
គួរដឹង · ជំងឺឃ្លង់ (ជំងឺហង្សិន) និងផែនការ «សូន្យជំងឺឃ្លង់» របស់ WHO — ការឆ្លងកាត់បន្ថយ៧០% ត្រឹមឆ្នាំ២០៣០ ខណៈករណីថ្មីជាច្រើននៅតែរកឃើញយឺតពេក
Mycobacterium leprae · ការព្យាបាល MDT ឥតគិតថ្លៃពី WHO-Novartis · PEP++ ការសាកល្បងទប់ស្កាត់ជំនាន់ថ្មី
⚡ សង្ខេបក្នុង ៣០ វិនាទី
ជំងឺឃ្លង់ ឬជំងឺហង្សិន (Hansen’s Disease) មិនមែនជាបណ្តាសា ឬជំងឺអាថ៌កំបាំងអ្វីនោះទេ — វាគ្រាន់តែជាការឆ្លងមេរោគបាក់តេរីរ៉ាំរ៉ៃមួយប្រភេទ បង្កដោយបាក់តេរី Mycobacterium leprae ដែលវាយប្រហារជាចម្បងលើស្បែក និងសរសៃប្រសាទគ្រឿងកុំព្យូទ័រ (peripheral nerves) ហើយព្យាបាលបានជាទាំងស្រុងតាំងពីទសវត្សរ៍១៩៨០មក ដោយប្រើថ្នាំរួមបញ្ចូលច្រើនប្រភេទ (multidrug therapy ឬ MDT) ដែលអង្គការសុខភាពពិភពលោក (World Health Organization ឬ WHO) ចែកចាយឥតគិតថ្លៃដល់អ្នកជំងឺគ្រប់រូបនៅទូទាំងពិភពលោក។ ទោះជាយ៉ាងណា ករណីថ្មីនៅតែកើតឡើងរាប់សែននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ផ្តោតបំផុតនៅឥណ្ឌា ប្រេស៊ីល និងឥណ្ឌូនេស៊ី ហើយភាគច្រើននៃអ្នកជំងឺថ្មីមួយចំនួនធំនៅតែត្រូវបានរកឃើញយឺតពេក រហូតដល់មានពិការភាពមើលឃើញរួចទៅហើយ — សញ្ញាបញ្ជាក់ថាការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យទាន់ពេលវេលានៅតែជាបញ្ហាប្រឈមចម្បង។ អត្ថបទនេះពន្យល់ពីវិទ្យាសាស្ត្រនៃជំងឺនេះ ដៃគូហិរញ្ញវត្ថុ WHO-Novartis ដែលរក្សាការផ្គត់ផ្គង់ថ្នាំ MDT ឥតគិតថ្លៃអស់រយៈពេលជាង២៥ឆ្នាំ យុទ្ធសាស្ត្រសកល «Towards Zero Leprosy» ២០២១-២០៣០ របស់ WHO និងការសាកល្បងវិធីទប់ស្កាត់ជំនាន់ថ្មីមួយហៅថា PEP++ ដែលនៅតែស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលសាកល្បងគ្លីនិក មិនទាន់ក្លាយជាគោលនយោបាយផ្លូវការនៅឡើយ។
០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ ជំងឺបាក់តេរីធម្មតាមួយ មិនមែនបណ្តាសា
ជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយ ជំងឺឃ្លង់ (leprosy) ត្រូវបានចាត់ទុកនៅតាមប្រពៃណីជាច្រើនកន្លែងថាជាបណ្តាសា ឬសញ្ញានៃអំពើបាបអតីតជាតិ ដោយសាររូបរាងខាងក្រៅដែលអាចផ្លាស់ប្តូរនៅដំណាក់កាលធ្ងន់ធ្ងរ។ ប៉ុន្តែតាមទស្សនៈវិទ្យាសាស្ត្រពេទ្យសព្វថ្ងៃ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) កំណត់និយមន័យវាយ៉ាងច្បាស់ថាជា «ជំងឺឆ្លងរ៉ាំរ៉ៃមួយប្រភេទបង្កដោយបាក់តេរី» ដែលប៉ះពាល់ជាចម្បងដល់ស្បែក សរសៃប្រសាទគ្រឿងកុំព្យូទ័រ ភ្នាសរំអិលផ្លូវដង្ហើមខាងលើ និងភ្នែក។ ដូចជំងឺឆ្លងបាក់តេរីផ្សេងទៀតដូចជារបេង ជំងឺឃ្លង់អាចធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យបាន និងព្យាបាលបានជាទាំងស្រុងលុះត្រាតែចាប់ផ្តើមព្យាបាលទាន់ពេលវេលា។ WHO សង្កត់ធ្ងន់ថាភាសាដែលប្រើពិពណ៌នាជំងឺនេះមានសារៈសំខាន់ — ការប្រើពាក្យចាស់ៗដូចជា «leper» ត្រូវជៀសវាង ជំនួសមកវិញត្រូវប្រើ «អ្នកជំងឺឃ្លង់» ឬ «អ្នកមានប្រវត្តិឆ្លងជំងឺឃ្លង់» ដើម្បីកុំឲ្យកាត់ទោសអត្តសញ្ញាណបុគ្គលតាមរយៈជំងឺតែមួយមុខ។
| បាក់តេរីបង្កជំងឺ | Mycobacterium leprae (និងប្រភេទក្បែរខាង M. lepromatosis ដែលរកឃើញក្រោយ) |
| សរីរាង្គប៉ះពាល់ចម្បង | ស្បែក សរសៃប្រសាទគ្រឿងកុំព្យូទ័រ ភ្នាសរំអិលច្រមុះ និងភ្នែក |
| ការឆ្លង | តម្រូវការប៉ះពាល់ជិតស្និទ្ធ និងយូរអង្វែងជាមួយអ្នកជំងឺមិនទាន់ព្យាបាល — មិនឆ្លងតាមការប៉ះស្ទាបធម្មតាទេ |
| ការព្យាបាល | ថ្នាំរួមបញ្ចូល MDT ឥតគិតថ្លៃ ៦ ឬ១២ខែ — ព្យាបាលបានជាទាំងស្រុងចាប់ពីទសវត្សរ៍១៩៨០ |
| ករណីថ្មីសកលក្នុងឆ្នាំ | ប្រមាណ១៧០.០០០-២០០.០០០នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ លើសពី១២០ប្រទេស (យោងតួលេខ WHO) |
០២មូលហេតុ និងការចម្លង៖ Mycobacterium leprae
បាក់តេរីបង្កជំងឺនេះត្រូវបានរកឃើញដំបូងឆ្នាំ១៨៧៣ដោយគ្រូពេទ្យន័រវេស Gerhard Armauer Hansen — ធ្វើឲ្យវាក្លាយជាបាក់តេរីដំបូងគេបំផុតដែលត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ដោយផ្ទាល់ជាមួយជំងឺមួយប្រភេទចំពោះមនុស្ស មុនពេលទ្រឹស្តីមេរោគ (germ theory) ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាទូទៅផងសោះ — ជាហេតុផលមួយដែលឈ្មោះជំនួស «ជំងឺហង្សិន» (Hansen’s Disease) ត្រូវបានប្រើក្នុងឯកសារវេជ្ជសាស្ត្រសព្វថ្ងៃ។ M. leprae ជាបាក់តេរីលូតលាស់យឺតបំផុតមួយក្នុងចំណោមបាក់តេរីស្គាល់ទាំងអស់ — ត្រូវការពេលប្រមាណ១២ទៅ១៤ថ្ងៃដើម្បីកើនចំនួនទ្វេដងតែម្តង (ធៀបនឹងប្រហែល២០នាទីសម្រាប់បាក់តេរី E. coli ធម្មតា) ហើយមិនអាចចិញ្ចឹមក្នុងបំពង់សាកល្បងមន្ទីរពិសោធន៍តាមវិធីធម្មតាបានទាល់តែសោះ — អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវពឹងផ្អែកលើម៉ូដែលសត្វសាកល្បងដូចជាបាតជើងកណ្តុរ ឬសត្វខ្លាចែក (armadillo) ព្រោះជាសត្វតែមួយគត់ក្រៅពីមនុស្សដែលងាយនឹងឆ្លងតាមធម្មជាតិ។
ការឆ្លងកើតឡើងតាមរយៈដំណក់ទឹករំអិលពីច្រមុះ និងមាត់របស់អ្នកជំងឺដែលមិនទាន់ព្យាបាល ក្នុងលក្ខខណ្ឌប៉ះពាល់ជិតស្និទ្ធ និងញឹកញាប់រយៈពេលយូរ (ជាធម្មតារាប់ខែ ឬរាប់ឆ្នាំរស់នៅជាមួយគ្នា) — មិនមែនតាមការចាប់ដៃ ការញ៉ាំបាយជាមួយគ្នា ឬការនៅជិតគ្នាបណ្តោះអាសន្នដូចជំងឺផ្តាសាយឡើយ។ WHO ប៉ាន់ស្មានថាមនុស្សប្រមាណ៩៥%មានភាពស៊ាំធម្មជាតិចំពោះបាក់តេរីនេះ ដោយសារហ្សែន និងប្រព័ន្ធភាពស៊ាំផ្ទាល់ខ្លួន — មានតែជនជាតិភាគតិចប៉ុណ្ណោះទើបនឹងវិវត្តទៅជាជំងឺបន្ទាប់ពីប៉ះពាល់។ រយៈពេលមិនឃើញរោគសញ្ញា (incubation period) វែងខ្លាំង ជាមធ្យមប្រមាណ៥ឆ្នាំ ប៉ុន្តែអាចលាតសន្ធឹងពី១ឆ្នាំដល់ជាង២០ឆ្នាំ — ជាមូលហេតុចម្បងមួយដែលការតាមដានប្រភពឆ្លងពិបាកធ្វើ។
០៣រោគសញ្ញា និងការចាត់ថ្នាក់គ្លីនិក
រោគសញ្ញាដំបូងបំផុតជាធម្មតាគឺស្នាមប្រែពណ៌នៅលើស្បែក — ស្លេកជាងស្បែកជុំវិញ ឬក្រហមស្រអាប់ — ដែលបាត់អារម្មណ៍ (ដល់ការប៉ះ កម្តៅ ឬការឈឺចាប់) ដោយសារបាក់តេរីវាយប្រហារកោសិកា Schwann ដែលរុំព័ទ្ធជុំវិញសរសៃប្រសាទគ្រឿងកុំព្យូទ័រ។ WHO ចែកចេញជាពីរប្រភេទសម្រាប់គោលបំណងព្យាបាលជាក់ស្តែងតាមចំនួនស្នាមស្បែក៖ ប្រភេទ paucibacillary (PB) មានស្នាមស្បែក៥ ឬតិចជាងនេះ អមដោយប្រព័ន្ធភាពស៊ាំកោសិកា (cell-mediated immunity) ខ្លាំងគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការទប់ស្កាត់ចំនួនបាក់តេរីឲ្យទាប និងប្រភេទ multibacillary (MB) មានស្នាមស្បែកលើសពី៥ អមដោយបាក់តេរីច្រើនជាង និងហានិភ័យឆ្លងទៅអ្នកដទៃខ្ពស់ជាង។ ការចាត់ថ្នាក់នេះកំណត់ទាំងរយៈពេល និងចំនួនថ្នាំក្នុងរបបព្យាបាល MDT (សូមមើលផ្នែក D)។
🔬 ការខូចខាតសរសៃប្រសាទ
ភាគច្រើនមិនមែនកើតចេញពីបាក់តេរីផ្ទាល់ទេ — ជាលទ្ធផលនៃប្រតិកម្មភាពស៊ាំរបស់រាងកាយផ្ទាល់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងបាក់តេរី ដែលអាចកើតឡើងទាំងមុន ក្នុងចំណោម ឬក្រោយការព្យាបាល — ហៅថា «leprosy reactions»។
👋 លទ្ធផលប្រសិនបើមិនព្យាបាល
ការបាត់អារម្មណ៍នៅដៃជើង នាំឲ្យរបួស ឬដុតម្លាយដោយអចេតនាដដែលៗ ក្រោយមកទៅជាខូចទ្រង់ទ្រាយអវយវៈ — លទ្ធផលនៃការធ្វេសប្រហែសយូរឆ្នាំ មិនមែនកើតភ្លាមៗនោះទេ។
គ្លីនិកបែងចែក «ប្រតិកម្មភាពស៊ាំ» (leprosy reactions) ជាពីរប្រភេទសំខាន់ដែលអាចកើតឡើងទោះក្នុងចំណោម ឬក្រោយការព្យាបាល MDT រួចហើយក៏ដោយ៖ Type 1 (reversal reaction) បង្ហាញរោគសញ្ញាហើម ក្តៅ ឈឺចាប់តាមស្នាមស្បែក-សរសៃប្រសាទដែលមានស្រាប់ ខណៈ Type 2 (erythema nodosum leprosum ឬ ENL) ជាប្រតិកម្មរលាកទូទាំងរាងកាយ ជាមួយដុំតូចៗឈឺចាប់ក្រោមស្បែក ជាពិសេសចំពោះអ្នកជំងឺប្រភេទ MB។ ការគ្រប់គ្រងប្រតិកម្មទាំងនេះទាន់ពេលសំខាន់ស្មើនឹងការព្យាបាលបាក់តេរីខ្លួនឯង ព្រោះជាពេលដែលការខូចខាតសរសៃប្រសាទបន្ថែមងាយកើតឡើងបំផុត។
០៤ការព្យាបាល MDT៖ ពីការធន់ថ្នាំ រហូតដល់ការព្យាបាលជាទាំងស្រុង
ថ្នាំមានប្រសិទ្ធភាពដំបូងគេប្រឆាំងជំងឺឃ្លង់គឺ dapsone ចាប់ផ្តើមប្រើទូលំទូលាយតាំងពីទសវត្សរ៍១៩៤០ ប៉ុន្តែដោយសារវេជ្ជបណ្ឌិតប្រើវាតែម្នាក់ឯង (monotherapy) អស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ បាក់តេរីចាប់ផ្តើមវិវត្តភាពធន់ថ្នាំយ៉ាងទូលំទូលាយចាប់ពីទសវត្សរ៍១៩៦០-១៩៧០តទៅ ជាការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរដល់កម្មវិធីត្រួតត្រាជំងឺទាំងមូល។ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ ក្រុមអ្នកជំនាញរបស់ WHO បានណែនាំជាផ្លូវការឆ្នាំ១៩៨១ឲ្យប្រើការព្យាបាលរួមបញ្ចូលច្រើនប្រភេទថ្នាំ (multidrug therapy ឬ MDT) ដោយផ្សំ dapsone រួមជាមួយ rifampicin និង clofazimine — ចាត់ទុកជា «ការផ្លាស់ប្តូរហ្គេម» ដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការត្រួតត្រាជំងឺនេះ ព្រោះការផ្សំថ្នាំច្រើនប្រភេទកាត់បន្ថយហានិភ័យធន់ថ្នាំយ៉ាងខ្លាំង។
| ប្រភេទ Paucibacillary (PB) | Dapsone + Rifampicin ជារៀងរាល់ខែ — សរុបរយៈពេល៦ខែ |
| ប្រភេទ Multibacillary (MB) | Dapsone + Rifampicin + Clofazimine ជារៀងរាល់ខែ — សរុបរយៈពេល១២ខែ |
| ការឈប់ឆ្លង | ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពីលេបដូសដំបូង (rifampicin ជាថ្នាំសម្លាប់បាក់តេរីរហ័ស) |
| ការខូចខាតដែលកើតឡើងរួច | MDT បញ្ឈប់ការឆ្លងបន្ត ប៉ុន្តែមិនអាចជួសជុលការខូចខាតសរសៃប្រសាទដែលកើតឡើងរួចមុនព្យាបាលបានទេ — នេះជាមូលហេតុពិត ដែលការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យទាន់ពេលមានសារៈសំខាន់ខ្លាំង (មើលផ្នែក I) |
លទ្ធផលនៃការទទួលបាន MDT ឥតគិតថ្លៃទូទាំងពិភពលោក (មើលផ្នែក E) គឺគួរឲ្យកត់សម្គាល់៖ ចំនួនអ្នកជំងឺដែលកំពុងព្យាបាលចុះឈ្មោះនៅសកលលោក (registered prevalence) ធ្លាក់ចុះពីប្រមាណ៥,២លាននាក់ក្នុងទសវត្សរ៍១៩៨០ មកនៅក្រោម១ករណីក្នុងចំនួនប្រជាជន១ម៉ឺននាក់នៅកម្រិតពិភពលោកសរុបត្រឹមឆ្នាំ២០០០ — សម្រេចនូវព្រំដែន «លុបបំបាត់ជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈ» ដែល WHO កំណត់។ ទោះជាយ៉ាងណា ការធ្លាក់ចុះនៃចំនួនករណីថ្មីរកឃើញប្រចាំឆ្នាំយឺតយ៉ាវជាងច្រើន ហើយបានតែ «រាបស្មើ» ក្នុងចន្លោះប្រមាណ២០០.០០០ទៅ២៤៥.០០០ករណីក្នុងមួយឆ្នាំចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍២០០០តទៅ — ជាសញ្ញាបញ្ជាក់ថាការឆ្លងក្នុងសហគមន៍នៅតែបន្ត ទោះបីអត្រាប្រេវ៉ាឡង់ធ្លាក់ចុះខ្លាំងក៏ដោយ (សូមមើលការវិភាគលម្អិតនៅផ្នែក F)។

០៥ដៃគូ WHO-Novartis៖ ២៥ឆ្នាំនៃថ្នាំ MDT ឥតគិតថ្លៃ
ការចែកចាយ MDT ឥតគិតថ្លៃដល់អ្នកជំងឺគ្រប់រូបនៅគ្រប់ប្រទេសមានជំងឺរាតត្បាត គឺជាបេះដូងនៃយុទ្ធសាស្ត្រ WHO តាំងពីដើមទសវត្សរ៍១៩៩០តទៅ។ កិច្ចព្រមព្រៀងបរិច្ចាគជាផ្លូវការជាមួយក្រុមហ៊ុនឱសថ Novartis ចាប់ផ្តើមឆ្នាំ២០០០ ដោយក្រុមហ៊ុនប្តេជ្ញាផ្គត់ផ្គង់ថ្នាំ MDT ដោយឥតគិតថ្លៃទាំងស្រុងឲ្យ WHO សម្រាប់ចែកបន្តទៅកម្មវិធីជាតិនីមួយៗ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ភាពជាដៃគូនេះបានផ្គត់ផ្គង់ថ្នាំព្យាបាលបានលើសពី៧,៣លាននាក់ និងបានបរិច្ចាគប្រអប់ blister ជាង៦៨លានប្រអប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០០។ កិច្ចព្រមព្រៀងត្រូវបានបន្តជាបន្តបន្ទាប់ — ការបន្តឆ្នាំ២០២១ពន្យារដល់ចុងឆ្នាំ២០២៥ — ហើយថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ WHO និង Novartis បានប្រកាសការបន្តកិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីមួយទៀតរយៈពេល៥ឆ្នាំ (២០២៦-២០៣០) សម្គាល់ខួប២៥ឆ្នាំពេញនៃភាពជាដៃគូនេះ។
០៦និន្នាការករណីសកល៖ តួលេខឆ្នាំ២០២៤
យោងតាមរបាយការណ៍ WHO Weekly Epidemiological Record ចុងក្រោយបំផុត ចំនួនករណីថ្មីរកឃើញនៅសកលលោកបានធ្លាក់ចុះពី១៨២.៨១៥នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ មក១៧២.៧១៧នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ — ថយចុះប្រមាណ៥,៥%។ ទោះជាយ៉ាងណា និន្នាការនៅតែ «លាយឡំ» នៅកម្រិតប្រទេស៖ ក្នុងចំណោម២៣ប្រទេសអាទិភាពខ្ពស់របស់ WHO ចំនួន១៣ប្រទេសមានការធ្លាក់ចុះ ខណៈ១០ប្រទេសទៀតវិញមានការកើនឡើងប្រមាណ២៥%។ ចំនួនប្រទេស/ដែនដីរាយការណ៍សរុប១៨៨ កន្លែង ក្នុងនោះ៥៥កន្លែងរាយការណ៍សូន្យករណីទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ២០២៤។
ឥណ្ឌា ប្រេស៊ីល និងឥណ្ឌូនេស៊ីនីមួយៗរាយការណ៍ករណីថ្មីលើសពី១ម៉ឺននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ដោយឥណ្ឌូនេស៊ីរាយការណ៍ចំនួន១៤.៣៧៦ករណីក្នុងឆ្នាំ២០២៣ (ចំណាត់ថ្នាក់ទីបីនៃពិភពលោក) ដែលក្នុងនោះ៨,២%ជាកុមារ និងជិត៦%មានពិការភាពមើលឃើញរួចហើយនៅពេលធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ។ នៅឥណ្ឌា កម្មវិធីជាតិNational Leprosy Eradication Programme (NLEP) រាយការណ៍ថាអត្រាប្រេវ៉ាឡង់ថ្នាក់ជាតិបានធ្លាក់ចុះពី៥៧,២ក្នុងមួយម៉ឺននាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៨១ មកត្រឹម០,៥៧ក្នុងមួយម៉ឺននាក់ត្រឹមឆ្នាំ២០២៤-២០២៥ — ថយចុះជាង៩៩%ក្នុងរយៈពេល៤ទសវត្សរ៍ — ខណៈរដ្ឋចំនួន៨ (រួមទាំង Bihar, Uttar Pradesh, Maharashtra) នៅតែរួមចំណែកជាង៧៦%នៃករណីថ្មីទូទាំងប្រទេស បង្ហាញពីភាពមិនស្មើគ្នាខ្លាំងក្នុងតំបន់តូចៗ។ ប្រេស៊ីលក៏បង្ហាញគំរូស្រដៀងគ្នា៖ ការវិភាគលំហ-ពេលវេលាទូទាំងប្រទេស (២០០១-២០២៣) រកឃើញថា «ចង្កោមហានិភ័យខ្ពស់» នៃការរកឃើញជំងឺនេះនៅតែផ្តោតជាប់លាប់នៅតំបន់ភាគខាងជើង-ឦសាន្ត ខណៈភាគខាងត្បូងធ្លាក់ចុះជិតដល់សូន្យ — បញ្ជាក់ថាភាពមិនស្មើគ្នារវាងតំបន់ក្នុងប្រទេសតែមួយអាចនៅតែធំណាស់ សូម្បីទិន្នន័យថ្នាក់ជាតិមើលទៅដូចជាកំពុងធ្លាក់ចុះជារួមក៏ដោយ។

០៧យុទ្ធសាស្ត្រសកល WHO ២០២១-២០៣០ «Towards Zero Leprosy»
ឆ្នាំ២០២១ WHO បានចេញផ្សាយផែនការយុទ្ធសាស្ត្រសកលថ្មី «ឆ្ពោះទៅសូន្យជំងឺឃ្លង់» (Towards Zero Leprosy) ២០២១-២០៣០ ជាមួយចក្ខុវិស័យច្បាស់លាស់៖ «សូន្យការឆ្លង និងជំងឺ សូន្យពិការភាព សូន្យភាពអាម៉ាស់ និងការរើសអើង»។ ដើម្បីសម្រេចចក្ខុវិស័យទាំងបីនេះ WHO រៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រជា៤សសរស្តម្ភសំខាន់៖ (១) អនុវត្តផែនទីបង្ហាញផ្លូវជាតិដែលកម្មសិទ្ធិប្រទេសនីមួយៗសម្រាប់សូន្យជំងឺឃ្លង់ (២) ពង្រីកការទប់ស្កាត់ជាមួយការស្វែងរកករណីសកម្ម (៣) គ្រប់គ្រងផលវិបាក និងទប់ស្កាត់ពិការភាពថ្មី និង(៤) ប្រយុទ្ធប្រឆាំងភាពអាម៉ាស់ និងធានាសិទ្ធិមនុស្ស។ សសរស្តម្ភទីមួយអំពីផែនទីបង្ហាញផ្លូវជាតិដើរតួជាក្របខ័ណ្ឌសម្របសម្រួលទូទៅ ខណៈបីទៀតឆ្លុះបញ្ចាំងផ្ទាល់ទៅនឹងគោលដៅសូន្យទាំងបីរបស់ចក្ខុវិស័យ។
| ករណីថ្មីរកឃើញប្រចាំឆ្នាំ | ថយចុះ៧០% (ពី១៨៤.០០០ក្នុងឆ្នាំ២០២០ មកនៅត្រឹម៦៣.០០០ត្រឹមឆ្នាំ២០៣០) |
| អត្រាពិការភាពមើលឃើញ (Grade-2) | ថយចុះ៩០% នៃអត្រាក្នុងមួយលាននាក់ — គោលដៅ០,១២ក្នុងមួយលាននាក់ |
| អត្រាករណីថ្មីជាកុមារ | ថយចុះ៩០% នៃអត្រាក្នុងមួយលានកុមារ — គោលដៅ០,៧៧ក្នុងមួយលានកុមារ |
| ប្រទេសសូន្យការឆ្លងក្នុងស្រុក | ១២០ប្រទេសរាយការណ៍សូន្យករណីកើតឡើងក្នុងស្រុកថ្មី (autochthonous) |

០៨ការទប់ស្កាត់ក្រោយប៉ះពាល់៖ SDR-PEP និង PEP++
ក្រៅពីការព្យាបាលអ្នកជំងឺដែលរកឃើញរួច WHO ណែនាំជាផ្លូវការតាំងពីឆ្នាំ២០១៨ឲ្យផ្តល់ថ្នាំការពារដូសតែមួយ rifampicin (single-dose rifampicin ឬ SDR-PEP) ដល់អ្នកប៉ះពាល់ជិតស្និទ្ធរបស់អ្នកជំងឺដែលទើបរកឃើញថ្មីនីមួយៗ — ជាយុទ្ធសាស្ត្រកាត់បន្ថយហានិភ័យសម្រាប់អ្នកនៅជុំវិញអ្នកជំងឺ។ ភស្តុតាងគាំទ្រគោលនយោបាយនេះមកពីការសិក្សាព្យាបាលចៃដន្យទ្រង់ទ្រាយធំមួយហៅថា COLEP ដែលរកឃើញថាដូសតែមួយអាចកាត់បន្ថយហានិភ័យអភិវឌ្ឍជំងឺក្នុងចំណោមអ្នកប៉ះពាល់បានយ៉ាងសំខាន់ក្នុងរយៈពេលតាមដានច្រើនឆ្នាំ ទោះជាការការពារមិនពេញលេញ១០០%ចំពោះអ្នកប៉ះពាល់ជិតស្និទ្ធបំផុត (ដូចជាដៃគូរួមផ្ទះជាមួយអ្នកជំងឺ MB) ក៏ដោយ។
ដើម្បីកែលម្អកម្រិតការការពារនេះបន្ថែមទៀត ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិកំពុងសាកល្បងរបប «PEP++» ដែលជាការផ្សំដូសបន្ថែម៖ ថ្នាំ rifampicin និង clarithromycin ចំនួន៣ដូស ដាក់ឲ្យរៀងរាល់៤សប្តាហ៍ម្តង ជំនួសឲ្យដូសតែមួយ។ ការសាកល្បងនេះជាការសិក្សាចៃដន្យបែបចង្កោម (cluster-randomised controlled trial) ធ្វើនៅឥណ្ឌា ប្រេស៊ីល បង់ក្លាដែស និងនេប៉ាល់ ដោយគ្រោងចុះឈ្មោះអ្នកប៉ះពាល់ជិតស្និទ្ធរហូតដល់២០២.៣៦០នាក់ ដើម្បីផ្តល់ PEP ដល់យ៉ាងតិច១៦២.០០០នាក់ ហើយតាមដានលទ្ធផលរយៈពេល២ឆ្នាំក្រោយដូសចុងក្រោយ។ ពិធីការសិក្សា PEP++ ត្រូវបានចុះឈ្មោះក្នុងបញ្ជីសាកល្បងហូឡង់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ហើយបានចេញផ្សាយជាផ្លូវការក្នុងទស្សនាវដ្តី BMC Infectious Diseases ដើមឆ្នាំ២០២៤។

០៩ពិការភាពមើលឃើញ និងការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យយឺតយ៉ាវ
ដោយសារការខូចខាតសរសៃប្រសាទដល់កម្រិតមើលឃើញច្បាស់ (ហៅថា Grade-2 Disability ឬ G2D តាមប្រព័ន្ធចាត់ថ្នាក់របស់ WHO) ត្រូវការពេលច្រើនខែ ឬច្រើនឆ្នាំដើម្បីវិវត្ត WHO ប្រើសូចនាករនេះជា «ឧបករណ៍វាស់ស្ទង់ប្រយោល» នៃភាពយឺតយ៉ាវក្នុងការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យទូទាំងប្រព័ន្ធសុខាភិបាល៖ អ្នកជំងឺដែលមកដល់គ្លីនិកជាមួយពិការភាពមើលឃើញរួចហើយតាំងពីការពិនិត្យលើកដំបូង មានន័យថាបានរស់នៅជាមួយការឆ្លងដោយគ្មានការព្យាបាលអស់រយៈពេលយូរដោយមិនដឹងខ្លួន។ ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ មានករណីថ្មី៩.១៥៧នាក់ (៥,៣%នៃករណីទាំងអស់) បង្ហាញ G2D ត្រឹមពេលធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យដំបូង — ជាទិន្នន័យដែលគួរឲ្យព្រួយបារម្ភជាពិសេសនៅពេលឃើញថាមានកុមារចំនួន២៨៩នាក់ (៣,១%នៃករណីជាកុមារទាំងអស់) ក៏មាន G2D ដែរ ព្រោះកុមារដែលមានពិការភាពរួចហើយបញ្ជាក់ថាការឆ្លងបន្តកើតឡើងក្នុងសហគមន៍ដោយមិនត្រូវបានចាប់បានទាន់ពេល។ នៅឥណ្ឌូនេស៊ី សមាមាត្រនេះខ្ពស់ជាង ប្រមាណជិត៦%។
| គោលដៅ WHO ២០៣០ | ថយចុះ៩០%នៃអត្រា G2D ក្នុងមួយលាននាក់ (គោលដៅ០,១២ក្នុងមួយលាននាក់) |
| មូលហេតុការពន្យារពេលធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ | ភាពអាម៉ាស់ធ្វើឲ្យខ្លាចមិនហ៊ានទៅពិនិត្យ · ចម្ងាយទៅសេវាសុខភាព · កម្រិតសង្ស័យគ្លីនិកទាបព្រោះជំងឺនេះកម្រឃើញចំពោះបុគ្គលិកសុខាភិបាលទូទៅ |
| ករណីលាក់កំបាំង (ប៉ាន់ស្មានដោយអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល) | អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល Lepra UK ប៉ាន់ស្មានថាអាចមានមនុស្សរាប់លាននាក់ដែលមិនទាន់ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងស្ថិតិផ្លូវការ — ជាការប៉ាន់ស្មានឯករាជ្យ មិនមែនតួលេខផ្លូវការរបស់ WHO ទេ |

១០ការកាត់បន្ថយភាពអាម៉ាស់ និងការរើសអើង
សសរស្តម្ភទីបួននៃយុទ្ធសាស្ត្រ WHO ដោះស្រាយវិមាត្រមួយដែលមិនមែនជាបញ្ហាវេជ្ជសាស្ត្រសុទ្ធសាធ៖ ភាពអាម៉ាស់ (stigma) ដែលនៅតែជាឧបសគ្គចម្បងមួយឲ្យអ្នកជំងឺមិនហ៊ានទៅពិនិត្យទាន់ពេល។ ក្នុងឆ្នាំ២០១០ របណ្តាំរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័ត «គោលការណ៍ និងគោលការណ៍ណែនាំសម្រាប់ការលុបបំបាត់ការរើសអើងប្រឆាំងអ្នកជំងឺឃ្លង់ និងសមាជិកគ្រួសាររបស់ពួកគេ» ដោយសារនៅចំណុចនោះ ប្រទេសជាច្រើននៅតែរក្សាច្បាប់ចាស់ដែលដាក់កម្រិតសិទ្ធិមួយចំនួន (ដូចជាការងារ ការធ្វើដំណើរ ឬការជាមូលដ្ឋានលែងលះ) ចំពោះអ្នកមានប្រវត្តិឆ្លងជំងឺនេះ — ច្បាប់ខ្លះនៅតែមិនទាន់ត្រូវលុបចោលទាំងស្រុងរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។
អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល និងមូលនិធិសប្បុរសធម៌ដូចជា Nippon Foundation បានរៀបចំយុទ្ធនាការ «Global Appeal» ប្រចាំឆ្នាំតាំងពីឆ្នាំ២០០៦ ដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងសាធារណៈ និងជំរុញកំណែទម្រង់ច្បាប់ — ជាឧទាហរណ៍ Global Appeal ២០២៤ដាក់ប្រធានបទ «បំបែកខ្សែសង្វាក់នៃការរើសអើង»។ WHO ខ្លួនឯងណែនាំយ៉ាងច្បាស់ថាភាសាដែលប្រើក្នុងឯកសារវេជ្ជសាស្ត្រ និងសារព័ត៌មានគួរជៀសវាងពាក្យប្រមាថ ហើយផ្តោតលើការពិពណ៌នាជំងឺនេះជាបញ្ហាវេជ្ជសាស្ត្រធម្មតាមួយ ដូចអត្ថបទនេះព្យាយាមធ្វើ — មិនមែនធ្វើឲ្យកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរដោយភាសាភ័យខ្លាចនោះទេ។
១១វឌ្ឍនភាព និងឧបសគ្គ ២០២៥-២០២៦
ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសយ័រដាន់ក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេដែលទទួលការផ្ទៀងផ្ទាត់ជាផ្លូវការពី WHO ថាបានសម្រេចគោលដៅផ្អាកការឆ្លងក្នុងស្រុក — ភស្តុតាងថាការធ្វើដូចនេះអាចទៅរួច ទោះមិនងាយក៏ដោយ។ របាយការណ៍ Global Report on Neglected Tropical Diseases ២០២៥ របស់ WHO រកឃើញថាចំនួនមនុស្សត្រូវការអន្តរាគមន៍ NTD (រួមទាំងជំងឺឃ្លង់) បានធ្លាក់ចុះជិតមួយភាគបីចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១០ ហើយប្រទេសចំនួន៥៤បានលុបបំបាត់ NTD យ៉ាងតិចមួយប្រភេទឲ្យបានត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ — ជានិន្នាការវិជ្ជមានទូទៅ។ ប៉ុន្តែរបាយការណ៍ដដែលក៏សម្គាល់ឃើញឧបសគ្គដែលនៅតែបន្តជាប់ជានិច្ច៖ គម្លាតហិរញ្ញវត្ថុ ទិន្នន័យមិនពេញលេញនៅតំបន់មួយចំនួន និងឥទ្ធិពលនៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុទៅលើគំរូការចម្លងជំងឺ។
ជាឧទាហរណ៍នៃគម្លាតទិន្នន័យ សហរដ្ឋអាមេរិកមិនបានដាក់ជូនទិន្នន័យផ្លូវការឆ្នាំ២០២៤ដល់ WHO ទោះជារដ្ឋមួយចំនួនបានរាយការណ៍ថាមានករណីថ្មីឆ្លងក្នុងស្រុកដដែលក៏ដោយ — ជាចំណុចរំលឹកថាសូម្បីតែប្រទេសមានចំណូលខ្ពស់ក៏អាចជួបប្រទះការគ្រប់គ្រងទិន្នន័យមិនល្អឥតខ្ចោះដែរ។ ចំណែកឯឥណ្ឌូនេស៊ី កំពុងអនុវត្ត «ការជម្រុញចុងក្រោយ» ចាប់ពីខែតុលា ២០២៤ រួមបញ្ចូលគ្នារវាងជំងឺឃ្លង់ ជំងឺជើងដំរី និងជំងឺយ៉ស (yaws) ក្នុងខេត្តគោលដៅចំនួន៣ — ការត្រួតពិនិត្យផ្ទៃក្នុងឆ្នាំ២០២៤បានផ្តល់អនុសាសន៍ឲ្យបញ្ចូលកម្មវិធីនេះទៅក្នុងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ជាតិ ២០២៥-២០២៩ និងបង្កើនធនធានសម្រាប់ការត្រួតពិនិត្យ។ ការបន្តកិច្ចព្រមព្រៀង WHO-Novartis (ផ្នែក E) ក៏ជាសញ្ញាវិជ្ជមានសម្រាប់ស្ថិរភាពការផ្គត់ផ្គង់ថ្នាំដល់ឆ្នាំ២០៣០។ សរុបមក រូបភាពទាំងមូលគឺ «លាយឡំ»៖ ការធ្លាក់ចុះជារួមកើតឡើងមែន ប៉ុន្តែល្បឿននៅតែយឺតជាងអ្វីដែលត្រូវការ ដើម្បីសម្រេចគោលដៅថយចុះ៧០%ត្រឹមឆ្នាំ២០៣០ (ផ្នែក G) បានទាន់ពេល។
១២សំណួរញឹកញាប់
តើជំងឺឃ្លង់ជាអ្វី ហើយឆ្លងតាមរបៀបណា?
វាជាការឆ្លងបាក់តេរីរ៉ាំរ៉ៃបង្កដោយ Mycobacterium leprae ប៉ះពាល់ជាចម្បងលើស្បែក និងសរសៃប្រសាទគ្រឿងកុំព្យូទ័រ ឆ្លងតាមដំណក់ទឹករំអិលក្នុងលក្ខខណ្ឌប៉ះពាល់ជិតស្និទ្ធ និងយូរអង្វែងជាមួយអ្នកជំងឺមិនទាន់ព្យាបាល។ សូមមើលផ្នែក A និង B។
តើជំងឺឃ្លង់ព្យាបាលបានជាទាំងស្រុងដែរឬទេ?
បាទ/ចាស ព្យាបាលបានជាទាំងស្រុងដោយប្រើថ្នាំរួមបញ្ចូល MDT រយៈពេល៦ខែ (PB) ឬ១២ខែ (MB) ដែល WHO ចែកចាយឥតគិតថ្លៃ។ អ្នកជំងឺឈប់ឆ្លងក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពីចាប់ផ្តើមព្យាបាល។ សូមមើលផ្នែក D។
តើ WHO ចែកចាយថ្នាំ MDT ឥតគិតថ្លៃដោយរបៀបណា?
តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងបរិច្ចាគជាមួយក្រុមហ៊ុនឱសថ Novartis ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០០ ដែលទើបបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ២០៣០ ក្នុងខែមករា ២០២៦ — ព្យាបាលបានជាង៧,៣លាននាក់ចាប់តាំងពីចាប់ផ្តើម។ សូមមើលផ្នែក E។
តើមានប៉ុន្មានករណីថ្មីនៅសកលលោកជារៀងរាល់ឆ្នាំ?
ប្រមាណ១៧២.៧១៧នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ (ថយចុះពី១៨២.៨១៥នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២៣) ដោយឥណ្ឌា ប្រេស៊ីល និងឥណ្ឌូនេស៊ីរួមគ្នារួមចំណែកជិត៨០%។ សូមមើលផ្នែក F។
តើ WHO កំណត់គោលដៅអ្វីខ្លះត្រឹមឆ្នាំ២០៣០?
ថយចុះ៧០%នៃករណីថ្មីប្រចាំឆ្នាំ ថយចុះ៩០%នៃអត្រាពិការភាពមើលឃើញ និងអត្រាករណីជាកុមារ ព្រមទាំង១២០ប្រទេសរាយការណ៍សូន្យការឆ្លងក្នុងស្រុកថ្មី។ សូមមើលផ្នែក G។
តើ PEP++ ខុសពី SDR-PEP ស្តង់ដារយ៉ាងណា ហើយប្រើជាផ្លូវការហើយឬនៅ?
SDR-PEP (ដូសតែមួយ rifampicin) ជាការណែនាំស្តង់ដារបច្ចុប្បន្នរបស់ WHO។ PEP++ ជារបបបន្ថែម (៣ដូស rifampicin+clarithromycin) កំពុងសាកល្បងគ្លីនិកនៅឥណ្ឌា ប្រេស៊ីល បង់ក្លាដែស និងនេប៉ាល់ — មិនទាន់ជាគោលនយោបាយផ្លូវការទេ។ សូមមើលផ្នែក H។
តើហេតុអ្វីករណីថ្មីមួយចំនួនធំនៅតែមានពិការភាពមើលឃើញ?
ព្រោះការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យយឺតយ៉ាវ — ភាពអាម៉ាស់ ចម្ងាយពីសេវាសុខភាព និងកម្រិតសង្ស័យគ្លីនិកទាបធ្វើឲ្យអ្នកជំងឺមួយចំនួនធំមកដល់គ្លីនិកបន្ទាប់ពីការខូចខាតសរសៃប្រសាទឈានដល់កម្រិតមើលឃើញច្បាស់ (Grade-2) រួចទៅហើយ។ សូមមើលផ្នែក I។
តើភាពអាម៉ាស់នៅតែជាបញ្ហាដែរឬទេ?
បាទ/ចាស WHO ចាត់ទុកជាសសរស្តម្ភទីបួននៃយុទ្ធសាស្ត្រខ្លួនឯង — ប្រទេសខ្លះនៅតែរក្សាច្បាប់ចាស់ដាក់កម្រិតសិទ្ធិចំពោះអ្នកមានប្រវត្តិឆ្លងជំងឺនេះ ទោះជាអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តគោលការណ៍ណែនាំប្រឆាំងការរើសអើងតាំងពីឆ្នាំ២០១០ក៏ដោយ។ សូមមើលផ្នែក J។
១៣ប្រភព
- WHO — Leprosy Fact Sheet
- WHO — Towards Zero Leprosy: Global Leprosy Strategy 2021–2030
- WHO — Global Leprosy Strategy 2021–2030: Overview (pillars & 2030 targets)
- ILEP Federation — Global Leprosy (Hansen Disease) Update 2024
- Lepra UK — High Child Cases Persist: New WHO Data on Global Leprosy 2024
- Novartis — Renews WHO Medicine Donation Pledge (2021)
- News-Medical.net — WHO and Novartis Extend Partnership (Jan 2026)
- BMC Infectious Diseases — The PEP++ Study Protocol (2024)
- The Lancet Global Health — Post-Exposure Prophylaxis in Leprosy (PEOPLE trial)
- Press Information Bureau, India (NLEP) — Leprosy in India Statistics
- WHO India — Realising a Leprosy-Free India
- WHO Indonesia — Final Push to Eliminate LF, Leprosy and Yaws (2024)
- Nippon.com — Leprosy: The Fight to End Legal Discrimination
- Global Partnership for Zero Leprosy — WHO Global NTD Report 2025 Summary
- Global Partnership for Zero Leprosy — The Zero Leprosy Roadmap
📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។
✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៥ ប្រភព
📚 សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ · គួរដឹង Eksastra
អត្ថបទចំណេះដឹងស៊ីជម្រៅជាភាសាខ្មែរ ផ្អែកលើប្រភពដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។
សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ ទាំងអស់ →ជំងឺត្រូពិចមិនសូវមានគេចាប់អារម្មណ៍ (NTDs)ភាពធន់ថ្នាំរបេង MDR-TB និង XDR-TBសូន្យត្រឹមឆ្នាំ២០៣០៖ ការលុបបំបាត់ជំងឺរាប៊ីស