រូបភាព៖ Vyacheslav Argenberg (CC BY 4.0) · Wikimedia Commonsលីបង់ និងហេសបូឡា ពន្យល់៖ ប្រព័ន្ធចែកអំណាចតាមសាសនា សង្គ្រាម និងជម្លោះលើការដកហូតអាវុធ
លីបង់ជាប្រទេសតូចមួយនៅមាត់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ប៉ុន្តែវាស្ថិតនៅចំកណ្ដាលជម្លោះធំៗនៃមជ្ឈិមបូព៌ា។ រដ្ឋលីបង់ចែកអំណាចតាមសហគមន៍សាសនា។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នា ក្រុមហេសបូឡា (Hezbollah) ជាចលនានយោបាយផង និងជាកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធផង ដែលមានអាវុធនៅក្រៅការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋ។ អត្ថបទនេះពន្យល់ពីប្រវត្តិ របៀបដែលប្រព័ន្ធដំណើរការ និងមូលហេតុដែលការដកហូតអាវុធហេសបូឡាក្លាយជាសំណួរកណ្ដាលនៃអនាគតលីបង់។
⚡ សង្ខេបក្នុង ៣០ វិនាទី
- ប្រព័ន្ធសាសនា៖ តាមកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិឆ្នាំ ១៩៤៣ ប្រធានាធិបតីត្រូវជាគ្រិស្តបរិស័ទម៉ារ៉ូនីត នាយករដ្ឋមន្ត្រីជាមូស្លីមស៊ុននី និងប្រធានសភាជាមូស្លីមស៊ីអ៊ីត។ អាសនៈសភាទាំង ១២៨ ត្រូវបានចែកពាក់កណ្ដាលរវាងគ្រិស្តបរិស័ទ និងមូស្លីម។
- សង្គ្រាមស៊ីវិល៖ ពីឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ ១៩៩០ សង្គ្រាមស៊ីវិលបានសម្លាប់មនុស្សប្រហែល ១២០ ០០០ នាក់។ កិច្ចព្រមព្រៀងតាអ៊ីហ្វ (Taif) ឆ្នាំ ១៩៨៩ តម្រូវឱ្យរំលាយកងជីវពល ប៉ុន្តែហេសបូឡារក្សាអាវុធរបស់ខ្លួន ដោយលើកហេតុផល «តស៊ូ» ប្រឆាំងការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។
- ហេសបូឡា៖ ក្រុមនេះកើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ដោយមានការគាំទ្រពីអ៊ីរ៉ង់។ វាបានប្រយុទ្ធជាមួយអ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ២០២៣–២០២៤ និង ២០២៦ ហើយមានអាសនៈក្នុងសភា។
- វិបត្តិ៖ ធនាគារពិភពលោកចាត់ទុកវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដែលចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ ២០១៩ ថាស្ថិតក្នុងចំណោមវិបត្តិធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ចាប់តាំងពីពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩។ ការផ្ទុះនៅកំពង់ផែបេរូតឆ្នាំ ២០២០ បានសម្លាប់មនុស្ស ២១៨ នាក់។
- ពេលនេះ៖ ប្រធានាធិបតី Joseph Aoun និងនាយករដ្ឋមន្ត្រី Nawaf Salam ចង់ឱ្យរដ្ឋមានសិទ្ធិផ្ដាច់មុខលើអាវុធ។ សង្គ្រាមឆ្នាំ ២០២៦ និងកិច្ចចរចាជាមួយអ៊ីស្រាអែល ដែលសហរដ្ឋអាមេរិកជាអ្នកសម្របសម្រួល បានធ្វើឱ្យសំណួរនេះកាន់តែបន្ទាន់។ ហេសបូឡានៅតែបដិសេធមិនដាក់អាវុធ។
០១ · ហេតុអ្វីសំខាន់ហេតុអ្វីប្រទេសតូចមួយ ក្លាយជាចំណុចក្ដៅនៃមជ្ឈិមបូព៌ា?
លីបង់ (Lebanon) ស្ថិតនៅចន្លោះស៊ីរី អ៊ីស្រាអែល និងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ទំហំរបស់វាតូច ប៉ុន្តែអ្វីដែលកើតឡើងនៅទីនេះ តែងតែមានផលប៉ះពាល់លើតំបន់ទាំងមូល។ ដើម្បីយល់ពីលីបង់ យើងត្រូវយល់ពីរឿងពីរ៖ ប្រព័ន្ធនយោបាយដែលចែកអំណាចតាមសហគមន៍សាសនា និងក្រុមហេសបូឡា (Hezbollah) ដែលជាគណបក្សនយោបាយផង និងជាកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធផង។
- ព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល៖ ភាគខាងត្បូងលីបង់ជាសមរភូមិម្ដងហើយម្ដងទៀត ចាប់ពីការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ ១៩៧៨ និង ១៩៨២ រហូតដល់សង្គ្រាមឆ្នាំ ២០០៦ ២០២៤ និង ២០២៦។
- សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អ៊ីរ៉ង់៖ យោងតាម Wikipedia អ៊ីរ៉ង់បានបញ្ជូនគ្រូបង្ហាត់ពីកងឆ្មាំបដិវត្តន៍អ៊ីស្លាម (IRGC) ប្រហែល ១ ៥០០ នាក់ ដើម្បីជួយបង្កើតហេសបូឡានៅដើមទសវត្សរ៍ ១៩៨០។ ដូច្នេះ ជម្លោះនៅលីបង់តែងតែភ្ជាប់ទៅនឹងទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីរ៉ង់ អ៊ីស្រាអែល និងសហរដ្ឋអាមេរិក (សូមអាន កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ ពន្យល់)។
- អាវុធក្រៅរដ្ឋ៖ ក្រោយសង្គ្រាមស៊ីវិល កងជីវពលភាគច្រើនត្រូវបានរំលាយ ប៉ុន្តែហេសបូឡានៅតែរក្សាអាវុធ។ សំណួរថា «តើអ្នកណាមានសិទ្ធិសម្រេចលើសង្គ្រាម និងសន្តិភាព?» នៅតែមិនទាន់មានចម្លើយច្បាស់លាស់។
- ឥទ្ធិពលលើអ្នកជិតខាង៖ ស៊ីរីបានដាក់កងទ័ពនៅលីបង់ពីឆ្នាំ ១៩៧៦ ដល់ ២០០៥។ ការផ្លាស់ប្ដូរនៅស៊ីរី ក៏ប៉ះពាល់ដល់ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់របស់ហេសបូឡាដែរ (សូមអាន ស៊ីរីក្រោយ Assad)។
ការវិភាគលីបង់មិនមែនជា «រដ្ឋបរាជ័យ» សាមញ្ញទេ។ វាមានការបោះឆ្នោត សភា តុលាការ និងកងទ័ពជាតិ។ ប៉ុន្តែអំណាចរបស់រដ្ឋត្រូវបានចែករំលែកជាមួយសហគមន៍សាសនា និងក្រុមប្រដាប់អាវុធមួយ ដែលមានសមត្ថភាពយោធាផ្ទាល់ខ្លួន។ បញ្ហាស្នូលនៃអត្ថបទនេះ គឺភាពតានតឹងរវាង «រដ្ឋ» និង «ក្រុមតស៊ូ» ដែលនៅតែមិនទាន់ដោះស្រាយបាន។
០២ · ប្រព័ន្ធប្រព័ន្ធចែកអំណាចតាមសហគមន៍សាសនា ដំណើរការយ៉ាងដូចម្ដេច?
ប្រព័ន្ធនយោបាយលីបង់ត្រូវបានគេហៅថា «ប្រព័ន្ធសហគមន៍សាសនា» (confessionalism)។ វាផ្អែកលើកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិ (National Pact) ឆ្នាំ ១៩៤៣ ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងមិនសរសេរ នៅពេលលីបង់ទទួលបានឯករាជ្យ។ ការបែងចែកនេះផ្អែកលើជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ ១៩៣២ ដែលបង្ហាញថា គ្រិស្តបរិស័ទម៉ារ៉ូនីត (Maronite) មានចំនួនច្រើនជាងគេ (Wikipedia)។
| មុខតំណែង | សហគមន៍ | អ្នកកាន់តំណែង (២០២៥–) |
|---|---|---|
| ប្រធានាធិបតី | គ្រិស្តបរិស័ទម៉ារ៉ូនីត | លោក Joseph Aoun ជាប់ឆ្នោត ៩.០១.២០២៥ |
| នាយករដ្ឋមន្ត្រី | មូស្លីមស៊ុននី | លោក Nawaf Salam រដ្ឋាភិបាល ៨.០២.២០២៥ |
| ប្រធានសភា | មូស្លីមស៊ីអ៊ីត | ជ្រើសរើសដោយសភា ការបោះឆ្នោតសភាពន្យារដល់ ២០២៨ |
ក្នុងសភា អាសនៈដំបូងត្រូវបានចែកតាមសមាមាត្រ ៦ ទល់នឹង ៥ រវាងគ្រិស្តបរិស័ទ និងមូស្លីម។ កិច្ចព្រមព្រៀងតាអ៊ីហ្វឆ្នាំ ១៩៨៩ បានកែសមាមាត្រនេះឱ្យស្មើគ្នា។ ចាប់តាំងពីការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៩២ សភាមាន ១២៨ អាសនៈ៖ ៦៤ សម្រាប់គ្រិស្តបរិស័ទ និង ៦៤ សម្រាប់មូស្លីម និងឌ្រូស (Druze)។
អាសនៈសភាតាមសហគមន៍សាសនា
ចំនួនអាសនៈក្នុងសភា ១២៨ អាសនៈ · ប្រភព៖ Wikipedia (Politics of Lebanon)
ការវិភាគប្រព័ន្ធនេះមានគោលបំណងធានាថា គ្មានសហគមន៍ណាមួយត្រូវបានដកចេញពីអំណាចទេ។ ប៉ុន្តែវាក៏មានតម្លៃខ្ពស់ដែរ។ មុខតំណែងសំខាន់ៗត្រូវបានចែកតាមសាសនា ជាជាងសមត្ថភាព ហើយការសម្រេចចិត្តធំៗត្រូវការការព្រមព្រៀងពីមេដឹកនាំសហគមន៍ទាំងអស់។ លទ្ធផលគឺភាពទាល់ច្រកជាញឹកញាប់៖ ឧទាហរណ៍ តំណែងប្រធានាធិបតីទំនេរប្រហែលពីរឆ្នាំ ពីខែតុលា ២០២២ ដល់ខែមករា ២០២៥ (Wikipedia)។
០៣ · ១៩៧៥–១៩៩០សង្គ្រាមស៊ីវិល និងកិច្ចព្រមព្រៀងតាអ៊ីហ្វ
សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់បានផ្ទុះនៅថ្ងៃទី១៣ មេសា ១៩៧៥ ក្រោយការបាញ់ប្រហារនៅជិតព្រះវិហារមួយក្នុងតំបន់ Ain el-Rummaneh និងការសងសឹកលើរថយន្តក្រុងដែលដឹកជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន។ វាបានអូសបន្លាយរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំកន្លះ ហើយបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី១៣ តុលា ១៩៩០ (Wikipedia)។
ការបាញ់ប្រហារ និងការសងសឹករបស់កងជីវពល Phalange (គ្រិស្តបរិស័ទ) លើជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន រីករាលដាលទៅជាសង្គ្រាមទូទាំងប្រទេស។
ស៊ីរីបញ្ជូនកងទ័ពប្រហែល ១២ ០០០ នាក់ចូលលីបង់។ កងទ័ពស៊ីរីស្ថិតនៅរហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ មេសា ២០០៥។
អ៊ីស្រាអែលឈ្លានពានភាគខាងត្បូង (ប្រតិបត្តិការ Litani)។ អង្គការសហប្រជាជាតិបង្កើតកងកម្លាំង UNIFIL។
អ៊ីស្រាអែលឈ្លានពានម្ដងទៀត រហូតដល់បេរូត។ នៅខែកញ្ញា ការសម្លាប់រង្គាលនៅជំរំ Sabra និង Shatila បានសម្លាប់មនុស្សពី ៤៦០ ដល់ ៣ ៥០០ នាក់ អាស្រ័យលើប្រភព។
កិច្ចព្រមព្រៀងតាអ៊ីហ្វ (Taif) នៅអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត កែសមាមាត្រសភាពី ៥៥:៤៥ ទៅ ៥០:៥០ ហើយតម្រូវឱ្យរំលាយកងជីវពលទាំងអស់។
សង្គ្រាមបញ្ចប់ នៅពេលឧត្តមសេនីយ៍ Michel Aoun ត្រូវបង្ខំឱ្យចាកចេញពីវិមានប្រធានាធិបតី។ ច្បាប់លើកលែងទោសទូទៅត្រូវបានអនុម័តនៅថ្ងៃទី២៦ សីហា ១៩៩១។


យោងតាម Wikipedia សង្គ្រាមនេះបានសម្លាប់មនុស្សប្រហែល ១២០ ០០០ នាក់ ហើយធ្វើឱ្យមនុស្សជិត ១ លាននាក់ត្រូវភៀសខ្លួន។ ក្រោយសង្គ្រាម កងជីវពលភាគច្រើនបានរំលាយខ្លួន។ ប៉ុន្តែហេសបូឡានៅតែរក្សាអាវុធ ដោយលើកហេតុផលថា ខ្លួនត្រូវតស៊ូប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់ភាគខាងត្បូងលីបង់របស់អ៊ីស្រាអែល។
ការវិភាគកិច្ចព្រមព្រៀងតាអ៊ីហ្វបានបញ្ចប់សង្គ្រាម ប៉ុន្តែមិនបានដោះស្រាយមូលហេតុស្នូលទាំងអស់ទេ។ ច្បាប់លើកលែងទោសឆ្នាំ ១៩៩១ មានន័យថា មេដឹកនាំកងជីវពលជាច្រើនបានក្លាយជាអ្នកនយោបាយ។ ហើយការលើកលែងជាក់ស្ដែងសម្រាប់អាវុធរបស់ហេសបូឡា បានបន្សល់ទុកសំណួរអំពីអំណាចរបស់រដ្ឋ ដែលនៅតែបន្តរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។
០៤ · ហេសបូឡាហេសបូឡា៖ ពីក្រុមតស៊ូ ទៅជាកម្លាំងនយោបាយ និងយោធា
ហេសបូឡា ដែលមានន័យថា «គណបក្សរបស់ព្រះ» បានកើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ក្នុងអំឡុងការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែល ក្នុងចំណោមសហគមន៍មូស្លីមស៊ីអ៊ីត។ ក្រុមនេះបានចេញសេចក្ដីប្រកាសគោលការណ៍ជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១៦ កុម្ភៈ ១៩៨៥។ យោងតាម Wikipedia អ៊ីរ៉ង់បានផ្ដល់ថវិកាប្រហែល ៤០០ លានដុល្លារ ក្នុងចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨៣–១៩៨៩ (Wikipedia)។
- ការវាយប្រហារក្នុងទសវត្សរ៍ ១៩៨០–១៩៩០៖ Wikipedia ភ្ជាប់ក្រុមនេះទៅនឹងការបំផ្ទុះស្ថានទូតអាមេរិកនៅបេរូត (មេសា ១៩៨៣) និងការបំផ្ទុះបន្ទាយទាហានអាមេរិក និងបារាំង (១៩៨៣) ព្រមទាំងការវាយប្រហារនៅប្រទេសអាហ្សង់ទីននៅឆ្នាំ ១៩៩២ និង ១៩៩៤។
- ឆ្នាំ ២០០០៖ អ៊ីស្រាអែលដកកងទ័ពចេញពីភាគខាងត្បូងលីបង់ក្នុងខែឧសភា ២០០០ ក្រោយការកាន់កាប់រាប់ឆ្នាំ។ ហេសបូឡាបានអះអាងថា នេះជាជ័យជម្នះរបស់ «ការតស៊ូ»។
- ក្នុងសភា៖ ហេសបូឡាចូលរួមការបោះឆ្នោត។ ក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ២០២២ ក្រុមនេះរក្សាបាន ១៣ អាសនៈ ទោះបីសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនបាត់បង់សំឡេងភាគច្រើនក៏ដោយ។ ប្លុកសភារបស់ខ្លួនមានប្រហែល ១៥ អាសនៈ អាស្រ័យលើរបៀបរាប់។
- ការចាត់ថ្នាក់៖ យោងតាម Wikipedia គិតត្រឹមខែមេសា ២០២៦ ប្រទេសជាង ២៨ បានចាត់ទុកហេសបូឡា ឬផ្នែកយោធារបស់វា ជាអង្គការភេរវកម្ម។ ហេសបូឡាវិញ ហៅខ្លួនឯងថាជា «ការតស៊ូ» ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។
ទំហំយោធារបស់ហេសបូឡាពិបាកផ្ទៀងផ្ទាត់។ ការប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ ២០២៦ ដោយវិទ្យាស្ថាន Alma របស់អ៊ីស្រាអែល ដែល Wikipedia ដកស្រង់ គឺរ៉ុក្កែតប្រហែល ២៥ ០០០ មីស៊ីលទំនើប «រាប់រយ» ដ្រូនវាយប្រហារប្រហែល ១ ០០០ និងអ្នកប្រយុទ្ធធម្មតាប្រហែល ៤០ ០០០ នាក់។ តួលេខទាំងនេះមកពីភាគីម្ខាង ហើយមិនត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយឯករាជ្យទេ។
ការវិភាគអំណាចរបស់ហេសបូឡាមិនមែនផ្អែកលើអាវុធតែមួយមុខទេ។ វាក៏ផ្អែកលើមូលដ្ឋានគាំទ្រក្នុងសហគមន៍ស៊ីអ៊ីត តំណាងក្នុងសភា និងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយគណបក្សអាម៉ាល់ (Amal)។ នេះហើយជាហេតុផលដែលការដកហូតអាវុធរបស់ក្រុមនេះ មិនមែនជាបញ្ហាយោធាសុទ្ធសាធទេ។ វាជាបញ្ហានយោបាយ និងសហគមន៍ ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់តុល្យភាពនៃប្រព័ន្ធទាំងមូល។
០៥ · ២០០៦សង្គ្រាមឆ្នាំ ២០០៦ និងសេចក្ដីសម្រេច ១៧០១
នៅថ្ងៃទី១២ កក្កដា ២០០៦ អ្នកប្រយុទ្ធហេសបូឡាបានវាយឆ្លងព្រំដែន សម្លាប់ទាហានអ៊ីស្រាអែល ៣ នាក់ និងចាប់ ២ នាក់ទៀត។ អ៊ីស្រាអែលបានឆ្លើយតបដោយការវាយប្រហារតាមអាកាស និងការឈ្លានពានតាមដី។ សង្គ្រាមមានរយៈពេល ៣៤ ថ្ងៃ រហូតដល់ថ្ងៃទី១៤ សីហា ២០០៦ (Wikipedia)។
- ការបាត់បង់ជីវិត៖ ជនជាតិលីបង់ពី ១ ១៩១ ដល់ ១ ៣០០ នាក់បានស្លាប់ ដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល។ នៅខាងអ៊ីស្រាអែល ទាហាន ១២១ នាក់ និងជនស៊ីវិល ៤៤ នាក់បានស្លាប់។
- ការភៀសខ្លួន៖ ជនជាតិលីបង់ប្រហែល ១ លាននាក់ និងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលពី ៣០០ ០០០ ដល់ ៥០០ ០០០ នាក់ នៅភាគខាងជើង ត្រូវចាកចេញពីផ្ទះ។
- សេចក្ដីសម្រេច ១៧០១៖ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ បានអនុម័តជាឯកច្ឆ័ន្ទនៅថ្ងៃទី១១ សីហា ២០០៦។ វាទាមទារឱ្យមានបទឈប់បាញ់ ការដកកងទ័ពអ៊ីស្រាអែល ការដាក់ពង្រាយកងទ័ពលីបង់ និងការពង្រីក UNIFIL ព្រមទាំងហាមឃាត់អាវុធក្រៅរដ្ឋនៅភាគខាងត្បូងទន្លេលីតានី (Litani)។
- មុននោះ ១៥៥៩៖ សេចក្ដីសម្រេច ១៥៥៩ ឆ្នាំ ២០០៤ បានអំពាវនាវរួចហើយឱ្យរំលាយ និងដកហូតអាវុធពីកងជីវពលទាំងអស់នៅលីបង់ (Arab Center Washington DC)។

សង្គ្រាមនេះគឺជា «ឱកាសដែលបាត់បង់» ព្រោះវាមិនបានសម្រេចការដកហូតអាវុធពីហេសបូឡាទេ។— ការសន្និដ្ឋានរបស់គណៈកម្មការ Winograd របស់អ៊ីស្រាអែល (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ Wikipedia
ការវិភាគភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនឈ្នះ។ ប៉ុន្តែសេចក្ដីសម្រេច ១៧០១ បានបង្កើតគំរូមួយ ដែលកើតឡើងម្ដងហើយម្ដងទៀត៖ អត្ថបទលើក្រដាសទាមទារឱ្យដកហូតអាវុធ ប៉ុន្តែគ្មានយន្តការណាមួយអាចបង្ខំឱ្យអនុវត្តបានពេញលេញទេ។
០៦ · ២០១៩–២០២០ការដួលរលំសេដ្ឋកិច្ច និងការផ្ទុះនៅកំពង់ផែបេរូត
ចាប់ពីចុងឆ្នាំ ២០១៩ ប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុលីបង់បានដួលរលំ។ ធនាគារពិភពលោកបានសរសេរក្នុងឆ្នាំ ២០២១ ថា វិបត្តិនេះទំនងជាស្ថិតក្នុងចំណោមវិបត្តិ «១០ ធ្ងន់ធ្ងរបំផុត ហើយប្រហែលជា ៣ ធ្ងន់ធ្ងរបំផុត» នៅលើពិភពលោក ចាប់តាំងពីពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩ (ធនាគារពិភពលោក)។
- GDP៖ ធ្លាក់ពីប្រហែល ៥៥ ពាន់លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ មកត្រឹម ៣៣ ពាន់លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ ២០២០។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២០ តែមួយ សេដ្ឋកិច្ចបានធ្លាក់ចុះ ២០,៣%។
- រូបិយប័ណ្ណ៖ ប្រាក់ផោនលីបង់ត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងប្រាក់ដុល្លារតាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៧។ យោងតាមក្រុមប្រឹក្សាទំនាក់ទំនងបរទេស (CFR) វាបានធ្លាក់ដល់ជាង ១០០ ០០០ ផោនក្នុងមួយដុល្លារ នៅខែមីនា ២០២៣។
- អតិផរណា៖ ជាមធ្យម ៨៤,៣% ក្នុងឆ្នាំ ២០២០ (ធនាគារពិភពលោក) ហើយយោងតាម CFR ជិត ២៧០% នៅខែមេសា ២០២៣។
- ភាពក្រីក្រ៖ CFR រាយការណ៍ថា ប្រជាជនជាង ៨០% រស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រពហុវិមាត្រ។ លីបង់ក៏បានខកខានសងបំណុលមូលបត្រ Eurobond ជាលើកដំបូង។
នៅថ្ងៃទី៤ សីហា ២០២០ វេលាម៉ោង ១៨:០៨ អាម៉ូញ៉ូមនីត្រាតប្រហែល ២ ៧៥០ តោន ដែលរក្សាទុកក្នុងឃ្លាំងលេខ ១២ នៃកំពង់ផែបេរូតអស់រយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ បានផ្ទុះ។ មនុស្ស ២១៨ នាក់បានស្លាប់ ជាង ៧ ០០០ នាក់រងរបួស ប្រហែល ៣០០ ០០០ នាក់គ្មានផ្ទះសម្បែង ហើយការខូចខាតត្រូវបានប៉ាន់ស្មានជាង ១៥ ពាន់លានដុល្លារ (Wikipedia)។


ការស៊ើបអង្កេតដឹកនាំដោយចៅក្រម Tarek Bitar ត្រូវបានរាំងស្ទះជាច្រើនដង ដោយសារការទាមទារអភ័យឯកសិទ្ធិរបស់អ្នកនយោបាយ។ CFR កត់សម្គាល់ថា ការស៊ើបអង្កេតបានក្លាយជា «រឿងនយោបាយខ្លាំង» ហើយហេសបូឡា និងអាម៉ាល់បានរារាំងដំណើរការនេះ។ ការស៊ើបអង្កេតបានចាប់ផ្ដើមឡើងវិញនៅខែមករា ២០២៥ ប៉ុន្តែនៅតែមិនទាន់បញ្ចប់។
មានតែរដ្ឋាភិបាលដែលមានឆន្ទៈកំណែទម្រង់ប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចបញ្ឈប់ការលិចលង់បន្ថែមទៀតរបស់លីបង់បាន។— លោក Saroj Kumar Jha នាយកតំបន់ Mashreq របស់ធនាគារពិភពលោក ឆ្នាំ ២០២១ (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ ធនាគារពិភពលោក
០៧ · ២០២៣–២០២៥សង្គ្រាមឆ្នាំ ២០២៤ មេដឹកនាំថ្មី និងផែនការដកហូតអាវុធ
ក្រោយការវាយប្រហាររបស់ហាម៉ាសលើអ៊ីស្រាអែលនៅខែតុលា ២០២៣ ហេសបូឡាបានចាប់ផ្ដើមបាញ់រ៉ុក្កែតទៅភាគខាងជើងអ៊ីស្រាអែល ដោយប្រកាសថាជាការគាំទ្រដល់ហ្គាហ្សា។ ការប៉ះទង្គិចតាមព្រំដែនបានក្លាយជាសង្គ្រាមពេញលេញក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ (Wikipedia)។
ឧបករណ៍ទំនាក់ទំនង (pager និងវិទ្យុទាក់ទង) រាប់ពាន់គ្រឿងរបស់ហេសបូឡាផ្ទុះ។ មនុស្ស ៤២ នាក់ស្លាប់ ហើយយ៉ាងតិច ៣ ៥០០ នាក់រងរបួស រួមទាំងជនស៊ីវិល។
លោក Hassan Nasrallah ដែលដឹកនាំហេសបូឡាអស់រយៈពេល ៣២ ឆ្នាំ ត្រូវបានសម្លាប់ដោយការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅបេរូត។ លោក Naim Qassem ក្លាយជាអគ្គលេខាធិការបន្ទាប់។
កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលឆ្លងខ្សែពណ៌ខៀវ (Blue Line) ចូលភាគខាងត្បូងលីបង់។
បទឈប់បាញ់ ៦០ ថ្ងៃចូលជាធរមាន។ ហេសបូឡាត្រូវដកអ្នកប្រយុទ្ធទៅខាងជើងទន្លេលីតានី ប្រហែល ៣០ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែន ហើយកងទ័ពលីបង់ត្រូវដាក់ពង្រាយទាហានប្រហែល ៥ ០០០ នាក់។ ក្រុមប្រទេសប្រាំ ដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ត្រួតពិនិត្យការអនុវត្ត។
សភាជ្រើសរើសមេបញ្ជាការកងទ័ព លោក Joseph Aoun ជាប្រធានាធិបតី ដោយសំឡេង ៩៩ លើ ១២៨ បញ្ចប់ភាពទំនេរតំណែងជិតពីរឆ្នាំ។
លោក Nawaf Salam អតីតប្រធានតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) បង្កើតរដ្ឋាភិបាល។
អ៊ីស្រាអែលដកកងទ័ពចេញពីភាគខាងត្បូងភាគច្រើន ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាទីតាំងមួយចំនួននៅតំបន់ព្រំដែន។
គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអនុម័តគោលដៅឱ្យរដ្ឋមានសិទ្ធិផ្ដាច់មុខលើអាវុធ ដោយផ្អែកលើក្របខណ្ឌរបស់បេសកជនពិសេសអាមេរិក លោក Thomas Barrack ដែលកំណត់ពេលដល់ថ្ងៃទី៣១ ធ្នូ ២០២៥។ រដ្ឋមន្ត្រីហេសបូឡា និងអាម៉ាល់ដើរចេញពីកិច្ចប្រជុំ។
កងទ័ពលីបង់បង្ហាញ «ផែនការខែលមាតុភូមិ» (Homeland Shield Plan)។
កងទ័ពរំពឹងប្រកាសបញ្ចប់ដំណាក់កាលទីមួយនៅភាគខាងត្បូងទន្លេលីតានី។ ដំណាក់កាលទីពីរគ្រោងពង្រីកដល់ទន្លេអាវ៉ាលី (Awali) ជិតក្រុងស៊ីដូន។ អ៊ីស្រាអែលជំទាស់ថា ហេសបូឡាកំពុងកសាងឡើងវិញ ប៉ុន្តែ UNIFIL និយាយថា «គ្មានភស្តុតាង» (Al Jazeera)។
យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលលីបង់ ដែល Wikipedia ដកស្រង់ ជម្លោះឆ្នាំ ២០២៣–២០២៤ បានសម្លាប់មនុស្សនៅលីបង់ជាង ៤ ០៤៧ នាក់ ហើយធ្វើឱ្យជាង ១,២ លាននាក់ភៀសខ្លួន។ នៅខាងអ៊ីស្រាអែល កងកម្លាំងសន្តិសុខ ៨៧ នាក់ និងជនស៊ីវិល ៤៦ នាក់បានស្លាប់ ហើយប្រហែល ៩៦ ០០០ នាក់បានភៀសខ្លួន។
រដ្ឋាភិបាលកំពុងអនុវត្តបញ្ជារបស់អាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។— លោក Naim Qassem អគ្គលេខាធិការហេសបូឡា ខែសីហា ២០២៥ (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ Arab Center Washington DC
០៨ · ហេតុអ្វីពេលនេះឆ្នាំ ២០២៦៖ សង្គ្រាមថ្មី និងការចរចាផ្ទាល់ជាមួយអ៊ីស្រាអែល
ផ្នែកនេះរៀបរាប់ព្រឹត្តិការណ៍ថ្មីៗ ដែលអាចផ្លាស់ប្ដូរបន្ថែម។ នៅថ្ងៃទី២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារអ៊ីរ៉ង់ ហើយមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ Ali Khamenei ត្រូវបានសម្លាប់។ នៅថ្ងៃទី២ មីនា ហេសបូឡាបានបាញ់ទៅអ៊ីស្រាអែលជាលើកដំបូង ចាប់តាំងពីបទឈប់បាញ់ឆ្នាំ ២០២៤ ហើយអ៊ីស្រាអែលបានឆ្លើយតបដោយយុទ្ធនាការធំ (Wikipedia)។
សភាពន្យារការបោះឆ្នោតសភា ដែលគ្រោងធ្វើនៅខែឧសភា ២០២៦ ទៅខែឧសភា ២០២៨ ដោយសំឡេង ៧៦ គាំទ្រ ៤១ ប្រឆាំង និង ៤ អនុប្បវាទ (The National)។
អ៊ីស្រាអែលចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការតាមដីនៅភាគខាងត្បូង។ រដ្ឋាភិបាលលីបង់ចាត់ទុកឯកអគ្គរដ្ឋទូតអ៊ីរ៉ង់ជា «បុគ្គលមិនពេញចិត្ត» នៅថ្ងៃទី២៤ មីនា។
កិច្ចចរចាផ្ទាល់ដំបូងរវាងលីបង់ និងអ៊ីស្រាអែលនៅវ៉ាស៊ីនតោន។ បទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្នចូលជាធរមាននៅយប់ថ្ងៃទី១៦ មេសា ហើយត្រូវបានពន្យារច្រើនដង។
កិច្ចព្រមព្រៀងក្របខណ្ឌនៅវ៉ាស៊ីនតោន៖ អ៊ីស្រាអែលនឹងដកថយជាដំណាក់កាលតាម «តំបន់សាកល្បង» ពីរ ហើយកងទ័ពលីបង់ចូលកាន់កាប់សន្តិសុខ ដោយភ្ជាប់ជាមួយការដកហូតអាវុធហេសបូឡា (Al Jazeera)។
កិច្ចចរចាបន្តនៅទីក្រុងរ៉ូម។ យោងតាម Al Jazeera ភាគីទាំងពីរនៅតែមានការខ្វែងគំនិតលើការដកហូតអាវុធ ហើយអាជ្ញាធរលីបង់រាយការណ៍ថា មនុស្ស ៤ ៣៣៣ នាក់បានស្លាប់ និងជាង ១ លាននាក់បានភៀសខ្លួន ចាប់តាំងពីខែមីនា (Al Jazeera)។
យោងតាម CFR កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលនៅតែឈរជើងនៅភាគខាងត្បូង ដោយគ្រប់គ្រងប្រហែល ២០% នៃទឹកដីលីបង់។ ការប៉ះទង្គិចនៅតែកើតមាន (CNBC ០៧.០៩.២០២៦) ហើយអាណត្តិ UNIFIL នឹងផុតកំណត់នៅថ្ងៃទី៣១ ធ្នូ ២០២៦។

នេះគឺជាជំហានដំបូងលើផ្លូវស្ដារអធិបតេយ្យភាពរបស់លីបង់។— ប្រធានាធិបតី Joseph Aoun អំពីកិច្ចព្រមព្រៀងក្របខណ្ឌខែមិថុនា ២០២៦ (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ Al Jazeera
គួរឱ្យអាម៉ាស់ ប្រមាថ និងជាការចុះចាញ់អធិបតេយ្យភាព។— លោក Naim Qassem អំពីកិច្ចព្រមព្រៀងដដែល (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ Al Jazeera
ការវិភាគឆ្នាំ ២០២៦ បានផ្លាស់ប្ដូរសំណួរ។ ពីមុន គេសួរថា «តើរដ្ឋលីបង់ហ៊ានដកហូតអាវុធហេសបូឡាដែរឬទេ?» ឥឡូវនេះ រដ្ឋាភិបាលបានប្រកាសគោលដៅនេះជាផ្លូវការ ហើយកំពុងចរចាផ្ទាល់ជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ ប៉ុន្តែការដកថយរបស់អ៊ីស្រាអែល ត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងការដកហូតអាវុធ ចំណែកហេសបូឡាទាមទារឱ្យអ៊ីស្រាអែលដកថយមុន។ លីបង់ជាប់នៅចន្លោះលក្ខខណ្ឌទាំងពីរនេះ។
០៩ · ភាគី និងសេណារីយ៉ូភាគីនីមួយៗចង់បានអ្វី ហើយអ្វីអាចកើតឡើងបន្ទាប់?
| ភាគី | អ្វីដែលចង់បាន | ស្ថានភាព |
|---|---|---|
| រដ្ឋលីបង់ | សិទ្ធិផ្ដាច់មុខលើអាវុធ ការដកថយរបស់អ៊ីស្រាអែល និងថវិកាកសាងឡើងវិញ | កំពុងចរចា |
| ហេសបូឡា | អ៊ីស្រាអែលដកថយមុន ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ និងរក្សាអាវុធនៅខាងជើងទន្លេលីតានី | បដិសេធក្របខណ្ឌ |
| អ៊ីស្រាអែល | ការដកហូតអាវុធហេសបូឡា មុនការដកថយពេញលេញ | នៅតែឈរជើង |
| សហរដ្ឋអាមេរិក | កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព និងការត្រួតពិនិត្យការដកហូតអាវុធ | អ្នកសម្របសម្រួល |
| អង្គការសហប្រជាជាតិ | ការអនុវត្ត ១៧០១ ខណៈ UNIFIL នឹងដកចេញក្នុងឆ្នាំ ២០២៧ | អាណត្តិចុងក្រោយ |
ប្រភព៖ Al Jazeera (២៧.០៦.២០២៦ និង ០៥.០៨.២០២៦) · Wikipedia (UNIFIL) សម្រាប់សេចក្ដីសម្រេច ២៧៩០ ថ្ងៃទី២៨ សីហា ២០២៥។
✅ អំណះអំណាងគាំទ្រការដកហូតអាវុធ
- កិច្ចព្រមព្រៀងតាអ៊ីហ្វ និងសេចក្ដីសម្រេច ១៥៥៩ និង ១៧០១ តម្រូវឱ្យមានតែរដ្ឋទេដែលកាន់អាវុធ។
- ការសម្រេចលើសង្គ្រាម និងសន្តិភាពនឹងត្រឡប់ទៅរដ្ឋាភិបាល និងសភាវិញ។
- ថវិកាកសាងឡើងវិញពីអន្តរជាតិ ត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងការអនុវត្ត។
⚠️ ហានិភ័យ និងអំណះអំណាងប្រឆាំង
- ហេសបូឡាអះអាងថា អាវុធការពារលីបង់ ខណៈអ៊ីស្រាអែលនៅតែកាន់កាប់ទឹកដី។
- ការបង្ខំដោយកម្លាំងអាចបង្កការប៉ះទង្គិចក្នុងស្រុក។ លោក Qassem ធ្លាប់ព្រមានពីសង្គ្រាមស៊ីវិល។
- យោងតាមអ្នកកាសែត Ali Hashem បើគ្មានការយល់ព្រមពីហេសបូឡា រដ្ឋាភិបាលមិនអាចបង្ខំអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងបានទេ។
ដកថយជាដំណាក់កាល
តំបន់សាកល្បងដំណើរការ អ៊ីស្រាអែលដកថយបន្តិចម្ដងៗ ហើយកងទ័ពលីបង់ចូលកាន់កាប់ ខណៈអាវុធធុនធ្ងន់ត្រូវបានប្រគល់ទៅរដ្ឋ។
ទាល់ច្រកយូរ
បទឈប់បាញ់ផុយស្រួយនៅតែបន្ត អ៊ីស្រាអែលរក្សាតំបន់ទ្រនាប់ ហើយហេសបូឡារក្សាអាវុធនៅខាងជើងទន្លេលីតានី។
សង្គ្រាម ឬវិបត្តិក្នុងស្រុក
កិច្ចចរចាបរាជ័យ សង្គ្រាមធំត្រឡប់មកវិញ ឬការប្រឈមមុខគ្នារវាងរដ្ឋ និងហេសបូឡា ធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលដួលរលំ។
- ត្រូវតាមដាន៖ ការដកថយពីតំបន់សាកល្បង ការដកចេញរបស់ UNIFIL ក្រោយថ្ងៃទី៣១ ធ្នូ ២០២៦ ទំនាក់ទំនងអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់ និងការបោះឆ្នោតសភាឆ្នាំ ២០២៨។
ការវិភាគសេណារីយ៉ូទីពីរ ទំនងជាកើតឡើងច្រើនជាងគេក្នុងរយៈពេលខ្លី ព្រោះគ្មានភាគីណាមួយមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបង្ខំលទ្ធផល។ ប៉ុន្តែលីបង់ធ្លាប់ឆ្លងកាត់វិបត្តិនយោបាយធំៗ ដោយរកកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងសហគមន៍នៅនាទីចុងក្រោយ។
១០ · សំណួរញឹកញាប់សំណួរញឹកញាប់
ហេតុអ្វីមុខតំណែងកំពូលចែកតាមសាសនា?
កិច្ចព្រមព្រៀងជាតិឆ្នាំ ១៩៤៣ ផ្អែកលើជំរឿនឆ្នាំ ១៩៣២ ដើម្បីឱ្យសហគមន៍ធំៗទាំងអស់មានចំណែកក្នុងអំណាច។ កិច្ចព្រមព្រៀងតាអ៊ីហ្វឆ្នាំ ១៩៨៩ រក្សាគោលការណ៍នេះ ប៉ុន្តែកែអាសនៈសភាឱ្យស្មើគ្នា។
តើហេសបូឡាជាគណបក្ស ឬកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ?
ទាំងពីរ។ វាមានតំណាងក្នុងសភា និងធ្លាប់មានរដ្ឋមន្ត្រីក្នុងរដ្ឋាភិបាល ហើយក៏មានកងកម្លាំងយោធានៅក្រៅការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋ។
ទន្លេលីតានីសំខាន់យ៉ាងណា?
សេចក្ដីសម្រេច ១៧០១ និងបទឈប់បាញ់ឆ្នាំ ២០២៤ ហាមអាវុធក្រៅរដ្ឋនៅចន្លោះទន្លេនេះ និងព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល ដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៣០ គីឡូម៉ែត្រ។
តើ UNIFIL នឹងចាកចេញឬ?
ត្រូវហើយ។ សេចក្ដីសម្រេច ២៧៩០ ពន្យារអាណត្តិជាលើកចុងក្រោយរហូតដល់ថ្ងៃទី៣១ ធ្នូ ២០២៦ ហើយការដកចេញនឹងធ្វើពេញមួយឆ្នាំ ២០២៧។
១១ · ប្រភពប្រភពឯកសារយោង និងរូបភាព
- Wikipedia — Politics of Lebanon
- Wikipedia — Lebanese Civil War
- Wikipedia — Hezbollah
- Wikipedia — 2006 Lebanon War
- World Bank — Lebanon Sinking into One of the Most Severe Global Crises Episodes (06.2021)
- Arab Center Washington DC — Disarming Hezbollah: Lebanon at a Crossroads (20.08.2025)
- Al Jazeera — Lebanon’s mission to complete disarmament plan of Hezbollah (08.01.2026)
- The National — Lebanon postpones parliamentary elections for two years (09.03.2026)
- Wikipedia — 2026 Lebanon war
- Al Jazeera — Israel-Lebanon deal ties ceasefire to Hezbollah disarmament: Will it work? (27.06.2026)
- Al Jazeera — Lebanon and Israel still split over disarming Hezbollah at Rome talks (05.08.2026)
- Council on Foreign Relations — Global Conflict Tracker: Conflict With Hezbollah in Lebanon (2026)
📷 ឥណទានរូបភាព
រូបភាពទាំង ៧ ក្នុងអត្ថបទនេះ មកពី Wikimedia Commons៖ Vyacheslav Argenberg (CC BY 4.0 ចំនួនពីរ) · James Case (CC BY 2.0) · Marco K. (CC BY-SA 2.0) · Freimut Bahlo (CC BY-SA 4.0) · Anchal Vohra (Public domain) · Oren1973 (CC BY-SA 3.0)។ តំណទៅទំព័រឯកសារនីមួយៗ មាននៅក្រោមរូបភាព។ តារាង និងគំនូសតាង រៀបចំដោយ Eksastra។ ចុចលើរូបភាពណាមួយ ដើម្បីមើលទំហំធំ។
🌐 ផ្នែកវិភាគ Eksastra
អត្ថបទវិភាគស៊ីជម្រៅលើព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ជាភាសាខ្មែរ — បរិបទ ពេលវេលា អ្វីដែលភាគីនីមួយៗចង់បាន និងផលប៉ះពាល់ទៅលើពិភពលោក។
បើកមជ្ឈមណ្ឌលវិភាគ →🇸🇾 ស៊ីរីក្រោយ Assad ពន្យល់⚛️ កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ ពន្យល់🛢️ ច្រកសមុទ្រហ័រមូស៖ ហេតុអ្វីរង្គោះពិភពលោក🌍 មជ្ឈិមបូព៌ា