០១ · ហេតុអ្វីពេលនេះហេតុអ្វីបញ្ហាជនជាតិឃឺដ ត្រឡប់មកជាព័ត៌មានធំវិញ?

អស់រយៈពេលជិតមួយសតវត្ស បញ្ហាជនជាតិឃឺដ (Kurds) ត្រូវបានគេមើលឃើញថា ជាជម្លោះដែលគ្មានដំណោះស្រាយ។ ប៉ុន្តែក្នុងរយៈពេលតែពីរឆ្នាំចុងក្រោយនេះ រចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយជុំវិញពួកគេបានផ្លាស់ប្ដូរលើរណសិរ្សបីក្នុងពេលតែមួយ៖

• តួកគី៖ ក្រុមបក្សកម្មករឃឺដីស្ថាន (PKK) ដែលបានធ្វើសង្គ្រាមប្រដាប់អាវុធជាមួយរដ្ឋតួកគីតាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៤ បានប្រកាសរំលាយខ្លួននៅថ្ងៃទី១២ ឧសភា ២០២៥។ នៅថ្ងៃទី១០ សីហា ២០២៦ សភាតួកគីបានអនុម័តច្បាប់ក្របខណ្ឌសម្រាប់ការរំសាយអាវុធ និងការធ្វើសមាហរណកម្មសមាជិក PKK ឡើងវិញ ដោយសំឡេងគាំទ្រ ៤៦៨ ប្រឆាំង ៨៨ និងអនុប្បវាទ ៦ (Xinhua)។
• ស៊ីរី៖ បន្ទាប់ពីរបបលោក Bashar al-Assad ដួលរលំនៅខែធ្នូ ២០២៤ រដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅដាម៉ាស បានវាយលុកចូលតំបន់ភាគឦសាននៅខែមករា ២០២៦។ ក្រោយមក កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី (SDF) បានប្រកាសរំលាយខ្លួន ដើម្បីចូលរួមជាមួយកងទ័ពជាតិ នៅចុងខែសីហា ២០២៦ (Al Jazeera)។
• អ៊ីរ៉ាក់៖ តំបន់ឃឺដីស្ថានអ៊ីរ៉ាក់បានចាប់ផ្ដើមនាំចេញប្រេងតាមបំពង់បង្ហូរទៅតួកគីវិញ នៅខែកញ្ញា ២០២៥ ក្រោយការផ្អាកជាងពីរឆ្នាំកន្លះ។ ប៉ុន្តែគិតត្រឹមចុងខែកញ្ញា ២០២៦ គណបក្សធំៗនៅតែមិនទាន់អាចបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីបាន ជិតពីរឆ្នាំក្រោយការបោះឆ្នោត។

នេះជាចំណុចបត់មួយសម្រាប់តួកគី។— លោក Numan Kurtulmuş ប្រធានសភាតួកគី ក្រោយការអនុម័តច្បាប់ ១០ សីហា ២០២៦ (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ Xinhua

ការវិភាគក្នុងរយៈពេលមួយទសវត្សរ៍មុន ជនជាតិឃឺដនៅស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ ទទួលបានឥទ្ធិពលច្រើនបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប ដោយសារសង្គ្រាមប្រឆាំងក្រុមរដ្ឋឥស្លាម (IS) និងការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ ឆ្នាំ ២០២៥–២០២៦ បង្ហាញពីទិសដៅផ្ទុយ៖ ចលនាប្រដាប់អាវុធរបស់ជនជាតិឃឺដកំពុងត្រូវបានរំលាយ ឬបញ្ចូលទៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋ។ សំណួរធំគឺ តើការផ្លាស់ប្ដូរនេះនឹងនាំមកនូវសិទ្ធិនយោបាយពិតប្រាកដ ឬគ្រាន់តែជាការបញ្ចប់អាវុធ ដោយគ្មានដំណោះស្រាយនយោបាយ។

០២ · អត្តសញ្ញាណជនជាតិឃឺដជានរណា? ប្រជាជាតិមួយ បួនប្រទេស

ជនជាតិឃឺដជាក្រុមជនជាតិដើមនៃតំបន់ភ្នំ ដែលលាតសន្ធឹងពីភាគអាគ្នេយ៍តួកគី កាត់ភាគខាងជើងអ៊ីរ៉ាក់ និងភាគឦសានស៊ីរី រហូតដល់ភាគខាងលិចអ៊ីរ៉ង់។ ទឹកដីនេះត្រូវបានហៅជាទូទៅថា «ឃឺដីស្ថាន» (Kurdistan) ទោះបីវាមិនមែនជារដ្ឋក៏ដោយ។ ព្រោះគ្មានជំរឿនរួម ចំនួនប្រជាជនពិតប្រាកដត្រូវបានជជែកវែកញែក។ វិទ្យាស្ថានឃឺដនៅវ៉ាស៊ីនតោន ប៉ាន់ស្មាន ៣០–៣៥ លាននាក់ (២០២៤) ចំណែកវិទ្យាស្ថានឃឺដនៅប៉ារីស ប៉ាន់ស្មាន ៣៦,៤–៤៥,៦ លាននាក់ (២០១៧) (Wikipedia)។

ក្រៅពីបួនប្រទេសនេះ មានសហគមន៍ឃឺដធំៗនៅអឺរ៉ុប ជាពិសេសនៅអាល្លឺម៉ង់ ដែលមានប្រហែល ១,២–១,៥ លាននាក់។

• ភាសា៖ ភាសាឃឺដជាភាសាក្រុមអ៊ីរ៉ង់ខាងលិច។ គ្រាមភាសាធំៗមាន Kurmanji (ខាងជើង ប្រើច្រើននៅតួកគី និងស៊ីរី) Sorani (កណ្ដាល ប្រើច្រើននៅអ៊ីរ៉ាក់ និងអ៊ីរ៉ង់) និងគ្រាមភាសាខាងត្បូង។ ភាពខុសគ្នានេះធ្វើឱ្យការរួបរួមវប្បធម៌ និងនយោបាយកាន់តែស្មុគស្មាញ។
• សាសនា៖ ភាគច្រើនកាន់សាសនាឥស្លាមនិកាយស៊ុននី។ ក៏មានអ្នកកាន់និកាយស៊ីអ៊ីត និងអាឡាវី ព្រមទាំងជនជាតិយ៉ាស៊ីឌី (Yazidi) ប្រហែល ៧០០ ០០០ ទៅ ១ លាននាក់ ជាពិសេសនៅអ៊ីរ៉ាក់។
• ភូមិសាស្ត្រ៖ តំបន់ភ្នំ Zagros និង Taurus ដែលពិបាកគ្រប់គ្រងពីទីក្រុងធំៗ បានជួយរក្សាអត្តសញ្ញាណឃឺដ ប៉ុន្តែក៏ធ្វើឱ្យសហគមន៍នីមួយៗរស់នៅដាច់ពីគ្នាដែរ។

ការវិភាគពាក្យ «ប្រជាជាតិធំបំផុតដែលគ្មានរដ្ឋ» ត្រូវបានប្រើញឹកញាប់ ប៉ុន្តែវាអាចធ្វើឱ្យយល់ច្រឡំថា ជនជាតិឃឺដមានគោលដៅនយោបាយតែមួយ។ តាមការពិត ជនជាតិឃឺដនៅប្រទេសនីមួយៗ មានបក្សនយោបាយ មេដឹកនាំ និងយុទ្ធសាស្ត្រខុសៗគ្នា ហើយពេលខ្លះពួកគេក៏ប្រកួតប្រជែង ឬប្រយុទ្ធគ្នាផ្ទាល់ដែរ។ គោលដៅរបស់ភាគច្រើនសព្វថ្ងៃ គឺស្វ័យភាព និងសិទ្ធិវប្បធម៌ ច្រើនជាងរដ្ឋឯករាជ្យ។

០៣ · ប្រវត្តិសេវ និងឡូសាន៖ សន្យាដែលមិនបានសម្រេច

មុនសង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ ទឹកដីឃឺដភាគច្រើនស្ថិតនៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ ហើយផ្នែកខ្លះនៅក្រោមអ៊ីរ៉ង់។ ចលនាជាតិនិយមឃឺដសម័យទំនើបដំបូង ត្រូវបានគេចាត់ទុកថា ចាប់ផ្ដើមពីការបះបោររបស់ Sheikh Ubeydullah នៅឆ្នាំ ១៨៨០។ ការដួលរលំនៃចក្រភពអូតូម៉ង់ បានបើកឱកាសមួយ ដែលបិទវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស៖

ការវិភាគមេរៀនពីឆ្នាំ ១៩២០–១៩២៣ គឺថា ជោគវាសនារបស់ជនជាតិឃឺដ ច្រើនតែត្រូវបានសម្រេចដោយមហាអំណាចខាងក្រៅ ដែលផ្លាស់ប្ដូរអាទិភាពរបស់ខ្លួនតាមផលប្រយោជន៍។ គំរូនេះហាក់ដូចជាកើតឡើងម្ដងទៀតក្រោយការបោះឆ្នោតឯករាជ្យឆ្នាំ ២០១៧ និងក្នុងឆ្នាំ ២០២៦ នៅស៊ីរី។ វាពន្យល់ពីមូលហេតុដែលសុភាសិតឃឺដដ៏ល្បីមួយពោលថា «ជនជាតិឃឺដគ្មានមិត្ត ក្រៅពីភ្នំ»។

០៤ · អ៊ីរ៉ាក់ឃឺដីស្ថានអ៊ីរ៉ាក់៖ ពីអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ ដល់តំបន់ស្វយ័ត

ជនជាតិឃឺដនៅអ៊ីរ៉ាក់ ទទួលបានស្វ័យភាពច្រើនជាងគេ ប៉ុន្តែតាមរយៈផ្លូវដ៏ជូរចត់។ កិច្ចព្រមព្រៀងស្វ័យភាពឆ្នាំ ១៩៧០ មិនត្រូវបានអនុវត្តទេ ហើយការប្រយុទ្ធបានផ្ទុះឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១៩៧៤។

យុទ្ធនាការ Anfal និង Halabja (១៩៨៨)

ចន្លោះខែកុម្ភៈ ដល់ខែកញ្ញា ១៩៨៨ របបលោក Saddam Hussein បានធ្វើយុទ្ធនាការ Anfal ប្រឆាំងនឹងជនជាតិឃឺដ។ អង្គការ Human Rights Watch បានសន្និដ្ឋានថា ជាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ ហើយប៉ាន់ស្មានថា ជនជាតិឃឺដយ៉ាងតិច ៥០ ០០០ នាក់ ហើយប្រហែលរហូតដល់ ១០០ ០០០ នាក់ ត្រូវបានសម្លាប់ (HRW)។ ប្រភពខ្លះទៀតលើកតួលេខរហូតដល់ ១៨០ ០០០ នាក់។ នៅថ្ងៃទី១៦ មីនា ១៩៨៨ ការវាយប្រហារដោយអាវុធគីមីលើក្រុង Halabja បានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រហែល ៥ ០០០ នាក់។

ពីតំបន់ហាមហោះហើរ ដល់រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ២០០៥

• ១៩៩១៖ ក្រោយសង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ ជនជាតិឃឺដជាង ១ លាននាក់បានភៀសខ្លួនទៅតួកគី និងអ៊ីរ៉ង់។ សហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តបានបង្កើតតំបន់ហាមហោះហើរ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានស្វ័យភាពជាក់ស្ដែង (CFR)។
• ទសវត្សរ៍ ១៩៩០៖ គណបក្ស KDP (ត្រកូល Barzani) និង PUK (ត្រកូល Talabani) បានប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល រហូតដល់កិច្ចព្រមព្រៀងវ៉ាស៊ីនតោន ឆ្នាំ ១៩៩៨។
• ២០០៥៖ រដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ាក់ថ្មីទទួលស្គាល់ឃឺដីស្ថានជាតំបន់សហព័ន្ធ ដែលមានរដ្ឋធានីនៅក្រុង Erbil សភា រដ្ឋាភិបាល និងកងកម្លាំង Peshmerga ផ្ទាល់ខ្លួន។ ជំរឿនឆ្នាំ ២០២៤ រាប់ប្រជាជនបាន ៦ ៣៧០ ៦៦៨ នាក់ (Wikipedia)។
• ២០១៧៖ នៅថ្ងៃទី២៥ កញ្ញា ២០១៧ ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិលើឯករាជ្យ ទទួលបានសំឡេងគាំទ្រប្រហែល ៩២,៧៣%។ បាកដាដបដិសេធលទ្ធផល ហើយនៅខែតុលា ២០១៧ កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ាក់បានដណ្ដើមយកតំបន់ជម្លោះភាគច្រើនវិញ រួមទាំងក្រុង Kirkuk ដែលសម្បូរប្រេង។

ប្រេង ប្រាក់ និងការជាប់គាំងនយោបាយ

ប្រេងជាសរសៃឈាមសេដ្ឋកិច្ចរបស់តំបន់។ នៅខែមីនា ២០២៣ តុលាការអាជ្ញាកណ្ដាលនៃសភាពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ (ICC) នៅប៉ារីស បានបង្គាប់ឱ្យតួកគីបង់សំណង ១,៥ ពាន់លានដុល្លារដល់អ៊ីរ៉ាក់ ពីការនាំចេញប្រេងពីឃឺដីស្ថាន ដោយគ្មានការយល់ព្រមពីបាកដាដ។ ការនាំចេញតាមបំពង់បង្ហូរទៅកំពង់ផែ Ceyhan ត្រូវបានផ្អាក រហូតដល់ថ្ងៃទី២៧ កញ្ញា ២០២៥ ដែលចាប់ផ្ដើមឡើងវិញក្នុងកម្រិតប្រហែល ១៨០ ០០០–១៩០ ០០០ បារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ។ សមាគមឧស្សាហកម្មប្រេងឃឺដីស្ថាន (APIKUR) ប៉ាន់ស្មានការខាតបង់ជាង ៣៥ ពាន់លានដុល្លារ (Al Jazeera)។

ក្នុងការបោះឆ្នោតសភាខែតុលា ២០២៤ KDP ទទួលបាន ៣៩ អាសនៈ PUK ២៣ និងចលនាជំនាន់ថ្មី (New Generation) ១៥ ក្នុងចំណោម ១០០។ សភាមិនបានដំណើរការតាំងពីថ្ងៃទី២ ធ្នូ ២០២៤ ហើយគិតត្រឹមខែកញ្ញា ២០២៦ KDP និង PUK នៅតែចរចាចែករំលែកតំណែង (Arab News)។

ការវិភាគឃឺដីស្ថានអ៊ីរ៉ាក់ជាភស្តុតាងថា ស្វ័យភាពអាចដំណើរការបាន ប៉ុន្តែក៏បង្ហាញពីដែនកំណត់របស់វាដែរ៖ ការពឹងលើប្រេងដែលត្រូវឆ្លងកាត់ទឹកដីតួកគី ការពឹងលើថវិកាពីបាកដាដ និងការប្រកួតប្រជែងរវាងត្រកូលនយោបាយពីរ។ បរាជ័យឆ្នាំ ២០១៧ បានបង្រៀនមេដឹកនាំឃឺដថា ឯករាជ្យដោយគ្មានការគាំទ្រពីប្រទេសជិតខាង និងមហាអំណាច គឺមិនអាចទៅរួចទេ។

០៥ · ស៊ីរីជនជាតិឃឺដនៅស៊ីរី៖ ពី Kobani ដល់ការរំលាយ SDF

ជនជាតិឃឺដនៅស៊ីរីរងការរើសអើងអស់ច្រើនទសវត្សរ៍ ហើយជំរឿននៅខេត្ត Hasakah ឆ្នាំ ១៩៦២ បានដកសញ្ជាតិពីពួកគេមួយចំនួនធំ។ សង្គ្រាមស៊ីវិលឆ្នាំ ២០១១ បានផ្លាស់ប្ដូរស្ថានភាពនេះ។ នៅឆ្នាំ ២០១៣ គណបក្ស PYD បានប្រកាសបង្កើត «តំបន់ស្វយ័តបី» នៅភាគខាងជើង ដែលគេស្គាល់ថា Rojava (CFR)។

• Kobani (២០១៤–២០១៥)៖ ក្រុម IS បានឡោមព័ទ្ធក្រុង Kobani ចាប់ពីខែកញ្ញា ២០១៤។ ដោយមានការគាំទ្រពីការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក កងកម្លាំង YPG និង YPJ (កងការពារស្ត្រី) បានការពារក្រុងនេះបានសម្រេច។
• SDF (២០១៥)៖ បង្កើតនៅខែតុលា ២០១៥ ដោយមាន YPG ជាស្នូល រួមជាមួយកងជីវពលអារ៉ាប់ និងស៊ីរីអាក់។ ការសិក្សារបស់ Wilson Center (២០១៩) រកឃើញថា អ្នកប្រយុទ្ធ ៦៨,៧% ជាជនជាតិអារ៉ាប់ និង ១៧,២% ជាជនជាតិឃឺដ (Wikipedia)។
• ជ័យជម្នះលើ IS៖ SDF បានដណ្ដើមក្រុង Raqqa នៅខែតុលា ២០១៧ និងភូមិ Baghuz ដែលជាទីតាំងចុងក្រោយរបស់ IS នៅថ្ងៃទី២៣ មីនា ២០១៩។

ក្រោយការដួលរលំរបស់ Assad

កិច្ចព្រមព្រៀងថ្ងៃទី១០ មីនា ២០២៥ រវាងមេបញ្ជាការ SDF លោក Mazloum Abdi និងប្រធានាធិបតីអន្តរកាល លោក Ahmed al-Sharaa ស្ដីពីការបញ្ចូល SDF ទៅក្នុងរដ្ឋ មានវឌ្ឍនភាពតិចតួច។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចនៅសង្កាត់ឃឺដ Sheikh Maqsoud ក្នុងក្រុង Aleppo ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ មករា ២០២៦ កងទ័ពរដ្ឋាភិបាលបានវាយលុកចូលខេត្ត Raqqa Deir ez-Zor និង Hasakah។ ហើយដណ្ដើមបានទំនប់ Euphrates និងអណ្ដូងប្រេងសំខាន់ៗ ត្រឹមថ្ងៃទី១៨ មករា។ អ្នកប្រយុទ្ធប្រហែល ១ ០០០ នាក់បានស្លាប់ (Wikipedia)។

• ក្រឹត្យពាក់កណ្ដាលខែមករា ២០២៦៖ លោក al-Sharaa ប្រកាសឱ្យភាសាឃឺដជាភាសាជាតិ រួមជាមួយភាសាអារ៉ាប់ អនុញ្ញាតឱ្យបង្រៀនភាសាឃឺដក្នុងសាលា ប្រកាសបុណ្យ Nowruz ជាថ្ងៃឈប់សម្រាកជាតិ និងផ្ដល់សញ្ជាតិវិញដល់អ្នកដែលត្រូវបានដកសញ្ជាតិក្នុងជំរឿនឆ្នាំ ១៩៦២ (The National)។ រដ្ឋបាលស្វយ័តឃឺដទាមទារឱ្យដាក់សិទ្ធិទាំងនេះក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។
• កិច្ចព្រមព្រៀង ៣០ មករា ២០២៦៖ ការបញ្ចូលកងកម្លាំង SDF ទៅក្នុងកងទ័ពស៊ីរីជាដំណាក់កាល ការដាក់ពង្រាយអង្គភាពរដ្ឋាភិបាលនៅកណ្ដាលក្រុង Hasakah និង Qamishli និងការបង្កើតកងពលមួយ ដែលមានកងពលតូចបីមកពី SDF (Al Jazeera)។ បេសកជនអាមេរិក លោក Tom Barrack ហៅវាថា «ចំណុចសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ»។
• ចុងខែសីហា ២០២៦៖ SDF ប្រកាសរំលាយខ្លួន។ អ្នកប្រយុទ្ធចូលក្រោមក្រសួងការពារជាតិ ចំណែកកងសន្តិសុខ Asayish ចូលក្រោមក្រសួងមហាផ្ទៃ។ ស្ថានភាពរបស់កងកម្លាំងស្ត្រី YPJ នៅមិនទាន់ដោះស្រាយ។

យើងចង់ឱ្យថ្ងៃនេះ ជាការចាប់ផ្ដើមនៃការផ្លាស់ប្ដូរពិតប្រាកដ ពីសមរភូមិ ទៅកាន់ការកសាង។— លោក Mazloum Abdi នៅវិមានប្រធានាធិបតីក្នុងទីក្រុងដាម៉ាស ខែសីហា ២០២៦ (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ Al Jazeera

០៦ · តួកគីតួកគី និង PKK៖ សង្គ្រាម ៤០ ឆ្នាំ

ជនជាតិឃឺដជាជនជាតិភាគតិចធំបំផុតនៅតួកគី។ អស់ច្រើនទសវត្សរ៍ រដ្ឋតួកគីបានដាក់កម្រិតលើការប្រើប្រាស់ភាសា និងការបង្ហាញអត្តសញ្ញាណឃឺដ។ ក្នុងបរិបទនេះ លោក Abdullah Öcalan បានបង្កើតក្រុម PKK នៅថ្ងៃទី២៧ វិច្ឆិកា ១៩៧៨ ជាចលនាម៉ាក្សនិយម-លេនីននិយម ដែលមានគោលដៅបង្កើតរដ្ឋឃឺដឯករាជ្យ។ ការបះបោរប្រដាប់អាវុធបានចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី១៥ សីហា ១៩៨៤ (Wikipedia)។

• ចំនួនអ្នកស្លាប់៖ ជាង ៤០ ០០០ នាក់ យោងតាម CFR និង Xinhua ឬប្រហែល ៥០ ០០០ នាក់ យោងតាម Al Jazeera។
• ការចាប់ខ្លួន Öcalan៖ លោក Öcalan ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅប្រទេសកេនយ៉ា នៅឆ្នាំ ១៩៩៩។ ទោសប្រហារជីវិតរបស់គាត់ត្រូវបានប្ដូរទៅជាជាប់គុកអស់មួយជីវិត ហើយគាត់ត្រូវបានឃុំខ្លួននៅកោះ İmralı តាំងពីពេលនោះមក។
• មនោគមវិជ្ជា និងស្ថានភាពច្បាប់៖ ពីគុក លោក Öcalan លើកទ្រឹស្ដី «សហព័ន្ធនិយមប្រជាធិបតេយ្យ» ដែលផ្ដោតលើក្រុមប្រឹក្សាមូលដ្ឋាន ជំនួសរដ្ឋឯករាជ្យ។ PKK ត្រូវបានតួកគី សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពអឺរ៉ុប ចាត់ទុកជាអង្គការភេរវកម្ម។
• កិច្ចចរចាលើកមុន៖ ដំណើរការសន្តិភាពឆ្នាំ ២០១៣–២០១៥ បានដួលរលំនៅខែកក្កដា ២០១៥ ហើយអំពើហិង្សាបានកើនឡើងវិញ។

ក្រៅពីសង្គ្រាមប្រដាប់អាវុធ ក៏មានការតស៊ូតាមផ្លូវនយោបាយដែរ។ អតីតសហប្រធានគណបក្ស HDP លោក Selahattin Demirtaş ត្រូវបានឃុំខ្លួនតាំងពីខែវិច្ឆិកា ២០១៦។ ទោះបីតុលាការសិទ្ធិមនុស្សអឺរ៉ុបបានសម្រេចឱ្យដោះលែងគាត់ក៏ដោយ គាត់នៅតែជាប់គុករហូតដល់ខែកញ្ញា ២០២៦ (Turkish Minute)។

សន្តិភាពមិនអាចសម្រេចបាន ដោយគ្រាន់តែប្រកាសវានោះទេ។ វាទាមទារការចងចាំ ការប្រឈមមុខ និងការជួសជុល។— លោក Selçuk Mızraklı អតីតសហអភិបាលក្រុង Diyarbakır ក្រោយចេញពីគុក ៨ កញ្ញា ២០២៦ (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ Turkish Minute

០៧ · ២០២៤–២០២៦ដំណើរការរំសាយអាវុធ PKK៖ ជំហានម្ដងមួយៗ

ខ្ញុំសូមអំពាវនាវឱ្យដាក់អាវុធចុះ ហើយខ្ញុំទទួលខុសត្រូវជាប្រវត្តិសាស្ត្រចំពោះការអំពាវនាវនេះ។— លោក Abdullah Öcalan ២៧ កុម្ភៈ ២០២៥ (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ Al Jazeera

ច្បាប់នេះទទួលបានការគាំទ្រពី AKP MHP និង DEM។ ប៉ុន្តែអ្នកវិភាគ Mahmut Bozarslan ព្រមានថា ការអនុម័តច្បាប់ «គ្រាន់តែជាការចាប់ផ្ដើម» ព្រោះការរំសាយអាវុធ ការពិនិត្យសំណុំរឿងតុលាការ និងការផ្សះផ្សា ត្រូវតែដំណើរការព្រមគ្នា (Xinhua)។

ការវិភាគភាពខុសគ្នាពីកិច្ចចរចាឆ្នាំ ២០១៣–២០១៥ គឺថា លើកនេះ ការផ្ដួចផ្ដើមមកពីគណបក្សជាតិនិយម MHP ផ្ទាល់ ហើយ PKK បានរំលាយរចនាសម្ព័ន្ធរបស់ខ្លួនជាសាធារណៈ។ ប៉ុន្តែសំណួរធំៗនៅតែបើកចំហ៖ ស្ថានភាពរបស់លោក Öcalan សិទ្ធិភាសា និងវប្បធម៌ក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងការដោះលែងអ្នកនយោបាយឃឺដដែលកំពុងជាប់ឃុំ។

០៨ · អ៊ីរ៉ង់ជនជាតិឃឺដនៅអ៊ីរ៉ង់៖ «ស្ត្រី ជីវិត សេរីភាព»

ជនជាតិឃឺដមានប្រហែល ១៥% នៃប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់។ ភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននី ក្នុងរដ្ឋដែលភាគច្រើនកាន់និកាយស៊ីអ៊ីត ហើយតំបន់ឃឺដស្ថិតក្នុងចំណោមតំបន់ក្រីក្របំផុតរបស់ប្រទេស (GPB/NPR)។ បទពិសោធន៍ខ្លីនៃសាធារណរដ្ឋ Mahabad ឆ្នាំ ១៩៤៦ នៅតែជានិមិត្តរូបសំខាន់សម្រាប់ជនជាតិឃឺដនៅអ៊ីរ៉ង់។

នៅថ្ងៃទី១៦ កញ្ញា ២០២២ នារីជនជាតិឃឺដអាយុ ២២ ឆ្នាំ ឈ្មោះ Mahsa Amini មកពីក្រុង Saqqez បានស្លាប់ក្នុងការឃុំឃាំងរបស់ប៉ូលិស។ ឈ្មោះឃឺដរបស់នាងគឺ Jina ដែលមានន័យថា «ជីវិត» ប៉ុន្តែច្បាប់អ៊ីរ៉ង់មិនអនុញ្ញាតឱ្យចុះឈ្មោះនោះជាផ្លូវការទេ។ ការស្លាប់របស់នាងបានបង្កការតវ៉ាទូទាំងប្រទេស ក្រោមបាវចនា «ស្ត្រី ជីវិត សេរីភាព» (Jin, Jiyan, Azadi) ដែលមានប្រភពពីចលនាស្ត្រីឃឺដ។

ការវិភាគក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងបួន អ៊ីរ៉ង់ជាប្រទេសដែលមិនទាន់មានដំណើរការនយោបាយណាមួយ សម្រាប់ដោះស្រាយបញ្ហាជនជាតិឃឺដ។ ការរំលាយ PKK និង SDF អាចធ្វើឱ្យក្រុមប្រដាប់អាវុធឃឺដនៅអ៊ីរ៉ង់កាន់តែឯកោ ប៉ុន្តែមិនបានដោះស្រាយមូលហេតុនៃការមិនពេញចិត្តនោះទេ។

០៩ · ការវិភាគអ្នកណាចង់បានអ្វី? ឱកាស ហានិភ័យ និងសេណារីយ៉ូ

១០ · FAQសំណួរដែលសួរញឹកញាប់

១១ · ប្រភពប្រភពឯកសារយោង និងរូបភាព

1. Xinhua — Explainer: Will the new PKK disarmament law be Türkiye’s path to lasting peace? (11.08.2026)
2. Al Jazeera — Kurdish-led SDF has dissolved, but has Syria really unified its military? (26.08.2026)
3. Arab News — ‘Basis for understanding’ brings Iraqi Kurdistan closer to new government (23.09.2026)
4. Al Jazeera — Kurdish-led SDF agrees integration with Syrian government forces (30.01.2026)
5. The National — Syria’s Al Shara recognises Kurdish citizenship, language and Nowruz festival (17.01.2026)
6. Al Jazeera — Kurdish PKK announces it is withdrawing fighters from Türkiye to Iraq (26.10.2025)
7. Al Jazeera — Iraq resumes Kurdish oil exports to Türkiye after two-and-a-half-year halt (27.09.2025)
8. Middle East Eye — PKK fighters burn weapons in landmark disarmament ceremony (11.07.2025)
9. NPR — The PKK Kurdish militant group will disband as part of a peace initiative with Turkey (12.05.2025)
10. Al Jazeera — Jailed PKK leader tells group to lay down arms, end conflict with Türkiye (27.02.2025)
11. Human Rights Watch — Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds (report summary)
12. Council on Foreign Relations — Timeline: The Kurds’ Long Struggle With Statelessness

📷 ឥណទានរូបភាព

រូបភាពទាំង ៧ ក្នុងអត្ថបទនេះ មកពី Wikimedia Commons៖ جيهان شيركو (CC BY 4.0) · Levi Clancy (CC0) · Unknown author (CC0) · Diyar Muhammed (CC BY-SA 4.0) · Mhamadkorra (CC BY-SA 4.0) · PersianDutchNetwork (CC BY-SA 4.0) · Adam Jones (CC BY-SA 2.0)។ គំនូសតាង រៀបចំដោយ Eksastra។ ចុចលើរូបភាពណាមួយ ដើម្បីមើលទំហំធំ។