០១រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ៖ ថ្ងៃដែលឃើញមហាសមុទ្រថ្មី

ចាប់ពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៥ អេស្ប៉ាញបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនកងកម្លាំងទៅដល់កោះ Caribbean និងច្រាំងទ្វីបអាមេរិកកណ្តាល ដើម្បីស្វែងរកមាស ដីធ្លី និងផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីៗ។ Vasco Núñez de Balboa កំណើតនៅស្រុក Extremadura ប្រទេសអេស្ប៉ាញ បានធ្វើដំណើរឆ្លងសមុទ្រអាត្លង់ទិកមកកាន់កោះ Hispaniola ជាមួយបេសកកម្មរបស់ Rodrigo de Bastidas ក្នុងឆ្នាំ១៥០១ ប៉ុន្តែក្រោយមកបានក្លាយជាកសិករជំពាក់បំណុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅកោះនោះ។ ដើម្បីគេចផុតពីម្ចាស់បំណុល គាត់បានលាក់ខ្លួនក្នុងធុងឈើមួយ ដើម្បីឡើងជិះនាវាមួយក្បាលកំពុងធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីលំនៅថ្មីមួយឈ្មោះ San Sebastián de Urabá នៅច្រាំងឧបទ្វីបប៉ាណាម៉ា។ ប៉ុន្តែពេលនាវាមកដល់ គាត់បានដឹងថាទីលំនៅនោះត្រូវបានបោះបង់ចោលរួចទៅហើយ ដោយសារការវាយប្រហាររបស់ជនជាតិដើមភាគតិច និងជំងឺគ្រុនក្តៅ។ Balboa ដែលធ្លាប់ធ្វើដំណើរកាត់តំបន់នេះពីមុន បានស្នើឲ្យផ្លាស់ទីលំនៅទៅច្រាំងម្ខាងទៀតនៃឈូងសមុទ្រ Urabá ជាកន្លែងដីធ្លីមានជីជាតិល្អជាង ហើយបានបង្កើតទីលំនៅថ្មីមួយឈ្មោះ Santa María la Antigua del Darién ដែលក្លាយជាទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍ដំបូងគេរបស់អឺរ៉ុបនៅលើដីគោកទ្វីបអាមេរិក។

នៅឆ្នាំ១៥១១ Balboa បានដឹកនាំបះបោរដ៏ស្ងប់មួយប្រឆាំងអភិបាលច្បាប់ Martín Fernández de Enciso ហើយឡើងកាន់តំណែងជាអភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃទីលំនៅ Darién ដោយខ្លួនឯង។ គាត់បានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពជាមួយមេដឹកនាំជនជាតិដើមភាគតិចម្នាក់ឈ្មោះ Careta តាមរយៈអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយកូនស្រីរបស់គាត់ ហើយបានទទួលព័ត៌មានសំខាន់មួយ។ នៅឆ្នាំ១៥១៣ កូនប្រុសរបស់មេដឹកនាំមួយទៀតឈ្មោះ Comagre បានប្រាប់ Balboa អំពីមហាសមុទ្រធំមួយ និងនគរដ៏សម្បូរមាសមួយ ស្ថិតនៅត្រើយម្ខាងទៀតនៃភ្នំតំបន់ដារីយ៉ែន ទៅខាងត្បូង។ ព័ត៌មាននេះបានធ្វើឲ្យ Balboa សម្រេចចិត្តរៀបចំបេសកកម្មសម្រាប់ភ្លាមៗ ដើម្បីរកឃើញមហាសមុទ្រនោះមុនគូប្រជែងរបស់គាត់នៅអេស្ប៉ាញ ជាពិសេស Enciso ដែលកំពុងតវ៉ាចំពោះការដកហូតអំណាចរបស់គាត់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៥១៣ Balboa បានដឹកនាំក្រុមអ្នកដើរផ្សងព្រេងប្រមាណ១៩០នាក់ជាជនជាតិអេស្ប៉ាញ ព្រមទាំងអ្នកនាំផ្លូវ និងអ្នកកាន់អីវ៉ាន់ជនជាតិដើមភាគតិចប្រមាណជាច្រើនរយនាក់ ចេញដំណើរពី Santa María la Antigua del Darién ឆ្ពោះទៅភ្នំតំបន់ដារីយ៉ែន។

ដំណើរឆ្លងកាត់ភ្នំតំបន់ដារីយ៉ែនពោរពេញទៅដោយការលំបាក ក្រុមអ្នកដំណើរត្រូវប្រយុទ្ធជាមួយកងទ័ពជនជាតិដើមភាគតិចមួយចំនួន ដែលមិនព្រមឲ្យឆ្លងកាត់ដីរបស់ខ្លួន ត្រូវឆ្លងកាត់អាកាសធាតុសើមក្តៅ ព្រៃដងហើរដ៏ក្រាស់ និងទន្លេជាច្រើនខ្សែ ខណៈអ្នកដំណើរជាច្រើននាក់ក្លាយជំងឺហត់នឿយធ្ងន់ធ្ងររហូតត្រូវទុកចោលនៅតាមផ្លូវ។ នៅចន្លោះផ្លូវ ក្រុមរបស់ Balboa ក៏ត្រូវប៉ះទង្គិចជាមួយកងទ័ពរបស់មេដឹកនាំក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះ Quarequa ដែលប្រឆាំងនឹងការឆ្លងកាត់ដីរបស់ខ្លួន មុននឹងចាញ់ដោយសារអាវុធដែក និងកាំភ្លើងដែលជនជាតិដើមភាគតិចមិនធ្លាប់ជួបប្រទះពីមុនមក ជាការប៉ះទង្គិចមួយក្នុងចំណោមជាច្រើន ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីតុល្យភាពអំណាចមិនស្មើគ្នារវាងអ្នកចម្លែកស្រុក និងអ្នកស្រុកដើមនៅសម័យនោះ។ ភូមិសាស្ត្រតំបន់ដារីយ៉ែនក៏ពិបាកខ្លាំង ដោយមានជួរភ្នំចោត និងជម្រាលថ្មចោទជាច្រើន ធ្វើឲ្យក្រុមអ្នកដំណើរជួនកាលត្រូវឆ្លងទន្លេតែមួយច្រើនដងលើកទីមួយ ដោយសារផ្លូវរាបស្មើស្ទើរតែគ្មាន។ នៅព្រឹកថ្ងៃទី២៥ ខែកញ្ញា Balboa និងក្រុមអ្នកនាំមុខរបស់គាត់បានឡើងដល់ជើងភ្នំមួយ ដែលមេដឹកនាំជនជាតិដើមភាគតិចធានាថា អាចមើលឃើញមហាសមុទ្រពីលើកំពូល។ Balboa បានបញ្ជាឲ្យក្រុមទាំងអស់ឈប់នៅជើងភ្នំ ហើយបានឡើងទៅតែម្នាក់ឯង ដើម្បីក្លាយជាអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានឃើញទេសភាពនោះ។ នៅពេលឡើងដល់កំពូល គាត់បានឃើញផ្ទៃទឹកធំសន្ធឹងស្កឹមស្កៃទៅដល់ជើងមេឃខាងត្បូង ហើយបានលុតជង្គង់ថ្វាយបង្គំអរព្រះគុណ មុននឹងហៅសមមិត្តរបស់គាត់ឡើងមកមើលរួមគ្នា។ អ្នកកត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យនោះ ដូចជា Gonzalo Fernández de Oviedo កត់ត្រាថា មនុស្សគ្រប់រូបនៅទីនោះបានស្បថថានឹងការពារសិទ្ធិកាន់កាប់ថ្មីនេះជូនព្រះចៅអធិរាជអេស្ប៉ាញ។ ដោយសារគាត់ឈរងាកមុខទៅទិសខាងត្បូងពេលឃើញលើកដំបូង Balboa បានដាក់ឈ្មោះមហាសមុទ្រនោះថា «Mar del Sur» ឬសមុទ្រខាងត្បូង ជាឈ្មោះដែលបន្តប្រើប្រាស់អស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍ រហូតដល់ Ferdinand Magellan ដាក់ឈ្មោះថ្មីថា Pacific ក្នុងឆ្នាំ១៥២០។

០២រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ (បន្ត)៖ ជោគវាសនារបស់អ្នករុករក

បួនថ្ងៃក្រោយពីការមើលឃើញដំបូង គឺនៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៥១៣ Balboa និងក្រុមតូចមួយបានធ្វើដំណើរចុះទៅដល់ច្រាំងឈូងសមុទ្រ San Miguel។ គាត់បានស្លៀកសំពត់ដែក កាន់ដាវ និងទង់ជាតិមានរូបព្រះនាងម៉ារី ដើរចូលទឹកសមុទ្រដល់ជង្គង់ ហើយប្រកាសដោយឈ្មោះព្រះចៅអធិរាជនៃកាស្ទីល និងអារ៉ាហ្គុង ថាមហាសមុទ្រទាំងមូល ដីគោក ជនជាតិ និងកោះទាំងអស់ដែលជាប់នឹងវា ត្រូវក្លាយជាកម្មសិទ្ធិអេស្ប៉ាញអស់កល្បជានិច្ច — ជាការអះអាងធំសម្បើមមួយស្របតាមគោលលទ្ធិ «ការរកឃើញ» ដែលអឺរ៉ុបប្រើដើម្បីទាមទារដីលើទ្វីបផ្សេងៗនៅសម័យនោះ។ ដំណឹងអំពី «សមុទ្រខាងត្បូង» បានធ្វើឲ្យរាជសំណាក់អេស្ប៉ាញរំភើបខ្លាំង ព្រះចៅអធិរាជ Ferdinand II បានតែងតាំង Balboa ជា «Adelantado» (អភិបាលអភិវឌ្ឍន៍) នៃមហាសមុទ្រខាងត្បូង ប៉ុន្តែក្នុងពេលដំណាលគ្នា ដោយបារម្ភពីអំណាចផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ Balboa ដែលកំពុងកើនឡើងលឿនពេក ព្រះអង្គបានតែងតាំងអភិជនចាស់ម្នាក់ឈ្មោះ Pedro Arias Dávila ហៅកាត់ថា Pedrarias ជាអភិបាលថ្មីលើដារីយ៉ែនទាំងមូល ក្នុងឆ្នាំ១៥១៤ ដោយដាក់ Balboa ស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជា។ ទំនាក់ទំនងរវាងបុរសទាំងពីរកាន់តែតានតឹងក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់ ជាពិសេសនៅពេល Balboa ចាប់ផ្តើមសាងសង់នាវាមួយចំនួននៅច្រាំងសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ដើម្បីរៀបចំរុករកទៅខាងត្បូងឆ្ពោះទៅកាន់នគរដ៏សម្បូរមាសមួយ ដែលក្រោយមកត្រូវដឹងថាជាចក្រភព Inca។ ក្នុងឆ្នាំ១៥១៩ Pedrarias បានចាប់ខ្លួន Balboa ដោយចោទប្រកាន់ថាមានផែនការក្បត់ និងបំបែកខ្លួនចេញពីអំណាចរាជការ។ បន្ទាប់ពីការជំនុំជម្រះដ៏ខ្លីមួយ Balboa ព្រមទាំងសហការីជិតស្និទ្ធចំនួន៤នាក់ទៀត ត្រូវបានកាត់កនៅទីលាន Acla ភាគខាងជើងប៉ាណាម៉ា។ ជោគវាសនាដ៏ចម្រូងចម្រាសនេះបានបញ្ចប់ជីវិតបុរសដែលធ្លាប់ជាអ្នកនាំមុខគេក្នុងការរុករករបស់អេស្ប៉ាញ ត្រឹមតែប្រាំមួយឆ្នាំក្រោយពីជោគជ័យដ៏ធំបំផុតរបស់គាត់។ ចំណែកឯឧបទ្វីបប៉ាណាម៉ាផ្ទាល់ បន្ទាប់ពីនោះមិនយូរប៉ុន្មាន បានក្លាយជាផ្លូវគោក «Camino Real» ដ៏សំខាន់បំផុតមួយរបស់ចក្រភពអេស្ប៉ាញ សម្រាប់ដឹកជញ្ជូនប្រាក់ និងលោហធាតុប្រណីតពី Peru ឆ្លងកាត់ទៅច្រាំងអាត្លង់ទិក មុននឹងបញ្ជូនបន្តទៅអេស្ប៉ាញ ជាកិច្ចការមួយដែលនឹងឆ្លុះបញ្ចាំងឡើងវិញជាង៤០០ឆ្នាំក្រោយមក តាមរយៈការសាងសង់ប្រឡាយប៉ាណាម៉ា។

ក្នុងអំឡុងពេលនៅច្រាំងសមុទ្រថ្មី Balboa ក៏បានដឹងអំពីកោះជាច្រើននៅជិតនោះ ដែលសម្បូរទៅដោយគជខ្យង ជាកោះដែលក្រោយមកហៅថា Islas de las Perlas ឬ កោះគជខ្យង។ គាត់បានផ្ញើគជខ្យងទំហំធំមួយចំនួនត្រឡប់ទៅអេស្ប៉ាញជាអំណោយថ្វាយព្រះចៅអធិរាជ ជាភស្តុតាងបន្ថែមអំពីទ្រព្យសម្បត្តិដ៏សម្បូរបែបនៃមហាសមុទ្រថ្មីនេះ ដែលបានជំរុញឲ្យរាជសំណាក់អេស្ប៉ាញកាន់តែចាប់អារម្មណ៍ចំពោះការវិនិយោគរុករកបន្ថែមទៀត។

០៣រឿងទីពីរនៃថ្ងៃ៖ ១៩៨១ — ស្ត្រីដំបូងគេនៅតុលាការកំពូល

Sandra Day O’Connor កើតនៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣០ ក្នុងគ្រួសារចិញ្ចឹមគោនៅតំបន់ព្រំដែនរដ្ឋ Arizona និង Texas។ គាត់ចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យ Stanford តាំងពីអាយុ១៦ឆ្នាំ បានបញ្ចប់ថ្នាក់សេដ្ឋកិច្ច មុននឹងបន្តសិក្សានិតិសាស្ត្រនៅសាលានិតិសាស្ត្រ Stanford ហើយបានបញ្ចប់ការសិក្សាឆ្នាំ១៩៥២ ជាចំណាត់ថ្នាក់ទី៣ ក្នុងចំណោមនិស្សិតជាង១០០នាក់ ដោយចំណាត់ថ្នាក់ទី១ ធ្លាក់ទៅលើ William Rehnquist ដែលក្រោយមកនឹងក្លាយជាប្រធានចៅក្រមតុលាការកំពូល និងជាមិត្តរួមការងាររបស់គាត់ផ្ទាល់។ ទោះមានលទ្ធផលការសិក្សាឆើតឆាយបែបនេះក៏ដោយ O’Connor បានជួបនឹងការរើសអើងយេនឌ័រយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ពេលព្យាយាមស្វែងរកការងារជាមេធាវី ក្រុមហ៊ុនច្បាប់នៅរដ្ឋ California ជាច្រើនបានបដិសេធសម្ភាសន៍គាត់ ដោយអះអាងត្រង់ៗថាមិនចាំបាច់ជួលមេធាវីស្ត្រី ខណៈក្រុមហ៊ុនមួយបានស្នើឲ្យគាត់ធ្វើការជាលេខាធិការវិញ ជំនួសឲ្យតំណែងមេធាវី។ ដើម្បីទទួលបានបទពិសោធន៍វិជ្ជាជីវៈ គាត់ត្រូវទទួលយកមុខតំណែងមេធាវីរដ្ឋដោយគ្មានប្រាក់ខែ ក្នុងដំណាក់កាលដំបូង។

បន្ទាប់មក O’Connor បានផ្លាស់ទីលំនៅទៅរដ្ឋ Arizona ធ្វើការជាជំនួយអគ្គព្រះរាជអាជ្ញារដ្ឋ មុននឹងឈានឡើងកាន់តំណែងសមាជិកព្រឹទ្ធសភារដ្ឋ Arizona ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាមេដឹកនាំគណបក្សភាគច្រើននៅព្រឹទ្ធសភារដ្ឋណាមួយក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ជាស្ត្រីដំបូងគេ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។ ក្រោយមកគាត់ត្រូវបានតែងតាំងជាចៅក្រមតុលាការជាន់ខ្ពស់ស្រុក Maricopa County ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ និងចៅក្រមតុលាការឧទ្ធរណ៍រដ្ឋ Arizona ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩។ បទពិសោធន៍តុលាការជាបណ្តើរៗនេះបានធ្វើឲ្យគាត់ក្លាយជាបេក្ខជនដ៏សក្តិសមមួយ ពេលប្រធានាធិបតី Ronald Reagan ស្វែងរកអ្នកបំពេញការសន្យាឆ្នាំបោះឆ្នោត១៩៨០ របស់លោក ដែលនឹងតែងតាំងស្ត្រីម្នាក់ជាចៅក្រមតុលាការកំពូលជាលើកដំបូង។

នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨១ Reagan បានតែងតាំង O’Connor ជាផ្លូវការ ជំនួសកន្លែងចៅក្រម Potter Stewart ដែលចូលនិវត្តន៍។ ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តការតែងតាំងនេះជាឯកច្ឆន្ទ ដោយសម្លេង៩៩-០ នៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨១។ បួនថ្ងៃក្រោយមក គឺនៅថ្ងៃទី២៥ ខែកញ្ញា O’Connor បានស្បថចូលកាន់តំណែងជាផ្លូវការ ដោយប្រធានចៅក្រម Warren Burger ជាអ្នកអញ្ជើញស្បថ ក្លាយជាចៅក្រមទី១០២ របស់តុលាការកំពូល និងជាស្ត្រីដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រស្ថាប័ននេះ ចាប់តាំងពីបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ រហូតដល់ពេលនោះជិត១៩២ឆ្នាំ។

ក្នុងអំឡុងពេលជាង២ទសវត្សរ៍លើតុលាការកំពូល O’Connor បានក្លាយជាសម្លេងសំខាន់មួយក្នុងចំណោមចៅក្រម ដែលច្រើនតែផ្តល់សម្លេងសម្រេចក្នុងសំណុំរឿងចម្រូងចម្រាសជាច្រើន ចាប់ពីសិទ្ធិផលិតកម្ម (affirmative action) ការបែងចែកសាសនានិងរដ្ឋ រហូតដល់ច្បាប់ហិរញ្ញប្បទានយុទ្ធនាការបោះឆ្នោត។ គាត់បានចូលនិវត្តន៍ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ ដើម្បីមើលថែស្វាមី John ដែលកំពុងឈឺជំងឺវង្វេង ហើយត្រូវបានជំនួសដោយចៅក្រម Samuel Alito។ O’Connor ទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ នៅទីក្រុង Phoenix ក្នុងវ័យ៩៣ឆ្នាំ ដោយសារផលវិបាកនៃជំងឺវង្វេងកម្រិតខ្ពស់ និងជំងឺផ្លូវដង្ហើម តាមសេចក្តីប្រកាសរបស់តុលាការកំពូល។

បន្ថែមពីលើការងារតុលាការ O’Connor ក៏ជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅជាច្រើនក្បាល រួមមាន «Lazy B: Growing Up on a Cattle Ranch in the American Southwest» (២០០២) ជីវប្រវត្តិកុមារភាពរបស់គាត់នៅលើកសិដ្ឋានគោ សរសេររួមជាមួយបងប្រុស H. Alan Day និង «The Majesty of the Law» (២០០៣)។ ក្រោយចូលនិវត្តន៍ គាត់បារម្ភពីកម្រិតចំណេះដឹងស៊ីវិលសិក្សា (civics education) ដ៏ទាបនៅក្នុងសាលារៀនអាមេរិកាំង ក្រោយឃើញការស្ទង់មតិបង្ហាញថា យុវជនជាច្រើនមិនអាចនិយាយឈ្មោះអំណាចទាំង៣របស់រដ្ឋាភិបាលបានផង។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៩ គាត់បានបង្កើតគម្រោង iCivics ជាវេទិកាអប់រំស៊ីវិលសិក្សាតាមអនឡាញសម្រាប់សិស្សានុសិស្ស ដែលនៅតែដំណើរការនៅសាលារៀនរាប់ពាន់កន្លែងទូទាំងសហរដ្ឋអាមេរិករហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រធានាធិបតី Barack Obama បានប្រគល់ Presidential Medal of Freedom ជូន O’Connor ក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ដើម្បីទទួលស្គាល់ការចូលរួមចំណែករបស់គាត់ចំពោះជាតិ។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៨ O’Connor ខ្លួនឯងបានប្រកាសជាសាធារណៈថា គាត់ត្រូវបានធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យថាមានជំងឺវង្វេងដំណាក់កាលដំបូង ជាហេតុនាំឲ្យគាត់ដកខ្លួនចេញពីសកម្មភាពសាធារណៈភាគច្រើន ក្នុងឆ្នាំចុងក្រោយនៃជីវិត។ ការប្រកាសដ៏ក្លាហានរបស់គាត់ ក៏បានជួយបំបាត់ការចោទប្រកាន់អាម៉ាស់ (stigma) ជុំវិញជំងឺវង្វេង ហើយលើកទឹកចិត្តគ្រួសារជាច្រើនទៀត ឲ្យចែករំលែករឿងរបស់ខ្លួនជាសាធារណៈផងដែរ។

០៤ព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃ២៥ កញ្ញា

ព្រឹត្តិការណ៍ខាងក្រោមរាប់តាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ាន។ ព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ១៥១៣ កើតឡើងមុនការកែទម្រង់ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ាន (ឆ្នាំ១៥៨២) ដូច្នេះកាលបរិច្ឆេទដើមអាចប្រែប្រួលបន្តិចបន្តួច អាស្រ័យលើវិធីបំលែងប្រតិទិន។ ថ្ងៃទី២៥ ខែកញ្ញា កើតឡើងជាទីតាំងឆ្លងកាត់ព្រំដែនរវាងរដូវក្តៅ និងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះនៅអឌ្ឍគោលខាងជើង ហើយក៏ជាថ្ងៃដែលមានព្រឹត្តិការណ៍ចម្រុះជាច្រើនប្រភេទចែកគ្នាតាមរយៈពេលជិត៥សតវត្សរ៍ ចាប់ពីការរុករកភូមិសាស្ត្រ រហូតដល់ការតស៊ូមតិសិទ្ធិមនុស្ស ការវិវត្តបច្ចេកវិទ្យាទំនាក់ទំនង និងការតវ៉ាផ្នែកសិទ្ធិសេរីភាព។

០៥កើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ

William Faulkner កើតនៅថ្ងៃទី២៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៩៧ ក្នុងទីក្រុងតូចមួយឈ្មោះ New Albany រដ្ឋ Mississippi សហរដ្ឋអាមេរិក។ គាត់រស់នៅ និងសរសេររឿងភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់ Mississippi ស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួន ដោយបង្កើតពិភពប្រឌិតមួយឈ្មោះ Yoknapatawpha County ជាឆាកសម្រាប់ប្រលោមលោកល្បីៗជាច្រើនរបស់គាត់ រួមមាន «The Sound and the Fury» (១៩២៩) និង «As I Lay Dying» (១៩៣០) ដែលប្រើបច្ចេកទេសនិទានស្មុគស្មាញ ដូចជាការផ្លាស់ប្តូរទស្សនវិស័យអ្នកនិទាន និងចរន្តស្មារតី (stream of consciousness)។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ Faulkner បានទទួលពានរង្វាន់ណូបែលផ្នែកអក្សរសាស្ត្រ ដោយគណៈកម្មាធិការណូបែលកោតសរសើរស្នាដៃរបស់គាត់ថាជា «ការចូលរួមចំណែកដ៏មានឥទ្ធិពល និងខ្មែងខ្មាញ់ ចំពោះប្រលោមលោកអាមេរិកសម័យទំនើប»។ ក្នុងសុន្ទរកថាទទួលពានរង្វាន់នៅទីក្រុង Stockholm គាត់បានលើកឡើងយ៉ាងល្បីល្បាញថា មនុស្សជាតិនឹងមិនត្រឹមតែ «ស៊ូទ្រាំ» ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំង «នឹងឈ្នះ» លើការសាកល្បងនានាទៀតផង ជាការសម្តែងជំនឿជាក់លើសមត្ថភាព និងស្មារតីមនុស្សលោក ខណៈពិភពលោកកំពុងភ័យខ្លាចអំពីសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ។ Faulkner ទទួលមរណភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ប៉ុន្តែស្នាដៃរបស់គាត់នៅតែជាមូលដ្ឋានសិក្សាអក្សរសាស្ត្រអាមេរិកសំខាន់បំផុតមួយ រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ក្រៅពីជាអ្នកនិពន្ធ គាត់ក៏ធ្លាប់សរសេរអត្ថបទភាពយន្ត (screenplay) ជូនស្ទូឌីយោ Hollywood ជាច្រើនកម្រិត ដើម្បីរកចំណូលបន្ថែម ខណៈកំពុងតែងស្នាដៃប្រលោមលោកសំខាន់ៗរបស់ខ្លួន ដែលបង្ហាញពីជីវិតវិជ្ជាជីវៈអ្នកនិពន្ធពិបាកនៅសម័យនោះ ថ្វីត្បិតជោគជ័យផ្នែកសិល្បៈក៏ដោយ។

០៦ហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ

ការរកឃើញរបស់ Balboa បានដាក់មូលដ្ឋានឲ្យផែនទីភូមិសាស្ត្រនយោបាយពិភពលោកទំនើប។ ឧបទ្វីបប៉ាណាម៉ា ដែលគាត់ដើរឆ្លងកាត់ជាលើកដំបូង បន្តជាចំណុចប្រសព្វពាណិជ្ជកម្មសកលដ៏សំខាន់បំផុតមួយសព្វថ្ងៃ តាមរយៈប្រឡាយប៉ាណាម៉ា ដែលបើកប្រើប្រាស់ក្នុងឆ្នាំ១៩១៤ ហើយបច្ចុប្បន្នដឹកជញ្ជូនផលិតផលពាណិជ្ជកម្មពិភពលោកប្រមាណ៦%ក្នុងមួយឆ្នាំ។ ខ្សែផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែល Balboa ជួយបើកចំហនោះ បន្តជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច និងជម្លោះភូមិសាស្ត្រនយោបាយសំខាន់មួយ រហូតដល់សព្វថ្ងៃ ដូចជាកិច្ចចរចាអំពីអធិបតេយ្យភាពប្រឡាយក្នុងទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ រួមទាំងការផ្ទេរការគ្រប់គ្រងពេញលេញពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅឲ្យប៉ាណាម៉ាវិញ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ តាមកិច្ចព្រមព្រៀង Torrijos-Carter។

ចំណែក O’Connor ការតែងតាំងគាត់ក្នុងឆ្នាំ១៩៨១ បានបើកទ្វារឲ្យស្ត្រីជាច្រើនទៀតឡើងកាន់តំណែងកំពូលក្នុងវិស័យតុលាការ។ បច្ចុប្បន្ន ស្ត្រីបានកាន់តំណែងចៅក្រមតុលាការកំពូលសរុបចំនួន៦រូបរួចហើយ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រស្ថាប័ននេះ ខណៈគំរូវិជ្ជាជីវៈរបស់ O’Connor ក្នុងនាមជាចៅក្រមមធ្យោបាយសំខាន់ (swing vote) នៅតែជាមេរៀនសិក្សាចំពោះនិស្សិតច្បាប់ និងអ្នកសិក្សានយោបាយ អំពីតួនាទីស្ថាប័នយុត្តិធម៌ឯករាជ្យ។ គម្រោង iCivics ដែលគាត់បង្កើតឡើងក្រោយចូលនិវត្តន៍ ក៏នៅតែបន្តអប់រំសិស្សានុសិស្សរាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ អំពីរបៀបដំណើរការនៃរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកាំង។

០៧ដឹងឬទេ?

០៨សំណួរញឹកញាប់

០៩ប្រភពឯកសារយោង

1. Encyclopaedia Britannica — Vasco Núñez de Balboa
2. Encyclopaedia Britannica — Peace of Augsburg
3. National Archives — Bill of Rights (Milestone Documents)
4. National Archives — The Bill of Rights: A Transcription
5. Teaching American History — Henry Ford’s Five-Day Week
6. Engineering and Technology History Wiki — Milestones: TAT-1, 1956
7. National Archives — Executive Order 10730: Desegregation of Central High School
8. Encyclopaedia Britannica — Little Rock Nine
9. Supreme Court of the United States — Sandra Day O’Connor
10. Oyez — Sandra Day O’Connor
11. National Women’s History Museum — Sandra Day O’Connor
12. NobelPrize.org — William Faulkner, Biographical
13. Encyclopaedia Britannica — William Faulkner
14. Encyclopaedia Britannica — Philip I (King of Castile)
15. Encyclopaedia Britannica — Erich Maria Remarque
16. Encyclopaedia Britannica — John Bonham

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៦ ប្រភព