដើម្បីធានាតុល្យភាពអំណាច។ លោក Hammarskjöld បដិសេធមិនចុះចេញពីតំណែងតាមការទាមទារនេះ ដោយអះអាងថា ការចុះចេញរបស់គាត់ នឹងបំផ្លាញភាពជឿទុកចិត្តលើអង្គភាពអគ្គលេខាធិការ ចំពោះប្រទេសតូចៗដែលពឹងផ្អែកលើអង្គការសហប្រជាជាតិជាកន្លែងការពារចុងក្រោយ។ ជម្លោះនេះនៅតែបន្តខ្លាំងឡើងៗ រហូតដល់ថ្ងៃគាត់ស្លាប់ ធ្វើឲ្យអ្នកសិក្សាខ្លះចាត់ទុកសម្ពាធនយោបាយនេះ ជាផ្នែកមួយនៃបរិបទដែលមិនអាចមិនគិតដល់ ពេលវិភាគទ្រឹស្តីផ្សេងៗអំពីមូលហេតុគ្រោះថ្នាក់។

រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ (បន្ត)៖ ការស៊ើបអង្កេតដែលមិនចប់ A

ការស៊ើបអង្កេតផ្លូវការដំបូង ដឹកនាំដោយក្រុមប្រឹក្សារ៉ូដេស៊ីខាងជើងឆ្នាំ១៩៦១-១៩៦២ បានសន្និដ្ឋានថា ការធ្លាក់នេះទំនងជាកំហុសអ្នកបើកយន្តហោះ ដោយសារបានហោះទាបពេកនៅពេលចូលចត។ ប៉ុន្តែសេចក្តីសន្និដ្ឋាននេះត្រូវបានចោទសួរស្ទើរតែភ្លាមៗ៖ សាក្សីនៅលើដីជាច្រើននាក់ បានរាយការណ៍ថាឃើញពន្លឺភ្លឺ ឬឮសម្លេងផ្ទុះនៅលើមេឃមុនពេលយន្តហោះធ្លាក់ ហើយខ្លះថែមទាំងអះអាងឃើញយន្តហោះមួយទៀតនៅជិតនោះ។ ក្រុមអ្នកស៊ើបអង្កេតឯករាជ្យជនជាតិស៊ុយអែតឈ្មោះ Bengt Rösiö បានពិនិត្យសាឡើងវិញនៅទសវត្សរ៍១៩៩០ ហើយនៅតែគាំទ្រសម្មតិកម្មឧប្បត្តិហេតុចៃដន្យ ប៉ុន្តែសៀវភៅស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេស Susan Williams ក្នុងឆ្នាំ២០១១ («Who Killed Hammarskjöld?») បានប្រមូលឯកសារ និងសក្ខីកម្មថ្មីៗជាច្រើន ដែលពន្លឿនចំណាប់អារម្មណ៍សាធារណជនពិភពលោកឡើងវិញ។ អ្នករស់រានតែម្នាក់គត់ Harold Julien បានរស់នៅមន្ទីរពេទ្យប្រមាណ៦ថ្ងៃ ហើយត្រូវបានគេអះអាងថាបាននិយាយអំពី «ការផ្ទុះ» ជាច្រើនដងមុននឹងគាត់ស្លាប់ ទោះបីជាគាត់ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពថប់ដង្ហើមធ្ងន់ធ្ងរ ហើយសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់គាត់មិនច្បាស់លាស់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីចាត់ទុកជាភស្តុតាងសម្រេចក៏ដោយ—ចំណុចនេះនៅតែជាកត្តាមួយដែលក្រុមអ្នកគាំទ្រទ្រឹស្តីការវាយប្រហារយកមកលើកឡើងម្តងហើយម្តងទៀត។

រង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពប្រចាំឆ្នាំ១៩៦១ ត្រូវបានប្រកាសប្រគល់ឲ្យលោក Hammarskjöld តែប៉ុន្មានសប្តាហ៍ក្រោយគាត់ស្លាប់—ជាការសម្រេចចិត្តរបស់គណៈកម្មាធិការណូបែលក្រោយពេលគាត់ស្លាប់រួចទៅហើយ ធ្វើឲ្យគាត់ក្លាយជាអ្នកទទួលរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពតែម្នាក់គត់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលទទួលបានរង្វាន់នេះក្រោយពេលស្លាប់។ លោក U Thant អ្នកការទូតជនជាតិភូមា ត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គលេខាធិការទី៣បន្តតំណែងបន្ទាប់ពីនោះមិនដល់ពីរខែ ហើយបានទទួលបន្ទុកបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការនៅកុងហ្គោ ដែលទីបំផុតបានបញ្ចប់ការបំបែកខ្លួនរបស់ Katanga នៅដើមឆ្នាំ១៩៦៣។ ក្រោយមកទៀត គណៈកម្មាធិការណូបែលបានផ្លាស់ប្តូរបទបញ្ជាផ្ទៃក្នុង ដាក់កំហិតលើការដាក់ឈ្មោះជាបេក្ខជនក្រោយស្លាប់ដ៏តឹងរ៉ឹងជាងមុន។ ក្នុងអាផាតមិនរបស់គាត់នៅញូវយ៉ក អ្នកជិតខាងបានរកឃើញសៀវភៅកំណត់ហេតុផ្ទាល់ខ្លួនមួយក្បាល ដែលក្រោយមកបោះពុម្ពជាសាធារណៈក្រោមឈ្មោះ «Markings» (ជាភាសាស៊ុយអែត Vägmärken) ឆ្នាំ១៩៦៣ ដែលបង្ហាញផ្នែកខាងក្នុងផ្លូវចិត្ត និងជំនឿសាសនាដ៏ជ្រៅជ្រះរបស់គាត់ ដែលមនុស្សជាច្រើននៅតែអានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។

ពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍២០១០ អង្គការសហប្រជាជាតិខ្លួនឯងបានសម្រេចបើកការស៊ើបអង្កេតឡើងវិញជាផ្លូវការ។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៥ លោកចៅក្រម Mohamed Chande Othman អតីតប្រធានចៅក្រមកំពូល Tanzania ត្រូវបានតែងតាំងជាមេដឹកនាំក្រុមអ្នកជំនាញឯករាជ្យ ដើម្បីពិនិត្យឯកសារ និងសក្ខីកម្មថ្មីៗឡើងវិញម្តងហើយម្តងទៀត។ របាយការណ៍ឆ្នាំ២០១៩ របស់លោកបានសន្និដ្ឋានថា «មានលទ្ធភាពសមហេតុផល» ដែលយន្តហោះត្រូវបានវាយប្រហារ ឬបង្ខំឲ្យធ្លាក់ដោយកម្លាំងខាងក្រៅ ហើយបានស្នើឲ្យរដ្ឋសមាជិកមួយចំនួន—រួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស រុស្ស៊ី អាហ្វ្រិកខាងត្បូង និងបែលហ្សិក—បើកសម្ងាត់ឯកសារចារកម្មដែលនៅតែរក្សាសម្ងាត់។ ដល់ឆ្នាំ២០២៤ អគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិបច្ចុប្បន្នបានបន្តអំពាវនាវឲ្យរដ្ឋសមាជិកសហការបន្ថែមទៀត ដោយសារឯកសារសំខាន់មួយចំនួននៅតែជាប់នៅក្នុងប័ណ្ណសាររដ្ឋជាតិផ្សេងៗ។

រឿងទីពីរនៃថ្ងៃ៖ ១៨៥១ — កំណើតកាសែត New York Times B

ខណៈរឿងសំខាន់នៃថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា នាំយើងទៅកាន់ព្រៃនៅអាហ្វ្រិកកណ្តាលឆ្នាំ១៩៦១ រឿងទីពីរនាំយើងត្រឡប់ទៅរកសតវត្សទី១៩ ក្រុងញូវយ៉ក—ចំណុចកំណើតនៃស្ថាប័នសារព័ត៌មានមួយក្នុងចំណោមធំបំផុតលើពិភពលោកសព្វថ្ងៃ។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៥១ លេខដំបូងនៃកាសែតមួយឈ្មោះ «New-York Daily Times» ត្រូវបានបោះពុម្ពចែកចាយ លក់ក្នុងតម្លៃ១សេន (cent) ដោយអ្នកកាសែតវ័យក្មេងឈ្មោះ Henry Jarvis Raymond រួមជាមួយដៃគូអាជីវកម្ម George Jones និងអ្នកវិនិយោគទុនម្នាក់ឈ្មោះ Edward B. Wesley។ Raymond ដែលធ្លាប់ធ្វើការនៅកាសែត New York Tribune ក្រោមលោក Horace Greeley បានដឹងច្បាស់ពីទីផ្សារកាសែតញូវយ៉កដ៏មមាញឹក ដែលពេលនោះគ្របដណ្តប់ដោយ «penny press» ភាគច្រើនផ្តោតលើដំណឹងអាក្រក់ ឧក្រិដ្ឋកម្ម និងភាសាតឹងតែងតាមបក្សពួកនយោបាយ។

លិខិតប្រកាសបុព្វបទ (prospectus) របស់កាសែតថ្មីនេះបានសន្យាថា នឹង «ពិនិត្យដោយសេរីនូវចរិតលក្ខណៈ និងបំណងប្រាថ្នារបស់មន្ត្រីសាធារណៈ គុណសម្បត្តិ និងគុណវិបត្តិនៃរដ្ឋបាលគ្រប់ជាន់ថ្នាក់—ថ្នាក់ជាតិ រដ្ឋ និងក្រុងសាលា—ព្រមទាំងតម្លៃពិតនៃស្ថាប័ន គោលការណ៍ ទំនៀមទម្លាប់ និងវិជ្ជាជីវៈគ្រប់មុខ»។ Raymond សន្យាថានឹងសរសេរដោយភាពស្ងប់ស្ងាត់ តុល្យភាព ជាជាងញាប់ញ័រតាមទំនៀមកាសែតសម័យនោះ—ជាចំណុចលក្ខណៈពិសេសដែលធ្វើឲ្យកាសែតនេះទាក់ទាញអ្នកអានស្រទាប់អភិជន និងអាជីវករនៅញូវយ៉ក លឿនជាងកាសែតដទៃទៀត។

កាសែតនេះបានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះជាច្រើនលើក៖ ឆ្នាំ១៨៥៧ ពេលបញ្ឈប់ការបោះពុម្ពលេខល្ងាច ឈ្មោះត្រូវកាត់ខ្លីទៅជា «The New-York Times»។ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩៦ ក្រោយពេលអ្នកជំនួញកាសែតវ័យក្មេងឈ្មោះ Adolph Ochs ទិញយកកាសែតនេះ—ដែលពេលនោះជិតក្ស័យធន—សញ្ញាភ្ជាប់ (hyphen) ត្រូវលុបចេញ ក្លាយជាឈ្មោះទំនើប «The New York Times» ព្រមទាំងសេចក្តីប្រកាសគោលការណ៍ថ្មីមួយឃ្លា ដែលនៅតែបោះពុម្ពនៅជ្រុងកំពូលទំព័រមុខរហូតដល់សព្វថ្ងៃ៖ «All the News That’s Fit to Print» (រាល់ដំណឹងដែលសមនឹងបោះពុម្ព)។ ក្រោម Ochs កាសែតនេះបានផ្លាស់ប្តូរខ្លួនពីអាជីវកម្មជិតក្ស័យធនមួយ ទៅជាស្ថាប័នសារព័ត៌មានឈានមុខគេ តាមរយៈការស៊ើបអង្កេតធំៗ ដូចជាការលាតត្រដាងអំពើពុករលួយរបស់ក្រុម William M. «Boss» Tweed នៅទសវត្សរ៍១៨៧០ ដែលបានក្លាយជាគំរូដើមនៃសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេតអាមេរិក។

នៅដើមឆ្នាំ១៨៥១ ការិយាល័យដំបូងរបស់កាសែតនេះមានទំហំតូចមួយ ស្ថិតនៅផ្លូវ Nassau Street ក្រុងញូវយ៉ក ជាមួយបុគ្គលិកសរុបមួយក្រុមតូច។ ថ្វីត្បិតជាកាសែតថ្មីមួយក្នុងចំណោមកាសែតជាច្រើនទសនៅញូវយ៉កពេលនោះក៏ដោយ Raymond បានប្រើប្រាស់បទពិសោធន៍ការិយាល័យកាសែតរបស់គាត់ ដើម្បីធានាឲ្យលេខដំបូងបោះពុម្ពគ្រប់ពេលវេលា ហើយចែកចាយបានលឿនល្មមធៀបនឹងគូប្រកួតប្រជែង។ ក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចំនួនអ្នកជាវបានកើនឡើងគួរឲ្យកត់សម្គាល់ ដោយសារកេរ្តិ៍ឈ្មោះជាកាសែតមួយដែលរាយការណ៍ដោយត្រឹមត្រូវ ខណៈកំពុងកើនឡើងចំណាប់អារម្មណ៍លើបញ្ហាទាសភាព និងនយោបាយជាតិ ដែលកំពុងតានតឹងកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ នាំទៅដល់សង្គ្រាមស៊ីវិលអាមេរិកក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់។ កំឡុងសង្គ្រាមនោះ អ្នកយកព័ត៌មានប្រចាំការរបស់កាសែតបានចូលរួមប្រមូលព័ត៌មានផ្ទាល់ពីរដ្ឋភាគខាងត្បូងផងដែរ—ការអនុវត្តន៍ដែលកម្រនៅសម័យនោះ។

ព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃ ១៨ កញ្ញា C

កាលបរិច្ឆេទខាងក្រោមទាំងអស់ផ្អែកលើប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានទំនើប ដែលប្រទេសពាក់ព័ន្ធសុទ្ធតែប្រើប្រាស់រួចទៅហើយនៅពេលនោះ ដូច្នេះមិនមានបញ្ហាប្រតិទិនជូលីយ៉ានចាស់ដូចអត្ថបទថ្ងៃមុនៗឡើយ។ ករណីតែមួយគត់ដែលត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នបន្តិច គឺគ្រោះថ្នាក់យន្តហោះលោក Hammarskjöld ដែលកើតឡើងជិតកណ្តាលអធ្រាត្រ រវាងព្រំដែនថ្ងៃទី១៧ និងថ្ងៃទី១៨—ប្រភពសំខាន់ៗភាគច្រើនកត់ត្រាការស្លាប់ថាកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៨ តាមម៉ោងក្នុងស្រុក ដែលអត្ថបទនេះប្រើជាគោល។

កើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ D

ក្នុងចំណោមឈ្មោះទាំងនេះ រឿងរបស់ Leonhard Euler គឺជារឿងមួយដែលអ្នកគណិតវិទ្យានៅតែនិទានឡើងវិញញឹកញាប់បំផុត។ គាត់ជាគណិតវិទូជនជាតិស្វីស ដែលបានផលិតស្នាដៃស្រាវជ្រាវច្រើនជាងគណិតវិទូណាម្នាក់ផ្សេងទៀតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ—ដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះឲ្យវិស័យក្រាហ្វ (ចាប់ពីបញ្ហាស្ពាន Königsberg ដ៏ល្បី) ចំនួនកុំផ្លិច និងអនុគមន៍ជាច្រើនដែលនៅតែប្រើប្រាស់ក្នុងសាលារៀនរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ចំណុចគួរឲ្យកត់សម្គាល់ បំផុត គឺ Euler បានក្លាយជាមនុស្សខ្វាក់ស្ទើរតែទាំងស្រុងក្រោយត្រឡប់ទៅរស់នៅទីក្រុង St. Petersburg ឆ្នាំ១៧៦៦ ប៉ុន្តែនៅតែបន្តផលិតស្នាដៃស្រាវជ្រាវប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃស្នាដៃសរុបទាំងអស់របស់គាត់ ក្នុងរយៈពេល១៧ឆ្នាំចុងក្រោយនៃជីវិត ដោយពឹងផ្អែកលើសមត្ថភាពចងចាំគណនាក្នុងចិត្ត និងជំនួយកូនចៅ និងសិស្សានុសិស្សក្នុងការសរសេរតាមអាន។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៧៨៣ Euler បានប្រាប់មេរៀនគណិតវិទ្យាដល់ចៅប្រុសម្នាក់ ធ្វើការគណនាលើក្តារខៀនអំពីចលនាបាឡុង ហើយពិភាក្សាជាមួយសិស្សរបស់គាត់ Lexell និង Fuss អំពីភពថ្មីរកឃើញឈ្មោះ Uranus—មុននឹងស្រាកលើកៅអីនៅរសៀលថ្ងៃនោះ ដោយសារឈាមហូរក្នុងខួរក្បាល។ ពាក្យចុងក្រោយរបស់គាត់ថា «ខ្ញុំកំពុងស្លាប់» មុននឹងបាត់ស្មារតី ហើយស្លាប់ចុះនៅម៉ោងប្រមាណ១១យប់នៅថ្ងៃដដែល។

ហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ E

ជាង៦ទសវត្សរ៍ក្រោយការស្លាប់របស់លោក Hammarskjöld ការជជែកគ្នាអំពីអនាគត និងភាពគួរឲ្យទុកចិត្តរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ នៅតែស្រដៀងនឹងសម័យគាត់ជាច្រើនផ្នែក៖ សំណួរអំពីលទ្ធភាពរបស់អគ្គលេខាធិការក្នុងការសម្តែងអព្យាក្រឹតភាព ខណៈត្រូវសម្រេចចិត្តលើវិបត្តិសកម្មនានា នៅតែជាបញ្ហាស្នូលចំពោះថ្នាក់ដឹកនាំអង្គការសហប្រជាជាតិសព្វថ្ងៃ ចាប់ពីវិបត្តិអ៊ុយក្រែន រហូតដល់តំបន់អាហ្រ្វិកកណ្តាល។ រង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពក្រោយស្លាប់តែម្តងគត់របស់គាត់ គោលការណ៍ «ការទូតស្ងាត់ៗ» និងសៀវភៅ «Markings» នៅតែត្រូវបានបង្រៀន និងអានក្នុងសាលាការទូតជាច្រើនប្រទេស ខណៈអង្គការសហប្រជាជាតិខ្លួនឯងនៅតែបន្តផលិតរបាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតបន្ថែម—ជាសញ្ញាបង្ហាញថា ការស្វែងរកការពិតអំពីមរណភាពអគ្គលេខាធិការជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងភាពគួរឲ្យទុកចិត្តរបស់ស្ថាប័នខ្លួនឯងផងដែរ។

ចំណែកកាសែត New York Times វិញ បន្សល់ទុកមរតកខុសគ្នាទាំងស្រុង ប៉ុន្តែសំខាន់ស្មើគ្នា។ សព្វថ្ងៃ វាជាកាសែតដែលទទួលបានពានរង្វាន់ Pulitzer ច្រើនជាងស្ថាប័នព័ត៌មានផ្សេងទៀតទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយបានផ្លាស់ប្តូរខ្លួនពីកាសែតក្រដាសមួយសន្លឹក ទៅជាស្ថាប័នព័ត៌មានឌីជីថលដែលមានអ្នកជាវលើសពី១០លាននាក់ជុំវិញពិភពលោក។ ចលនា «penny press» ដែលកាសែតនេះកកើតឡើងដើម្បីតតាំង បានវិវត្តទៅជាចម្បាំងថ្មីស្តីពីព័ត៌មានក្លែងក្លាយ (misinformation) និងបញ្ញាសិប្បនិម្មិតបង្កើតមាតិកាក្លែងបន្លំ—ធ្វើឲ្យសំណួរដើមរបស់ Raymond ក្នុងលិខិតប្រកាសបុព្វបទឆ្នាំ១៨៥១ អំពីតុល្យភាព និងភាពត្រឹមត្រូវក្នុងសារព័ត៌មាន នៅតែជាសំណួរបន្ទាន់ដដែលនាពេលបច្ចុប្បន្ន។

ចំណែកមនុស្សដែលកើត ឬស្លាប់នៅថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា ក៏បន្សល់ទុកឥទ្ធិពលនៅតែមានជីវិតសព្វថ្ងៃដូចគ្នា។ វិធីសាស្ត្រគណិតវិទ្យារបស់ Euler នៅតែជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃវិស្វកម្ម រូបវិទ្យា និងវិទ្យាសាស្ត្រកុំព្យូទ័រទំនើប ចំណែកសេចក្តីសម្រេចរបស់ចៅក្រម Ruth Bader Ginsburg នៅតុលាការកំពូលសហរដ្ឋអាមេរិក នៅតែជាឯកសារយោងស្នូលក្នុងវិវាទច្បាប់សមភាពយេនឌ័រនៅសហរដ្ឋអាមេរិកបច្ចុប្បន្ន។ ចំណែកតន្ត្រីរបស់ Jimi Hendrix នៅតែជាឯកសារយោងស្នូលមួយសម្រាប់តារាហ្គីតារ rock ស្ទើរគ្រប់ជំនាន់ក្រោយ ដែលបង្ហាញថាឥទ្ធិពលវប្បធម៌មិនចាំបាច់ភ្ជាប់ដោយផ្ទាល់ជាមួយស្ថាប័នធំៗដូចអង្គការសហប្រជាជាតិ ឬកាសែតធំៗនោះទេ។

ដឹងឬទេ? F

អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ G

សំណួរញឹកញាប់ H