ថ្ងៃនេះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ · ១៤ តុលា — ថ្ងៃដែល Chuck Yeager ហោះហើរលឿនជាងសំឡេងជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដោយបើកយន្តហោះសាកល្បង Bell X-1
នៅព្រឹកថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៧ លើផ្ទៃមេឃវាលខ្សាច់រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា កម្លាំងអាកាសចរណ៍សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើតេស្តមួយដែលថ្ងៃនោះនៅតែជាការសម្ងាត់យោធា៖ លោក Chuck Yeager បើកយន្តហោះសាកល្បង Bell X-1 ហោះលឿនជាងល្បឿនសំឡេងជាលើកដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ខណៈជំនួយវេជ្ជសាស្ត្រនៅតែជាការសម្ងាត់ដែរ ព្រោះឆ្អឹងជំនីរបស់គាត់បាក់ពីរថ្ងៃមុននោះ។
សេចក្តីផ្តើម
អត្ថបទនេះនឹងនាំអ្នកទៅដល់ខណៈវិនាទីនោះ ជាមួយនឹងបរិបទមុន និងផលវិបាកបន្ទាប់ពីជើងហោះនោះ។ ក្រៅពីរឿងនេះ ថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ក៏ជាថ្ងៃដែលព្រឹត្តិការណ៍ធំមួយផ្សេងទៀតបានកើតឡើងផងដែរ៖ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅ Hastings ក្នុងឆ្នាំ១០៦៦ ដែលផ្លាស់ប្តូរផ្លូវប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេសទាំងមូល។ អត្ថបទក៏រំឭកព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃដដែលនេះ រួមទាំងអ្នកកើត និងអ្នកស្លាប់ក្នុងថ្ងៃនេះ ព្រមទាំងហេតុអ្វីរឿងទាំងនេះនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ។ ព័ត៌មានទាំងអស់ក្នុងអត្ថបទនេះផ្អែកលើឯកសារបណ្ណសាររបស់ Smithsonian National Air and Space Museum កងទ័ពអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក National Archives បណ្ណាល័យ Library of Congress NASA និងប្រភពស្រាវជ្រាវស្ថាប័នផ្សេងទៀតជាង ១៨ ប្រភព ដែលបានដាក់បញ្ជីនៅផ្នែកចុងអត្ថបទ។
០១ · រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃរឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ៖ ការហោះហើរលឿនជាងសំឡេងជាលើកដំបូង
ចាប់តាំងពីមនុស្សចាប់ផ្តើមហោះហើរដោយម៉ាស៊ីនក្នុងឆ្នាំ១៩០៣ អ្នកវិស្វករនិងអ្នកបើកយន្តហោះជាច្រើនជឿថា មានព្រំដែនរូបវិទ្យាមួយដែលមនុស្សមិនអាចហួសបាន៖ នៅជិតល្បឿនសំឡេង (ប្រហែល ១,២២៥ គីឡូម៉ែត្រ/ម៉ោង នៅកម្រិតទឹកសមុទ្រ) យន្តហោះនានាចាប់ផ្តើមញ័រយ៉ាងខ្លាំង បាត់បង់ការគ្រប់គ្រង ហើយពេលខ្លះបែកបាក់ចោលក្នុងអាកាស។ អ្នកសារព័ត៌មានហៅបាតុភូតនេះថា «ជញ្ជាំងសំឡេង» (sound barrier) ដូចជាព្រំដែនរាងកាយពិតប្រាកដដែលរារាំងមនុស្សពីល្បឿននេះ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ចប់ កងទ័ពអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក និងអង្គការស្រាវជ្រាវអវកាសចាស់ (National Advisory Committee for Aeronautics ឬ NACA ដែលក្រោយក្លាយជា NASA) សហការគ្នាបង្កើតកម្មវិធីសាកល្បងសម្ងាត់មួយ ដើម្បីស្វែងយល់ថាតើអាចហោះហើរឆ្លងកាត់ព្រំដែននេះដោយសុវត្ថិភាពដែរឬទេ។ គ្រោះថ្នាក់ពិតប្រាកដបានបញ្ជាក់ពីភាពគ្រោះថ្នាក់នេះហើយ៖ ថ្ងៃទី២៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៦ អ្នកបើកយន្តហោះអង់គ្លេស Geoffrey de Havilland Jr. ស្លាប់ក្នុងគ្រោះថ្នាក់យន្តហោះសាកល្បង DH 108 Swallow ជិតកម្រិត Mach 0.9 ខណៈរលកឆក់ (shock waves) បង្កជាការញ័រខ្លាំងលើស្លាបយន្តហោះ រហូតបំបែកស្លាបទាំងពីរធ្លាក់ចុះក្នុងឈូង Egypt Bay ភាគអង់គ្លេស។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះកាន់តែពង្រឹងទស្សនៈថា ការឆ្លងកាត់ Mach 1 អាចជា «ជញ្ជាំង» ពិតប្រាកដ ដែលមិនអាចហួសបានដោយសុវត្ថិភាព។
ក្រុមហ៊ុន Bell Aircraft បានរចនាយន្តហោះពិសេសមួយឈ្មោះ Bell X-1 ជាយន្តហោះម៉ាស៊ីនរ៉ុក្កែត រាងដូចគ្រាប់កាំភ្លើង .៥០ កាលីប្រ័រ ព្រោះគម្រូនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថាមានស្ថេរភាពល្អបំផុតនៅល្បឿនខ្ពស់។ អ្នកបើកយន្តហោះដែលត្រូវជ្រើសរើសសម្រាប់ភារកិច្ចនេះគឺលោក Charles «Chuck» Yeager អតីតយុទ្ធជនអាកាសចរណ៍វ័យ២៤ឆ្នាំ ជាអ្នកចម្បាំងក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ដែលធ្លាប់បាញ់ចោលយន្តហោះសត្រូវជាង១៣គ្រឿង។ គាត់ដាក់ឈ្មោះយន្តហោះនេះថា «Glamorous Glennis» តាមឈ្មោះភរិយារបស់គាត់។ យន្តហោះនេះមិនមានចលករផ្ទាល់ខ្លួនសម្រាប់ហោះឡើងទេ វាត្រូវដឹកឡើងលើអាកាសដោយម៉ាស៊ីនហោះធំ Boeing B-29 រួចទម្លាក់ចេញនៅកម្ពស់ប្រហែល ២០,០០០ ហ្វីត មុននឹងបញ្ឆេះម៉ាស៊ីនរ៉ុក្កែតផ្ទាល់ខ្លួន។ វិធីនេះជួយសន្សំសំចៃឥន្ធនៈបានច្រើន ព្រោះ X-1 មិនចាំបាច់ចំណាយឥន្ធនៈ ហោះឡើងលើដោយខ្លួនឯងចេញពីដីទេ ហើយអាចផ្តោតលើការសាកល្បងនៅកម្ពស់ខ្ពស់តែម្តង។
ប៉ុន្តែពីរថ្ងៃមុននឹងហោះហើរ Yeager បានជិះសេះនៅពេលយប់ ហើយធ្លាក់ពីលើសេះនោះ ធ្វើឲ្យឆ្អឹងជំនីរបស់គាត់ខាងស្តាំបាក់ពីរដុំ។ ដោយខ្លាចនឹងត្រូវដកចេញពីភារកិច្ចប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ គាត់មិនបានប្រាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាមួយឡើយ គ្រាន់តែសុំឲ្យគ្រូពេទ្យស៊ីវិលម្នាក់នៅក្រៅមូលដ្ឋានយោធាចងខ្សែសង្កត់រូបកាយគាត់ជាសម្ងាត់។ ដល់ព្រឹកថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា គាត់ឈឺខ្លាំងដល់ថ្នាក់មិនអាចប្រើដៃស្តាំបិទទ្វារយន្តហោះ Bell X-1 ដោយខ្លួនឯងបានទេ គាត់ត្រូវប្រើដំបងឈើដងអំបោសមួយដុំដែលកាត់ខ្លីជាដុំដងអន្លាក់ ជំនួយបិទសោទ្វារពីខាងក្នុងវិញ។ គ្មានអ្នកណាក្នុងក្រុមហោះជាតិការណ៍ក្រៅតែពីមិត្តភ័ក្តិជិតស្និទ្ធពីរបីនាក់ដឹងពីរបួសនេះឡើយ។
«ខ្ញុំយល់ថាភារកិច្ចនេះនឹងបញ្ចប់ដោយក្តីខកចិត្តជាធម្មតា ព្រោះព្រំដែនពិតប្រាកដមិនមែននៅលើមេឃទេ តែនៅក្នុងចំណេះដឹង និងបទពិសោធន៍របស់យើងអំពីការហោះហើរលឿនជាងសំឡេង»
— Chuck Yeager, ដកស្រង់ដោយ Smithsonian National Air and Space Museum
០២ · រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃរឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ (បន្ត)៖ ការសម្ងាត់ដ៏យូរអង្វែង
យន្តហោះ B-29 ដឹក Bell X-1 ឡើងលើអាកាសនៅម៉ោង១០:២៦ព្រឹក។ ដល់កម្ពស់ប្រហែល ២០,០០០ ហ្វីត Yeager ចុះពី B-29 ចូលទៅក្នុងបន្ទប់តូចចង្អៀតរបស់ X-1 ដោយប្រើដំបងឈើដងអំបោសនោះជំនួយបិទសោទ្វារ ព្រោះដៃស្តាំគាត់ខ្សោយពេកមិនអាចរុញយកកម្លាំង។ បន្ទាប់ពីទម្លាក់ចេញពី B-29 គាត់បញ្ឆេះម៉ាស៊ីនរ៉ុក្កែតទាំងបួន ហោះឡើងដល់កម្ពស់ ៤២,០០០ ហ្វីត។ តាមកំណត់ត្រារបស់ National Air and Space Museum ការឆ្លងកាត់ល្បឿនសំឡេងនោះកើតឡើងយ៉ាង «ធម្មតាដល់ថ្នាក់គួរឲ្យភ្ញាក់ផ្អើល» ដោយម៉ែត្រវាស់ល្បឿនលោតពី Mach 0.965 ទៅ Mach 1.06 ក្នុងរយៈពេលឆាប់រហ័ស ដោយគ្មានញ័រខ្លាំង ឬបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងណាមួយឡើយ ដូចអ្នកជំនាញធ្លាប់ព្រួយបារម្ភពីមុនមក។ ការឆ្លងកាត់នេះក៏បង្កើតសំឡេងផ្ទុះខ្យល់ខ្លាំង (sonic boom) ដំបូងគេឮពាសពេញវាលខ្សាច់ Mojave ដែលមនុស្សនៅជុំវិញនោះស្តាប់ឃើញ ដោយមិនដឹងថាអ្វីទេ។ ជើងហោះទាំងមូល ចាប់ពីការទម្លាក់ចេញរហូតដល់ចុះចត មានរយៈពេលត្រឹមតែ១៤នាទីប៉ុណ្ណោះ។
ដោយសារកម្មវិធីនេះជាការសម្ងាត់យោធាកម្រិតខ្ពស់ សមិទ្ធិផលនេះមិនត្រូវប្រកាសជាសាធារណៈភ្លាមៗឡើយ។ ព័ត៌មានចាប់ផ្តើមលេចធ្លាយទៅកាសែតនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែក្រុមហ៊ុន Bell និងកងទ័ពអាកាសមិនបានបញ្ជាក់ជាផ្លូវការទេ រហូតដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៨។ Yeager ខ្លួនឯងក៏មិនអាចនិយាយជាសាធារណៈអំពីជើងហោះនេះបានក្នុងរយៈពេលជិតមួយឆ្នាំដែរ។ គាត់ និងក្រុមការងារ NACA/Bell បន្តធ្វើតេស្តបន្ថែមជាច្រើនទៀត រហូតឈានទៅដល់ការហោះហើរនៅល្បឿន Mach 2 ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ ក្នុងយន្តហោះជំនាន់ក្រោយ Bell X-1A។ សម្រាប់សមិទ្ធិផលនេះ Yeager ទទួលមេដាយកិត្តិយស Collier Trophy និងក្រោយមកទទួល Congressional Silver Medal ជា «អ្នកហោះហើរដំបូងគេឆ្លងកាត់ល្បឿនសំឡេងក្នុងការហោះហើរតាមកម្រិត»។ គាត់បន្តអាជីពជាអ្នកបើកយន្តហោះសាកល្បង និងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់កងទ័ពអាកាសរហូតដល់ឋានៈ Brigadier General មុននឹងចូលនិវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ហើយទទួលមរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២០ វ័យ៩៧ឆ្នាំ ក្លាយជាតួអង្គជីវប្រវត្តិដ៏ល្បីល្បាញ របស់សតវត្សទី២០ តាមរយៈសៀវភៅជីវប្រវត្តិផ្ទាល់ខ្លួន «Yeager: An Autobiography» និងភាពយន្ត «The Right Stuff» ឆ្នាំ១៩៨៣ ដែលរស់ឡើងវិញនូវរឿងរបស់គាត់។
| ធ្នូ ១៩៤៧ | ព័ត៌មានអំពីជើងហោះនេះលេចធ្លាយទៅកាសែត ទោះបីជាកម្មវិធីនៅតែជាការសម្ងាត់យោធា |
| មិថុនា ១៩៤៨ | កងទ័ពអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក និងក្រុមហ៊ុន Bell បញ្ជាក់ជាផ្លូវការជាលើកដំបូងថា Yeager បានហោះហើរលឿនជាងសំឡេង |
| ១៩៥៣ | Yeager និងអ្នកបើកយន្តហោះផ្សេងទៀតបន្តហោះហើរនៅ Bell X-1A ដល់ល្បឿនជិត Mach 2.4 |
| ១៩៧៥-២០២០ | Yeager ចូលនិវត្តន៍ក្នុងឋានៈ Brigadier General ហើយទទួលមរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២០ វ័យ៩៧ឆ្នាំ |
ប្រភពខ្លះលើកតួលេខកម្ពស់ ឬល្បឿនច្បាស់ខ្លះខុសគ្នាបន្តិចបន្តួច (ឧទាហរណ៍ ៤២,០០០ ហ្វីត ធៀបនឹង ៤៣,០០០ ហ្វីត តាមប្រភពនីមួយៗ) ព្រោះឧបករណ៍វាស់ស្ទង់ជំនាន់នោះមិនទាន់មានភាពជាឯកភាពគ្នាទាំងស្រុង។ ដូចគ្នាដែរ រឿងឆ្អឹងជំនីបាក់របស់ Yeager មិនត្រូវបានគេដឹងជាសាធារណៈភ្លាមៗទេ វាចេញមកជាសាធារណៈតែច្រើនឆ្នាំក្រោយមក តាមរយៈកំណត់ចងចាំផ្ទាល់ខ្លួន និងជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ ដូច្នេះព័ត៌មានលម្អិតខ្លះស្ថិតលើសក្ខីកម្មរបស់គាត់ផ្ទាល់ ជាជាងឯកសារផ្លូវការនៅពេលនោះ។ អ្នកសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រអាកាសចរណ៍ភាគច្រើនយល់ស្របលើលំដាប់ព្រឹត្តិការណ៍ចម្បង ទោះបីជាព័ត៌មានលម្អិតតូចតាចមួយចំនួន ខុសគ្នាបន្តិចបន្តួចរវាងកំណត់ត្រាផ្សេងៗគ្នាក៏ដោយ។
០៣ · រឿងទីពីរនៃថ្ងៃរឿងទីពីរនៃថ្ងៃ៖ ១០៦៦ — ការប្រយុទ្ធនៅ Hastings
ជិត៩០០ឆ្នាំមុនរឿង Yeager ក្នុងព្រឹកថ្ងៃដដែលនេះ ព្រឹត្តិការណ៍មួយផ្សេងទៀតបានផ្លាស់ប្តូរផ្លូវប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុបទាំងមូល។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១០៦៦ ស្តេចអង់គ្លេស Edward the Confessor បានទទួលមរណភាពដោយគ្មានកូនស្នងតំណែង។ អភិជនអង់គ្លេស Harold Godwinson ត្រូវបានតែងតាំងជាស្តេចភ្លាមៗ ប៉ុន្តែមានបុរសពីរនាក់ផ្សេងទៀតអះអាងសិទ្ធិលើបល្ល័ង្កនេះដែរ៖ ស្តេចន័រវេស Harald Hardrada និង William, Duke of Normandy ដែលអះអាងថា Edward ធ្លាប់សន្យាផ្តល់រាជបល្ល័ង្កដល់គាត់តាំងពីឆ្នាំ១០៥១ ខណៈអ្នកគាំទ្រ Harold ថា ការសម្រេចចុងក្រោយបំផុតរបស់ស្តេច Edward នៅលើគ្រែមរណៈ គឺប្រគល់រាជបល្ល័ង្កដល់ Harold ជាអ្នកសន្សំពិត។ ក្រណាត់ដេរ Bayeux Tapestry ខ្លួនឯង (ដែលចាត់ទុកជាឯកសារកត់ត្រាមកពីភាគី Norman) បង្ហាញឈុតមួយកាលពីឆ្នាំ១០៦៤ ដែល Harold ស្បថសច្ចាប្រណិធានចំពោះ William នៅ Normandy — ព្រឹត្តិការណ៍ដែល អ្នកគាំទ្រ William ចាត់ទុកជាការសន្យាផ្តល់រាជបល្ល័ង្ក ប៉ុន្តែអ្នកសិក្សាសម័យក្រោយចោទថា សច្ចាប្រណិធាននេះប្រហែលជា ត្រូវបានទាញយកដោយបង្ខិតបង្ខំ ខណៈ Harold កំពុងស្ថិតក្រោមការឃុំឃាំងជាក់ស្តែងរបស់ William។
ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១០៦៦ Harold ត្រូវប្រយុទ្ធតទល់ជាមួយ Harald Hardrada នៅភាគខាងជើងអង់គ្លេសសិន ហើយឈ្នះជ័យជម្នះនៅ Stamford Bridge។ ប៉ុន្តែក្នុងរយៈពេលតែពីរបីថ្ងៃក្រោយមក William បានចុះចតជាមួយកងទ័ពប្រហែល ៧,០០០ នាក់ (រួមទាំងទាហានជិះសេះ) នៅឆ្នេរ Pevensey ភាគខាងត្បូង។ Harold ត្រូវប្រញាប់ដឹកនាំកងទ័ពដែលនឿយហត់ដើររយៈចម្ងាយឆ្ងាយចុះមកខាងត្បូងវិញ ដើម្បីជួប William នៅជិតទីក្រុង Hastings។
ការប្រយុទ្ធចាប់ផ្តើមប្រហែលម៉ោង៩ព្រឹក ថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១០៦៦ នៅលើភ្នំតូចមួយ (ក្រោយហៅថា Senlac Hill) ចម្ងាយប្រហែល១១គីឡូម៉ែត្រពី Hastings។ កងទ័ព Anglo-Saxon របស់ Harold ឈរជាជញ្ជាំងខែលតឹងជិត តាមរបៀបប្រពៃណី ខណៈកងទ័ព Norman របស់ William មានទាហានជិះសេះ និងអ្នកបាញ់ព្រួញច្រើនជាង។ គ្រាមួយសំខាន់នៃការប្រយុទ្ធនេះគឺយុទ្ធសាស្ត្រ «ដកថយក្លែងក្លាយ» (feigned retreat) ដែលកងទ័ព Norman ធ្វើពីរបីលើក ធ្វើឲ្យទាហាន Anglo-Saxon មួយចំនួនចាកចេញពីជួរខែលដើម្បីដេញតាម រួចត្រូវទាហានជិះសេះ Norman បង្វិលត្រឡប់មកវិញកាប់សម្លាប់ នៅទីវាល។ យុទ្ធសាស្ត្រនេះបានធ្វើឲ្យជួរខែល Anglo-Saxon រហែកបន្តិចម្តងៗ។ ការប្រយុទ្ធបន្តរហូតដល់ល្ងាចជិត៩ម៉ោង។ តាមរឿងព្រេងប្រពៃណី (ដែលមិនទាន់មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់) Harold ត្រូវព្រួញចាក់ភ្នែក រួចត្រូវទាហានជិះសេះកាប់សម្លាប់។ កងទ័ព Anglo-Saxon បែកខ្ញែក ហើយ Harold ក្លាយជាស្តេច Anglo-Saxon ចុងក្រោយគេនៃប្រទេសអង់គ្លេស។
William ដើរទ័ពទៅដល់ទីក្រុងឡុងដ៍ ហើយទទួលបានការសន្យាចុះចូលពីអ្នកដឹកនាំក្រុងនោះ។ នៅថ្ងៃណូអែល ឆ្នាំ១០៦៦ គាត់ត្រូវបានគេតែងតាំងជាស្តេច William I ដំបូងគេនៃពូជ Norman នៅព្រះវិហារ Westminster Abbey ក្លាយជា «William the Conqueror»។ ជ័យជម្នះនេះបញ្ចប់រយៈពេលជិត៦០០ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងដោយពូជ Anglo-Saxon ហើយបើកយុគសម័យថ្មីដែលភាសាបារាំង-Norman លាយច្របល់ជាមួយភាសា Anglo-Saxon ដើម បង្កើតជាមូលដ្ឋានឲ្យភាសាអង់គ្លេសសម័យក្រោយ។ ក្នុងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ William ត្រូវបង្ក្រាបការបះបោរជាច្រើននៅភាគខាងជើងអង់គ្លេស ដោយវិធីសាស្ត្រដ៏ខ្លាំងក្លាដែលក្រោយហៅថា «Harrying of the North» (១០៦៩-១០៧០) ដែលបំផ្លាញភូមិស្រែចម្ការជាច្រើន ធ្វើឲ្យប្រជាជនរងគ្រោះនឹងភាពអត់ឃ្លាន។ ដើម្បីតាមដានទ្រព្យសម្បត្តិ និងដីធ្លីទាំងអស់ក្នុងនគរថ្មីនេះ William បញ្ជាឲ្យធ្វើសមិទ្ធិសំណេរ Domesday Book ក្នុងឆ្នាំ១០៨៦ ជាកំណត់ត្រាដីធ្លីលម្អិតបំផុតមួយរបស់អឺរ៉ុបសម័យកណ្តាល ដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រនៅតែប្រើប្រាស់សព្វថ្ងៃ។
០៤ · ព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃដដែលព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃ ១៤ តុលា
កាលបរិច្ឆេទ«១៤ តុលា ១០៦៦» ត្រូវបានកត់ត្រាតាមប្រតិទិនជូលីយ៉ាន ដែលជាប្រតិទិនតែមួយគត់ដែលអ្នកនៅសម័យនោះស្គាល់ ព្រោះប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានមិនទាន់មានរហូតដល់ឆ្នាំ១៥៨២។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រនៅតែប្រើកាលបរិច្ឆេទដើមនេះជាស្តង់ដារ ទោះបីតាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានទំនើប ថ្ងៃនោះនឹងត្រូវនឹងប្រហែលថ្ងៃទី២០ ខែតុលាក៏ដោយ។ ចំណែកព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតខាងក្រោមទាំងអស់ កើតឡើងក្រោយឆ្នាំ១៥៨២ ហើយប្រើប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានតាមធម្មតា។
ការប្រយុទ្ធនៅ Hastings — សូមមើលផ្នែក B។
Theodore Roosevelt ត្រូវគេបាញ់ក្នុងទីក្រុង Milwaukee តែនៅតែបន្តសុន្ទរកថា — អតីតប្រធានាធិបតីអាមេរិក Theodore Roosevelt ត្រូវបុរសម្នាក់ឈ្មោះ John Schrank បាញ់ត្រង់ទ្រូង មុននឹងចេញថ្លែងសុន្ទរកថាឃោសនាបោះឆ្នោត។ ប្រអប់វ៉ែនតា និងក្រដាសសុន្ទរកថាដែលបត់ក្នុងហោប៉ៅអាវ បានជួយបន្ថយកម្លាំងគ្រាប់កាំភ្លើង ធ្វើឲ្យរបួសមិនស្លាប់។ គាត់នៅតែឡើងឆាកថ្លែងសុន្ទរកថាអស់ជិតមួយម៉ោង ដោយគ្រាប់កាំភ្លើងនៅតែជាប់ក្នុងខ្លួន។ គាត់ចាប់ផ្តើមសុន្ទរកថាដោយប្រកាសថា «មិត្តភក្តិទាំងអស់គ្នា ខ្ញុំសូមឲ្យអ្នករាល់គ្នាស្ងាត់ស្ងៀមតាមដែលអាចធ្វើបាន។ ខ្ញុំមិនដឹងថាអ្នករាល់គ្នាយល់ច្បាស់ដែរឬទេថា ខ្ញុំទើបតែត្រូវគេបាញ់ តែវាត្រូវការច្រើនជាងនោះទៅទៀត ទើបអាចសម្លាប់ Bull Moose បាន» មុននឹងបន្តថ្លែងគោលនយោបាយឃោសនាបោះឆ្នោតរបស់គាត់ជាធម្មតា។
សៀវភៅ «Winnie-the-Pooh» របស់ A.A. Milne ចេញផ្សាយជាលើកដំបូង — សៀវភៅកុមារល្បីល្បាញនេះ ដែលមានតួអង្គខ្លាឃ្មុំឈ្មោះ Winnie-the-Pooh និងមិត្តៗក្នុងព្រៃ Hundred Acre Wood ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាលើកដំបូងនៅចក្រភពអង់គ្លេស ក្លាយជាស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រកុមារមួយក្នុងចំណោមដែលមានឥទ្ធិពលបំផុតរបស់សតវត្សទី២០។ តួអង្គនិងកន្លែងក្នុងសៀវភៅ បំផុសគំនិតចេញពីប្រដាប់ក្មេងលេងពិតរបស់កូនប្រុស Milne ឈ្មោះ Christopher Robin ខណៈគំនូរដោយ E.H. Shepard បានក្លាយជាទម្រង់រូបភាព Pooh ដ៏ស្គាល់ជាសកលរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។
Chuck Yeager ហោះហើរលឿនជាងសំឡេងជាលើកដំបូង — សូមមើលផ្នែក A។
យន្តហោះស៊ើប U-2 របស់អាមេរិកថតឃើញមីស៊ីលសូវៀតនៅគុយបា — រូបថតអាកាសពី U-2 បង្ហាញភស្តុតាងដំបូងគេថា សហភាពសូវៀតកំពុងតម្លើងមីស៊ីលនុយក្លេអ៊ែរនៅគុយបា ជាចំណុចចាប់ផ្តើមវិបត្តិមីស៊ីលគុយបា ដែលនាំពិភពលោកចូលជិតសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរជាងគ្រប់ពេលទាំងអស់។
Martin Luther King Jr. ទទួលរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព — លោក Martin Luther King Jr. វ័យ៣៥ឆ្នាំ ត្រូវបានប្រកាសជាអ្នកឈ្នះរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព ក្លាយជាមនុស្សវ័យក្មេងបំផុតគេនាពេលនោះដែលធ្លាប់ទទួលរង្វាន់នេះ សម្រាប់ការតស៊ូដោយសន្តិវិធីដើម្បីសិទ្ធិស្មើគ្នានៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ គាត់បរិច្ចាគប្រាក់រង្វាន់ទាំងអស់ចំនួន ៥៤,៦០០ដុល្លារ ទៅចលនាសិទ្ធិស៊ីវិល ដោយមិនរក្សាទុកសម្រាប់ខ្លួនឯងបន្តិចណាឡើយ។
Apollo 7 ធ្វើការផ្សាយទូរទស្សន៍ផ្ទាល់ជាលើកដំបូងពីអវកាស — អវកាសយានិកលើយាន Apollo 7 បានផ្សាយផ្ទាល់តាមទូរទស្សន៍ជាលើកដំបូងគេពីយានអវកាសអាមេរិកកំពុងគោចរជុំវិញផែនដី បើកផ្លូវឲ្យសាធារណជនឃើញអវកាសយានិកធ្វើការផ្ទាល់ភ្នែកជាលើកដំបូង។
Felix Baumgartner លោតពីអវកាសក្បែរ ហើយឆ្លងកាត់ល្បឿនសំឡេងដោយខ្លួនឯង — ក្នុងគម្រោង Red Bull Stratos លោក Felix Baumgartner លោតពីប៉េងប៉ោងឧស្ម័នដែលឡើងដល់កម្ពស់ ៣៨,៩៦៩ ម៉ែត្រ ធ្លាក់ចុះក្នុងល្បឿនកំពូល Mach 1.25 ក្លាយជាមនុស្សដំបូងគេឆ្លងកាត់ល្បឿនសំឡេងដោយគ្មានយានជំនិះជួយ ៦៥ឆ្នាំបន្ទាប់ពី Yeager ធ្វើវាដោយយន្តហោះ។
០៥ · កើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះកើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ
🌱 កើតនៅថ្ងៃ ១៤ តុលា
- ១៦៤៤ William Penn — អ្នកបង្កើតរដ្ឋ Pennsylvania
- ១៨៩០ Dwight D. Eisenhower — មេបញ្ជាការសម្ព័ន្ធមិត្តនិងប្រធានាធិបតីអាមេរិកទី៣៤
- ១៨៩៤ e.e. cummings — កវីអាមេរិកសម័យទំនើប
- ១៩២៧ Roger Moore — តារាសម្តែងអង់គ្លេស (James Bond)
🕯️ ស្លាប់នៅថ្ងៃ ១៤ តុលា
- ១៩៤៤ Erwin Rommel — មេទ័ពអាល្លឺម៉ង់ (ត្រូវបង្ខំឲ្យធ្វើអត្តឃាត)
- ១៩៧៧ Bing Crosby — តារាចម្រៀង-តារាសម្តែងអាមេរិក
- ២០២២ Robbie Coltrane — តារាសម្តែងស្កុតឡែន (Hagrid ក្នុង Harry Potter)
ក្នុងចំណោមឈ្មោះទាំងនេះ Dwight D. Eisenhower សាកសមនឹងទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍បំផុត ព្រោះជីវិតគាត់ភ្ជាប់ទៅនឹងស្មារតីនៃថ្ងៃនេះដោយផ្ទាល់៖ ជីវិតដែលចាប់ផ្តើមពីគ្រួសារក្រីក្រនៅទីក្រុង Abilene រដ្ឋ Kansas រហូតឡើងដល់តំណែងជា Supreme Allied Commander ដឹកនាំកងទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តលិចអឺរ៉ុបក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ជាអ្នកសម្រេចចិត្តចុងក្រោយផ្តល់ការអនុញ្ញាតឲ្យធ្វើប្រតិបត្តិការ D-Day ថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៤ ចុះឡើងច្រាំង Normandy ដែលនាំទៅរកការរំដោះអឺរ៉ុបលិចពីរបប Nazi។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម គាត់ក្លាយជា Supreme Commander ដំបូងគេនៃកងកម្លាំង NATO នៅអឺរ៉ុប មុននឹងឈ្នះការបោះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីទី៣៤ របស់សហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៥៣-១៩៦១។ ក្នុងអំឡុងតំណែងគាត់ បានចាប់ផ្តើមសាងសង់ប្រព័ន្ធផ្លូវហាយវេអន្តររដ្ឋ (Interstate Highway System) ដែលនៅតែជាឆ្អឹងខ្នងដឹកជញ្ជូនអាមេរិកសព្វថ្ងៃ ហើយក្នុងសុន្ទរកថាលាឈប់ពីតំណែងឆ្នាំ១៩៦១ គាត់បានព្រមានជាសាធារណៈអំពី «ស្មុគស្មាញឧស្សាហកម្ម-យោធា» (military-industrial complex) ដែលនៅតែជាឃ្លាសំខាន់មួយក្នុងការជជែកអំពីអំណាចយោធាសព្វថ្ងៃ។ មុនពេលឡើងកាន់តំណែងទាំងនេះ Eisenhower ធំធាត់ក្នុងគ្រួសារកសិករក្រីក្រនៅទីក្រុង Abilene រដ្ឋ Kansas ជាកូនទីបីក្នុងបងប្អូនប្រុសប្រាំមួយនាក់ រៀនចប់សាលាយោធា West Point ក្នុងឆ្នាំ១៩១៥។ ជាមេបញ្ជាការសម្ព័ន្ធមិត្ត គាត់ជាអ្នកចេញ«បញ្ជាថ្ងៃប្រយុទ្ធ» (Order of the Day) ដ៏ល្បីមួយសម្រាប់ទាហានមុនចុះឡើងច្រាំង Normandy ដោយសរសេរថា «អ្នកទាំងអស់គ្នាកំពុងចាប់ផ្តើមអភិយាត្រដ៏ធំ (the Great Crusade) ដែលយើងបានខិតខំរៀបចំអស់រយៈពេលជាច្រើនខែមកហើយ» — សារនេះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដល់ទាហានប្រមាណ១៦០,០០០នាក់ ដែលនឹងចុះឡើងច្រាំងក្នុងព្រឹកបន្ទាប់ ក្នុងចំណោមប្រតិបត្តិការចម្លងឆ្លងសមុទ្រធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា។
០៦ · ហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ
ជើងហោះរបស់ Yeager ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បានចាប់ផ្តើមយុគសម័យអាកាសចរណ៍ថ្នាក់លឿនជាងសំឡេង (supersonic) ដែលក្រោយមកនាំទៅរកយន្តហោះចម្បាំងលឿនបំផុត និងយន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរ Concorde ដែលធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ចម្ងាយសមុទ្រអាត្លង់ទិកក្នុងរយៈពេលតិចជាង៤ម៉ោង។ ប៉ុន្តែ Concorde ត្រូវឈប់ហោះក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ដោយផ្នែកមួយព្រោះសំឡេងផ្ទុះខ្យល់ (sonic boom) ខ្លាំងពេកសម្រាប់ហោះលើទឹកដីមានមនុស្សរស់នៅ។ សព្វថ្ងៃ NASA កំពុងស្វែងរកដំណោះស្រាយនោះឡើងវិញ តាមរយៈគម្រោង Quesst និងយន្តហោះសាកល្បង X-59 ដែលរចនាឡើងឲ្យបំបែកសំឡេងផ្ទុះខ្យល់ធម្មតាទៅជាសំឡេង «tap» ស្រាលៗប៉ុណ្ណោះ។ X-59 បានហោះជាលើកដំបូងកាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ ជាជំហានចុងក្រោយឆ្ពោះទៅរកការហោះហើរដឹកអ្នកដំណើរលឿនជាងសំឡេងលើដីគោកម្តងទៀត ជិត៨០ឆ្នាំក្រោយ Yeager។ បើគម្រោងនេះជោគជ័យ អាកាសយានិកសម័យក្រោយអាចធ្វើដំណើរពីទីក្រុងធំមួយទៅមួយទៀតលឿនជាងបច្ចុប្បន្នស្ទើរពាក់កណ្តាល ដោយមិនរំខានដល់អ្នកស្រុកនៅផែនដីខាងក្រោមឡើយ។
ចំណែកឯការប្រយុទ្ធនៅ Hastings បន្សល់ទុកកេរដំណែលដែលនៅតែមានឥទ្ធិពលលើភាសា និងច្បាប់អង់គ្លេសរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ការលាយច្របល់រវាងភាសាបារាំង-Norman និងភាសា Anglo-Saxon ដើម បង្កើតជាមូលដ្ឋានវាក្យសព្ទភាសាអង់គ្លេសទំនើប ដែលពាក្យជាច្រើនមានឫសពីរ (ឧទាហរណ៍ «cow» ជាភាសា Anglo-Saxon ធៀបនឹង «beef» ដែលមកពីភាសាបារាំង) ព្រោះកសិករ Anglo-Saxon ចិញ្ចឹមសត្វ ខណៈអភិជន Norman បរិភោគសាច់នោះ។ ក្រណាត់ដេរ Bayeux Tapestry ដែលកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍នេះជាភាពទស្សនីយ៍ ត្រូវបានចុះបញ្ជីក្នុងកម្មវិធី Memory of the World របស់ UNESCO ក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ជាឯកសារបេតិកភណ្ឌឯកសារពិភពលោក ហើយនៅតែជាតំណភ្ជាប់ការទូតវប្បធម៌រវាងអង់គ្លេស និងបារាំងសព្វថ្ងៃ។ លើសពីនេះ ប្រព័ន្ធសិទ្ធិដីធ្លីតាមរបៀបព្រះមហាក្សត្រជាម្ចាស់ដីទាំងអស់ (feudal system) ដែល William នាំចូល បានក្លាយជាគ្រឹះនៃប្រព័ន្ធកម្មសិទ្ធិដីធ្លីអង់គ្លេសអស់រយៈពេលច្រើនសតវត្សបន្ទាប់ ខណៈបន្ទាយថ្មបែប Norman ជាច្រើន រួមទាំង Tower of London ដែល William ចាប់ផ្តើមសាងសង់ នៅតែឈរជាសញ្ញាណនៃអំណាចនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍រាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។
ការស្រាវជ្រាវរបស់ NASA លើយន្តហោះ X-59 នាពេលបច្ចុប្បន្ន បន្តគោលដៅដដែលដែល Yeager ចាប់ផ្តើមកាលពីឆ្នាំ១៩៤៧៖ ធ្វើឲ្យការហោះហើរលឿនជាងសំឡេងក្លាយជារឿងធម្មតា និងសុវត្ថិភាពសម្រាប់មនុស្សទូទៅ។
ច្បាប់ទូទៅ (common law) ប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ចមូលដ្ឋាន និងសូម្បីតែឈ្មោះទីកន្លែងជាច្រើននៅអង់គ្លេស នៅតែផ្ទុកនូវស្នាមស្នាក់ពីការផ្លាស់ប្តូរអំណាចដែលចាប់ផ្តើមនៅ Hastings កាលពី៩៦០ឆ្នាំមុន។
០៧ · ដឹងឬទេ?ដឹងឬទេ?
ថ្ងៃស្តង់ដារពិភពលោក។
ថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ក៏ជា «ទិវាស្តង់ដារពិភពលោក» (World Standards Day) ដែលអង្គការស្តង់ដារអន្តរជាតិបីគឺ ISO IEC និង ITU (ស្ថាប័នឯកទេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ) រៀបចំរួមគ្នារៀងរាល់ឆ្នាំតាំងពីឆ្នាំ១៩៧០ ដើម្បីលើកតម្កើងការងាររបស់អ្នកជំនាញកំណត់ស្តង់ដារពិភពលោក។
Bell X-1 សព្វថ្ងៃ។
យន្តហោះ Bell X-1 «Glamorous Glennis» ដើមរបស់ Yeager ត្រូវបានតម្កល់ជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅសាលកម្សាន្ត Milestones of Flight របស់ Smithsonian National Air and Space Museum ជាប់នឹង Spirit of St. Louis និងម៉ូឌុលបញ្ជាការ Apollo 11។
គ្រាប់កាំភ្លើងនៅជាប់ក្នុងខ្លួនរហូត។
វេជ្ជបណ្ឌិតវាយតម្លៃថា ការវះកាត់ដកគ្រាប់កាំភ្លើងចេញពីទ្រូង Theodore Roosevelt មានហានិភ័យខ្ពស់ជាងការទុកវានៅទីនោះ ដូច្នេះគ្រាប់នេះនៅជាប់ក្នុងខ្លួនគាត់រហូតដល់គាត់ទទួលមរណភាពក្នុងឆ្នាំ១៩១៩។
៦៥ឆ្នាំក្រោយ ដោយគ្មានយន្តហោះ។
ថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ Felix Baumgartner ក្លាយជាមនុស្សដំបូងគេឆ្លងកាត់ល្បឿនសំឡេងដោយប្រើតែរាងកាយខ្លួនឯង (គ្មានយន្តហោះ) — កើតឡើងក្នុងកាលបរិច្ឆេទប្រតិទិនដដែលនឹង Yeager ធ្វើវាដោយយន្តហោះកាលពី៦៥ឆ្នាំមុន។
០៨ · សំណួរញឹកញាប់សំណួរញឹកញាប់
តើ «ជញ្ជាំងសំឡេង» (sound barrier) ជាអ្វី?
វាជាពាក្យសម្តីនិយាយពីលក្ខណៈអាកាសយានិកមួយ ដែលនៅជិតល្បឿនសំឡេង (ប្រហែល Mach 1) យន្តហោះជួបការញ័រខ្លាំង និងបញ្ហាគ្រប់គ្រង ធ្វើឲ្យវិស្វករសម័យ១៩៤០ស្មានថាមានព្រំដែនរូបវិទ្យាពិតប្រាកដមួយដែលមិនអាចហោះហួសបាន។ សូមមើលផ្នែក A។
តើនរណាជាមនុស្សដំបូងគេដែលបានបញ្ជាក់ថាហោះហើរលឿនជាងសំឡេង?
លោក Chuck Yeager អ្នកបើកយន្តហោះកងទ័ពអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក បានធ្វើដូច្នេះនៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយបើកយន្តហោះសាកល្បង Bell X-1 ដល់ល្បឿន Mach 1.06។ សូមមើលផ្នែក A។
តើហេតុអ្វីការប្រយុទ្ធនៅ Hastings ក្នុងឆ្នាំ១០៦៦ សំខាន់ដល់ថ្ងៃនេះ?
ជ័យជម្នះរបស់ William, Duke of Normandy លើ Harold II បញ្ចប់រយៈពេលជិត៦០០ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងដោយពូជ Anglo-Saxon និងបញ្ចូលឥទ្ធិពលភាសា-ច្បាប់ Norman ចូលក្នុងអង់គ្លេស ដែលនៅតែឃើញក្នុងភាសាអង់គ្លេស និងប្រព័ន្ធច្បាប់ទូទៅសព្វថ្ងៃ។ សូមមើលផ្នែក B។
តើមានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីផ្សេងទៀតកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា?
មានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ជាច្រើនទៀត រួមមានការបាញ់ព្យាយាមឃាតកម្ម Theodore Roosevelt ឆ្នាំ១៩១២ ការបោះពុម្ព Winnie-the-Pooh ឆ្នាំ១៩២៦ ការទទួលរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពរបស់ Martin Luther King Jr. ឆ្នាំ១៩៦៤ ការផ្សាយទូរទស្សន៍ផ្ទាល់ដំបូងពីអវកាសរបស់ Apollo 7 ឆ្នាំ១៩៦៨ និងការលោតឆ្លងកាត់ល្បឿនសំឡេងរបស់ Felix Baumgartner ឆ្នាំ២០១២។ សូមមើលផ្នែក C។
តើនរណាកើត ឬស្លាប់នៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា?
អ្នកកើតរួមមាន Dwight D. Eisenhower (១៨៩០) William Penn (១៦៤៤) និង Roger Moore (១៩២៧) ចំណែកអ្នកស្លាប់រួមមាន Erwin Rommel (១៩៤៤) Bing Crosby (១៩៧៧) និង Robbie Coltrane (២០២២)។ សូមមើលផ្នែក D។
តើហេតុអ្វីជើងហោះរបស់ Yeager នៅតែពាក់ព័ន្ធនឹងសព្វថ្ងៃ?
ការស្រាវជ្រាវការហោះហើរលឿនជាងសំឡេងបន្តជាមួយគម្រោង Quesst និងយន្តហោះ X-59 របស់ NASA ដែលព្យាយាមធ្វើឲ្យការហោះហើរដឹកអ្នកដំណើរលឿនជាងសំឡេងលើដីគោកអាចធ្វើទៅបានដោយសុវត្ថិភាព តាមរយៈបច្ចេកវិទ្យាកាត់បន្ថយសំឡេងផ្ទុះខ្យល់។ សូមមើលផ្នែក E។
តើការប្រយុទ្ធនៅ Hastings នៅតែជះឥទ្ធិពលដល់ពិភពលោកសព្វថ្ងៃដោយរបៀបណា?
ក្រៅពីភាសា និងច្បាប់ ក្រណាត់ដេរ Bayeux Tapestry ដែលកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍នេះ ត្រូវបានចុះបញ្ជីក្នុងកម្មវិធី Memory of the World របស់ UNESCO ក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ហើយនៅតែជាតំណភ្ជាប់វប្បធម៌រវាងអង់គ្លេស និងបារាំងសព្វថ្ងៃ។ សូមមើលផ្នែក E។
តើអត្ថបទនេះផ្អែកលើប្រភពអ្វីខ្លះ?
អត្ថបទនេះផ្អែកលើឯកសារបណ្ណសាររបស់ Smithsonian National Air and Space Museum កងទ័ពអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក National Archives, Library of Congress, NASA, English Heritage, Encyclopaedia Britannica, The Nobel Prize និង Fédération Aéronautique Internationale ក្នុងចំណោមប្រភពស្រាវជ្រាវផ្សេងទៀត។ សូមមើលផ្នែក I។
០៩ · ប្រភពប្រភព
- Smithsonian National Air and Space Museum — Chuck Yeager Broke the Sound Barrier in the Bell X-1
- Air Force Historical Support Division — 1947: Breaking the Sound Barrier
- The Chuck Yeager Foundation — Broken Ribs Before Breaking the Sound Barrier
- U.S. National Archives — Captain Chuck Yeager: Breaking the Sound Barrier
- HISTORY — Chuck Yeager Breaks the Sound Barrier
- English Heritage — What Happened at the Battle of Hastings
- Encyclopaedia Britannica — Battle of Hastings
- HISTORY — The Battle of Hastings
- HISTORY — Theodore Roosevelt Shot in Milwaukee
- The American Presidency Project (UC Santa Barbara) — Roosevelt’s Milwaukee Remarks, Full Text
- The Nobel Prize — Martin Luther King Jr., Facts
- HISTORY — Martin Luther King Jr. Wins the Nobel Peace Prize
- NASA — Apollo 7: The Future Begins
- NASA — Quesst Mission Marks X-59’s Historic First Flight
- Fédération Aéronautique Internationale (FAI) — Baumgartner’s Records Ratified
- Library of Congress — Prints & Photographs Online Catalog, Eisenhower Portrait
- U.S. National Archives — General Eisenhower’s Order of the Day (1944)
- UNESCO — Memory of the World Register (Bayeux Tapestry, inscribed 2007)
✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៨ ប្រភព
📅 ថ្ងៃនេះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ · Eksastra
អត្ថបទប្រចាំថ្ងៃ រំឭកព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោកតាមកាលបរិច្ឆេទ ជាភាសាខ្មែរ។
អត្ថបទប្រចាំថ្ងៃទាំងអស់ →← ម្សិលមិញ · ១៣ តុលាថ្ងៃស្អែក · ១៥ តុលា →ថ្ងៃដែល Jimmy Doolittle ហោះហើរដោយពឹងផ្អែកលើឧបករណ៍ទាំងស្រុងថ្ងៃដែល Saladin ដណ្តើមក្រុងយេរូសាឡឹមមកវិញអត្ថបទប្រចាំថ្ងៃទាំងអស់