០១ · ហេតុអ្វីពេលនេះហេតុអ្វីប្រឡាយអាយុ ១១២ ឆ្នាំ ត្រឡប់មកជាព័ត៌មានធំវិញ?

ប្រឡាយប៉ាណាម៉ា (Panama Canal) ជាផ្លូវកាត់ដែលអនុញ្ញាតឱ្យនាវាធ្វើដំណើររវាងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក និងប៉ាស៊ីហ្វិក ដោយមិនចាំបាច់ជិះជុំវិញចុងខាងត្បូងនៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ យោងតាមអាជ្ញាធរប្រឡាយប៉ាណាម៉ា (ACP) ប្រឡាយនេះបម្រើផ្លូវសមុទ្រ ១៨០ ដែលភ្ជាប់កំពង់ផែ ១ ៩២០ ក្នុងប្រទេស ១៧០។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៦ ព្រឹត្តិការណ៍បីបានដាក់វាឱ្យនៅកណ្ដាលព័ត៌មានពិភពលោក៖

• ទឹកកំពុងខ្វះម្ដងទៀត៖ ដោយសារបាតុភូត El Niño និងទឹកភ្លៀងតិចជាងការរំពឹងទុក ACP បានកាត់បន្ថយចំនួនរន្ធពេលឆ្លងកាត់ (slots) ប្រចាំថ្ងៃ ចាប់ពីថ្ងៃទី៣ កញ្ញា ២០២៦ ហើយកំណត់ជម្រៅលិចទឹកអតិបរមារបស់នាវាឱ្យទាបជាងមុន។
• តម្លៃកំណត់ត្រា៖ ក្រុមហ៊ុន SK Gas របស់កូរ៉េខាងត្បូង បានដេញថ្លៃ ៥,៣ លានដុល្លារ សម្រាប់ការឆ្លងកាត់តែមួយលើករបស់នាវាដឹកឧស្ម័ន LPG ក្នុងខែសីហា ២០២៦ ខណៈដែលតម្លៃកណ្ដាលមុនខែកុម្ភៈ មានត្រឹមប្រហែល ៥៥ ០០០ ដុល្លារប៉ុណ្ណោះ (gCaptain)។
• កំពង់ផែត្រូវដណ្ដើមយក៖ រដ្ឋាភិបាលប៉ាណាម៉ាបានដណ្ដើមយកកំពង់ផែពីរ ពីក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធ CK Hutchison នៅថ្ងៃទី២៣ កុម្ភៈ ២០២៦ បន្ទាប់ពីសាលក្រមរបស់តុលាការកំពូល។

ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះកើតឡើង បន្ទាប់ពីលោកប្រធានាធិបតី Donald Trump បានអះអាងក្នុងសុន្ទរកថាចូលកាន់តំណែង ថ្ងៃទី២០ មករា ២០២៥ ថា ចិនកំពុង «ដំណើរការ» ប្រឡាយ ហើយអាមេរិក «នឹងយកវាមកវិញ»។ ប៉ាណាម៉ាបានច្រានចោលការអះអាងនោះ។

ចិនកំពុងដំណើរការប្រឡាយប៉ាណាម៉ា។ យើងមិនបានឱ្យវាទៅចិនទេ យើងបានឱ្យវាទៅប៉ាណាម៉ា ហើយយើងនឹងយកវាមកវិញ។— លោក Donald Trump ក្នុងសុន្ទរកថាចូលកាន់តំណែង (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ Atlantic Council ២០.០១.២០២៥

ការវិភាគការយល់ដឹងពីប្រឡាយប៉ាណាម៉ា ត្រូវការការបែងចែករវាងរឿងពីរ៖ ប្រឡាយខ្លួនឯង ដែលជាកម្មសិទ្ធិ និងត្រូវដំណើរការដោយស្ថាប័នរដ្ឋប៉ាណាម៉ា (ACP) និងកំពង់ផែនៅចុងប្រឡាយទាំងពីរ ដែលរដ្ឋផ្ដល់សម្បទានឱ្យក្រុមហ៊ុនឯកជនដំណើរការ។ ជម្លោះអាមេរិក–ចិន ភាគច្រើនផ្ដោតលើកំពង់ផែ មិនមែនលើការដំណើរការប្រឡាយទេ។

០២ · ប្រវត្តិពីបរាជ័យរបស់បារាំង ដល់ការបើកប្រឡាយឆ្នាំ ១៩១៤

ក្តីសុបិនជីកប្រឡាយកាត់ដីច្រកប៉ាណាម៉ា មានតាំងពីយូរមកហើយ ប៉ុន្តែការប៉ុនប៉ងធំលើកដំបូង ធ្វើឡើងដោយបារាំង។ ការដ្ឋានចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី១ មករា ១៨៨១ ហើយត្រូវផ្អាកនៅថ្ងៃទី១៥ ឧសភា ១៨៨៩ បន្ទាប់ពីក្រុមហ៊ុនក្ស័យធន។ បារាំងបានចំណាយប្រហែល ២៨៧ លានដុល្លារ ហើយយោងតាមការប៉ាន់ស្មាន កម្មករប្រហែល ២២ ០០០ នាក់បានស្លាប់ ភាគច្រើនដោយសារជំងឺ និងគ្រោះថ្នាក់ (Wikipedia)។

នៅពេលនោះ ប៉ាណាម៉ាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសកូឡុំប៊ី។ សហរដ្ឋអាមេរិកចង់បន្តគម្រោងនេះ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី១២ សីហា ១៩០៣ សភាកូឡុំប៊ីបានបដិសេធសន្ធិសញ្ញា Hay–Herrán ដែលនឹងផ្ដល់សិទ្ធិលើប្រឡាយឱ្យអាមេរិក។ ពីរបីខែក្រោយមក នៅខែវិច្ឆិកា ១៩០៣ ប៉ាណាម៉ាបានប្រកាសឯករាជ្យ ដោយមានការគាំទ្រស្ងាត់ៗពីវ៉ាស៊ីនតោន ហើយអាមេរិកបានទទួលស្គាល់រដ្ឋថ្មីនេះនៅថ្ងៃទី១៣ វិច្ឆិកា។

• សន្ធិសញ្ញា Hay–Bunau-Varilla (១៨ វិច្ឆិកា ១៩០៣)៖ ចុះហត្ថលេខាដោយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក John Hay និងជនជាតិបារាំង Philippe Bunau-Varilla ដែលតំណាងប៉ាណាម៉ា។ អាមេរិកទទួលបាន «តំបន់ប្រឡាយ» (Canal Zone) ទទឹងប្រាំម៉ាយល៍សងខាងប្រឡាយ «ជារៀងរហូត» (in perpetuity)។
• តម្លៃ៖ ប៉ាណាម៉ាទទួលបានរហូតដល់ ១០ លានដុល្លារ និងថ្លៃជួលប្រចាំឆ្នាំ ២៥០ ០០០ ដុល្លារ។
• ការសាងសង់របស់អាមេរិក៖ ចំណាយជិត ៥០០ លានដុល្លារ ហើយកម្មករប្រហែល ៥ ៦០០ នាក់បានស្លាប់ ភាគច្រើនជាកម្មករមកពីកោះការ៉ាអ៊ីប។
• ថ្ងៃបើក៖ នាវា SS Ancon ជានាវាដំបូងដែលឆ្លងកាត់ប្រឡាយជាផ្លូវការ នៅថ្ងៃទី១៥ សីហា ១៩១៤។

ការវិភាគពាក្យ «ជារៀងរហូត» ក្នុងសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩០៣ ដែលមិនមែនចុះហត្ថលេខាដោយជនជាតិប៉ាណាម៉ាផ្ទាល់ បានក្លាយជាប្រភពនៃការខឹងសម្បារជាតិអស់ច្រើនជំនាន់។ នេះជាមូលហេតុដែលនៅថ្ងៃនេះ ការគំរាម «យកប្រឡាយមកវិញ» ធ្វើឱ្យប៉ាណាម៉ាប្រតិកម្មខ្លាំង៖ សម្រាប់ពួកគេ វាជាបញ្ហាអធិបតេយ្យភាព មិនមែនត្រឹមតែជាបញ្ហាពាណិជ្ជកម្មទេ។

០៣ · អធិបតេយ្យភាពពីតំបន់ប្រឡាយ ដល់ការប្រគល់នៅឆ្នាំ ១៩៩៩

អស់ច្រើនទសវត្សរ៍ តំបន់ប្រឡាយដំណើរការដូចជាទឹកដីអាមេរិក នៅកណ្ដាលប្រទេសប៉ាណាម៉ា។ ចំណុចបត់ធំគឺថ្ងៃទី៩ មករា ១៩៦៤ ឬ «ថ្ងៃវីរជន» (Martyrs’ Day)៖ សិស្សនិស្សិតប៉ាណាម៉ាបានចូលតំបន់ប្រឡាយ ដើម្បីលើកទង់ជាតិ។ អំពើហិង្សាដែលកើតឡើងបានធ្វើឱ្យជនជាតិប៉ាណាម៉ាជាង ២០ នាក់ស្លាប់ និងប្រហែល ៥០០ នាក់រងរបួស (Wikipedia)។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានជំរុញឱ្យមានការចរចាថ្មី។

នៅថ្ងៃទី៧ កញ្ញា ១៩៧៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក Jimmy Carter និងមេដឹកនាំប៉ាណាម៉ា ឧត្តមសេនីយ៍ Omar Torrijos បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាពីរ នៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន៖

ប្រភព៖ Wikipedia — Torrijos–Carter Treaties។ ប្រជាជនប៉ាណាម៉ាបានអនុម័តសន្ធិសញ្ញាទាំងនេះតាមប្រជាមតិ នៅថ្ងៃទី២៣ តុលា ១៩៧៧ ដោយសំឡេងគាំទ្រ ៦៧,៤%។ ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកបានអនុម័តសន្ធិសញ្ញានីមួយៗ ដោយសំឡេង ៦៨ ទល់នឹង ៣២ នៅថ្ងៃទី១៦ មីនា និង ១៨ មេសា ១៩៧៨។

ការវិភាគសន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាព គឺជាគន្លឹះនៃជម្លោះបច្ចុប្បន្ន។ វាមិនផ្ដល់សិទ្ធិឱ្យអាមេរិកគ្រប់គ្រងប្រឡាយទេ តែផ្ដល់សិទ្ធិការពារអព្យាក្រឹតភាពរបស់វា។ ដូច្នេះ ការអះអាងថាចិនមាន «ការគ្រប់គ្រង» អាចត្រូវប្រើ ដើម្បីបង្ហាញថាអព្យាក្រឹតភាពនោះកំពុងរងការគំរាមកំហែង។

០៤ · ដំណើរការរបៀបដែលប្រឡាយលើកនាវាឆ្លងកាត់ភ្នំ

ប្រឡាយប៉ាណាម៉ាមិនមែនជាប្រឡាយកម្រិតស្មើនឹងទឹកសមុទ្រ ដូចប្រឡាយស៊ុយអេទេ។ វាប្រើប្រព័ន្ធទ្វារទឹក (locks) ដើម្បីលើកនាវាឡើងទៅកាន់បឹង Gatún ដែលជាបឹងទឹកសាបសិប្បនិម្មិត នៅកម្ពស់ប្រហែល ២៦ ម៉ែត្រពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ។ បឹងនេះកើតចេញពីការទប់ទន្លេ Chagres។ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់បឹង នាវាត្រូវបានបញ្ចុះចុះវិញ ទៅកាន់មហាសមុទ្រម្ខាងទៀត។

• ទ្វារទឹកចាស់ (១៩១៤)៖ ប្រព័ន្ធ Gatún នៅខាងអាត្លង់ទិក និងប្រព័ន្ធ Pedro Miguel និង Miraflores នៅខាងប៉ាស៊ីហ្វិក សម្រាប់នាវាទំហំ «Panamax»។
• ទ្វារទឹកថ្មី (២០១៦)៖ ប្រព័ន្ធ Agua Clara នៅខាងអាត្លង់ទិក និង Cocolí នៅខាងប៉ាស៊ីហ្វិក សម្រាប់នាវាធំជាងមុន ហៅថា «Neopanamax»។
• ទឹកសាបច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់៖ យោងតាម Carbon Brief ការឆ្លងកាត់មួយលើក ប្រើទឹកសាបពីបឹងប្រហែល ២០០ លានលីត្រ។
• អ្នកគ្រប់គ្រង៖ ACP ជាស្ថាប័នរដ្ឋស្វយ័ត ដែលកំណត់ថ្លៃ និងកាលវិភាគ ហើយបង់ប្រាក់ចំណេញចូលរតនាគារជាតិ។

ប្រាក់ និងអ្នកប្រើប្រាស់

ក្នុងឆ្នាំសារពើពន្ធ ២០២៥ (បញ្ចប់ថ្ងៃទី៣០ កញ្ញា ២០២៥) ប្រឡាយរកចំណូលបាន ៥,៧ ពាន់លានដុល្លារ កើនឡើង ១៤,៤% ហើយចំនួនការឆ្លងកាត់កើនឡើង ១៩,៣% ដល់ ១៣ ៤០៤ លើក បន្ទាប់ពីគ្រោះរាំងស្ងួត (តួលេខបឋម យោងតាម gCaptain)។ ប្រឡាយបានបង់ចូលរតនាគារជាតិ ២,៩៦៥ ពាន់លានដុល្លារ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ ដែលជាកំណត់ត្រា ហើយសរុប ៣១,២៣១ ពាន់លានដុល្លារ ចាប់តាំងពីការប្រគល់មក (Newsroom Panama)។

ប្រភព៖ ACP និង សេវាស្រាវជ្រាវសភាអឺរ៉ុប (EPRS)។ ប្រភពទាំងពីរវាស់តាមរបៀបខុសគ្នាបន្តិច។ យោងតាម EPRS ប្រឡាយដឹកប្រហែល ៤០% នៃចរាចរណ៍កុងតឺន័ររបស់អាមេរិក។

០៥ · ការពង្រីកការពង្រីកឆ្នាំ ២០១៦៖ ប្រឡាយសម្រាប់នាវាយក្ស

នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ នាវាដឹកទំនិញបានធំជាងទ្វារទឹកឆ្នាំ ១៩១៤។ នៅថ្ងៃទី២២ តុលា ២០០៦ ប្រជាជនប៉ាណាម៉ាបានអនុម័តគម្រោងពង្រីក តាមប្រជាមតិ ដោយសំឡេងគាំទ្រ ៧៦,៨% ទោះបីមានអ្នកចូលរួមបោះឆ្នោតត្រឹម ៤៣% ក៏ដោយ (Wikipedia)។ ការសាងសង់ដែលដឹកនាំដោយសម្ព័ន្ធក្រុមហ៊ុន GUPC ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ ២០០៧ ហើយផ្លូវទីបីនេះបានបើកដំណើរការនៅថ្ងៃទី២៦ មិថុនា ២០១៦។

• ទំហំ៖ បន្ទប់ទ្វារទឹកថ្មីនីមួយៗមានប្រវែង ៤២៧ ម៉ែត្រ ទទឹង ៥៥ ម៉ែត្រ និងជម្រៅ ១៨,៣ ម៉ែត្រ។ នាវា Neopanamax អាចមានប្រវែងរហូតដល់ ៣៦៦ ម៉ែត្រ ទទឹង ៤៩ ម៉ែត្រ និងជម្រៅលិចទឹក ១៥,២ ម៉ែត្រ ហើយអាចដឹកទំនិញច្រើនជាងនាវា Panamax ពីរដង។
• តម្លៃ៖ ការប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ ២០០៦ គឺ ៥,២៥ ពាន់លានដុល្លារ ប៉ុន្តែក្រោយមក ក្រុមហ៊ុនម៉ៅការបានទាមទារប្រាក់បន្ថែម ៣,៤ ពាន់លានដុល្លារ។
• អាងសន្សំទឹក៖ ទ្វារទឹកថ្មីមានអាងសម្រាប់ប្រើទឹកឡើងវិញ ដែលរក្សាទុកប្រហែលបីភាគប្រាំ នៃទឹកក្នុងវដ្តនីមួយៗ។
• និមិត្តរូប៖ នាវាដំបូងដែលឆ្លងកាត់ទ្វារទឹកថ្មី គឺនាវាកុងតឺន័រ «Cosco Shipping Panama» ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុមហ៊ុនចិន។

ការវិភាគការពង្រីកនេះបានផ្លាស់ប្ដូរប្រភេទទំនិញដែលឆ្លងកាត់ប្រឡាយ។ នាវាធំៗដឹកឧស្ម័ន LNG និង LPG ពីអាមេរិកទៅអាស៊ី ហើយទំនិញកុងតឺន័រពីអាស៊ីទៅឆ្នេរខាងកើតអាមេរិក។ នេះធ្វើឱ្យប្រឡាយកាន់តែសំខាន់សម្រាប់ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិក–អាស៊ី ហើយក៏ជាហេតុផលដែលមហាអំណាចទាំងពីរយកចិត្តទុកដាក់លើវា។

០៦ · ទឹកទឹក៖ ចំណុចខ្សោយធំបំផុតរបស់ប្រឡាយ

ដោយសារប្រឡាយពឹងលើទឹកភ្លៀងក្នុងបឹង Gatún រដូវប្រាំងដែលខ្លាំងអាចកាត់បន្ថយសមត្ថភាពរបស់វាភ្លាមៗ។ បឹងនេះក៏ផ្គត់ផ្គង់ទឹកផឹកដល់ប្រជាជនជាងពាក់កណ្ដាល ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៤,៣ លាននាក់របស់ប៉ាណាម៉ាដែរ ដូច្នេះប្រឡាយត្រូវចែករំលែកទឹកជាមួយប្រជាជន។

ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ ទឹកភ្លៀងសរុបទាបជាងមធ្យម ៣០% ហើយឆ្នាំនោះជាឆ្នាំរាំងស្ងួតបំផុតទីបី ក្នុងរយៈពេល ១៤៣ ឆ្នាំនៃទិន្នន័យ។ ACP បានកាត់បន្ថយការឆ្លងកាត់ពីកម្រិតធម្មតា ៣៦ លើកក្នុងមួយថ្ងៃ មកនៅ ២៥ លើកនៅខែវិច្ឆិកា ២០២៣ (Carbon Brief) ហើយមកនៅ ២២ លើកនៅខែធ្នូ ២០២៣។ ការសិក្សារបស់ World Weather Attribution បានរកឃើញថា គ្រោះរាំងស្ងួតកម្រិតនេះ ទំនងជាមិនកើតឡើងទេ បើគ្មាន El Niño។

២០២៦៖ El Niño ត្រឡប់មកវិញ

• ជម្រៅលិចទឹក៖ ACP បានបន្ថយជម្រៅលិចទឹកអតិបរមានៅទ្វារទឹក Neopanamax ជាជំហានៗ ចាប់ពីខែកក្កដា ២០២៦ ហើយកំណត់ឱ្យនៅ ៤៧,៥ ហ្វីត (១៤,៤៨ ម៉ែត្រ) ចាប់ពីថ្ងៃទី១ តុលា។
• រន្ធពេលតិចជាងមុន៖ ចាប់ពីថ្ងៃទី៣ កញ្ញា ទ្វារទឹក Neopanamax មាន ៩ រន្ធក្នុងមួយថ្ងៃ ហើយទ្វារទឹក Panamax ធ្លាក់ពី ២៥ មក ២៣ រន្ធ នៅថ្ងៃទី១៥ កញ្ញា (DTN)។
• តម្លៃឡើងខ្ពស់៖ យោងតាម gCaptain សង្គ្រាមជាមួយអ៊ីរ៉ង់បានរំខានផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម ហើយនាវាដែលគ្មានការកក់ទុក ត្រូវរង់ចាំរហូតដល់ ១១ ថ្ងៃ។ ទាំងនេះបានជំរុញតម្លៃដេញថ្លៃរន្ធពេលឱ្យឡើងដល់ ៥,៣ លានដុល្លារ។

ដំណោះស្រាយរយៈពេលវែងរបស់ ACP គឺអាងស្តុកទឹក Río Indio ដែលមានតម្លៃប្រហែល ១,៦ ពាន់លានដុល្លារ និងចំណុះ ១,២៥ ពាន់លានម៉ែត្រគូប។ យោងតាម Baird Maritime គម្រោងនេះអាចបន្ថែមការឆ្លងកាត់រហូតដល់ ១៥ លើកក្នុងមួយថ្ងៃ ក្នុងរដូវប្រាំង ហើយគ្រោងបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ២០៣០ ឬ ២០៣១។ ប៉ុន្តែវាត្រូវផ្លាស់ទីលំនៅប្រជាជនប្រហែល ២ ២៦០ នាក់ ហើយកំពុងជួបការប្រឆាំងពីសហគមន៍កសិករ។

ការវិភាគប្រឡាយស៊ុយអេអាចត្រូវបិទដោយសង្គ្រាម ប៉ុន្តែប្រឡាយប៉ាណាម៉ាអាចត្រូវរឹតបន្តឹងដោយអាកាសធាតុ។ ជាមួយការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ទឹកអាចក្លាយជាកត្តាកំណត់ដ៏សំខាន់បំផុតចំពោះអនាគតប្រឡាយ ដែលសំខាន់ជាងជម្លោះនយោបាយទៅទៀត។

០៧ · កំពង់ផែជម្លោះកំពង់ផែ CK Hutchison៖ ពីកិច្ចព្រមព្រៀង ២៣ ពាន់លាន ដល់តុលាការ

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៧ ក្រុមហ៊ុន Panama Ports Company (PPC) ដែលជាបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ក្រុមហ៊ុន CK Hutchison ពីហុងកុង បានដំណើរការកំពង់ផែ Balboa នៅខាងប៉ាស៊ីហ្វិក និង Cristóbal នៅខាងអាត្លង់ទិក។ ទាំងនេះជាកំពង់ផែពីរ ក្នុងចំណោមកំពង់ផែកុងតឺន័រប្រាំនៅជុំវិញប្រឡាយ។ សម្បទាននេះត្រូវបានបន្តដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅឆ្នាំ ២០២១ សម្រាប់រយៈពេល ២៥ ឆ្នាំទៀត។

ប្រភព៖ Seatrade Maritime (០៥.០៣.២០២៥), EPRS, Newsroom Panama ដកស្រង់ Wall Street Journal (២៥.១២.២០២៥), Al Jazeera (៣០.០១.២០២៦), AP (២៣.០២.២០២៦), IISD (២១.០៤.២០២៦) និង World Cargo News (០៩.២០២៦)។

យោងតាម Al Jazeera សវនកម្មមួយបានរកឃើញភាពមិនប្រក្រតីផ្នែកគណនេយ្យ ដែលត្រូវបានរាយការណ៍ថាធ្វើឱ្យប៉ាណាម៉ាខាតប្រហែល ៣០០ លានដុល្លារ ចាប់តាំងពីការបន្តកិច្ចសន្យាឆ្នាំ ២០២១។ PPC បានច្រានចោលសាលក្រមនោះ ហើយក្រសួងការបរទេសចិនបានប្រកាសថា នឹង «ការពារយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់នូវសិទ្ធិ និងផលប្រយោជន៍ស្របច្បាប់របស់ក្រុមហ៊ុនចិន»។

ការដណ្ដើមយកកំពង់ផែដោយរដ្ឋប៉ាណាម៉ា គឺជាចំណុចកំពូលនៃយុទ្ធនាការខុសច្បាប់ ដែលរដ្ឋបានចាប់ផ្ដើមកាលពីមួយឆ្នាំមុន ដោយផ្ដោតលើ PPC។— សេចក្ដីថ្លែងការណ៍របស់ CK Hutchison (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ AP ២៣.០២.២០២៦

ក្នុងខែកញ្ញា ២០២៦ អាជ្ញាធរដែនសមុទ្រប៉ាណាម៉ាបានលុបចោលសេចក្ដីសម្រេច ដែលរក្សាឯកសារសម្បទានកំពង់ផែជាការសម្ងាត់ ហើយរដ្ឋាភិបាលកំពុងរៀបចំការដេញថ្លៃសម្បទានថ្មី សម្រាប់ Balboa, Cristóbal, Isla Margarita, Corozal និង Telfers (World Cargo News)។

០៨ · មហាអំណាចលោក Trump និងការប្រកួតប្រជែងអាមេរិក–ចិន

ចាប់ពីខែធ្នូ ២០២៤ លោក Trump បានចោទថា ប៉ាណាម៉ាយកថ្លៃឆ្លងកាត់ខ្ពស់ពេកពីនាវាអាមេរិក ហើយថាឥទ្ធិពលចិនបំពានសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩៧៧។ ប៉ាណាម៉ាបានបដិសេធការចោទទាំងនេះ ប៉ុន្តែក៏បានធ្វើសម្បទានសំខាន់ៗ៖

• ចាកចេញពី BRI៖ បន្ទាប់ពីរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក Marco Rubio មកទស្សនកិច្ចនៅខែកុម្ភៈ ២០២៥ ប៉ាណាម៉ាបានដកខ្លួនចេញពីគំនិតផ្ដួចផ្ដើម «ខ្សែក្រវាត់ និងផ្លូវ» របស់ចិន។
• កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិសុខ (មេសា ២០២៥)៖ ក្នុងទស្សនកិច្ចរបស់រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក Pete Hegseth ភាគីទាំងពីរបានចុះហត្ថលេខាលើអនុស្សរណៈសហប្រតិបត្តិការសន្តិសុខ។ លោក Hegseth បាននិយាយថា នាវាចម្បាំងអាមេរិកនឹងឆ្លងកាត់ «មុនគេ និងដោយឥតគិតថ្លៃ»។ ប៉ុន្តែ ACP បញ្ជាក់ថា អត្ថបទនិយាយតែពីការរៀបចំ «យន្តការសំណង» សម្រាប់សេវាទាំងនោះ ហើយគោរពច្បាប់ប្រឆាំងការរើសអើងនៃសន្ធិសញ្ញាអព្យាក្រឹតភាព (gCaptain)។
• ទំនាក់ទំនងជាសះស្បើយ៖ ក្នុងសុន្ទរកថាចូលឆ្នាំថ្មី ២០២៦ ប្រធានាធិបតីប៉ាណាម៉ា លោក José Raúl Mulino បានប្រកាសថា «វិបត្តិជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ចប់ហើយ» ហើយថា ប្រឡាយ «នៅតែជារបស់ប៉ាណាម៉ា»។

យុគសម័យនៃការចុះចាញ់ចំពោះការបង្ខិតបង្ខំរបស់ចិនកុម្មុយនិស្ត បានបញ្ចប់ហើយ។— លោក Pete Hegseth រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក (ប្រែសម្រួល) · ប្រភព៖ gCaptain មេសា ២០២៥

ការវិភាគចិនទទួលបានកំពង់ផែពីប៉ាណាម៉ា តាមរយៈកិច្ចសន្យាពាណិជ្ជកម្ម ប៉ុន្តែអាមេរិកអាចប្រើសម្ពាធនយោបាយ ដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលនោះ។ សាលក្រមរបស់តុលាការ ផ្ដល់ឱ្យប៉ាណាម៉ានូវមូលដ្ឋានច្បាប់ក្នុងស្រុក ជាជាងការធ្វើតាមការទាមទាររបស់វ៉ាស៊ីនតោនដោយផ្ទាល់។ ប៉ុន្តែការទាមទារសំណង ២ ពាន់លានដុល្លារ បង្ហាញថា «អព្យាក្រឹតភាព» ក៏មានតម្លៃដែរ។ អានបន្ថែមអំពីទំនាក់ទំនងអាមេរិក–ចិន៖ ទស្សនកិច្ចរបស់លោក Xi ទៅសហរដ្ឋអាមេរិក។

០៩ · អនាគតសេណារីយ៉ូ និងអ្វីដែលត្រូវតាមដាន

• ការដេញថ្លៃកំពង់ផែ៖ តើអ្នកណានឹងឈ្នះសម្បទាន Balboa និង Cristóbal មុនការដំណើរការបណ្ដោះអាសន្នបញ្ចប់ ប្រហែលខែកក្កដា ២០២៧?
• អាជ្ញាកណ្ដាល ICC៖ តើប៉ាណាម៉ានឹងត្រូវបង់សំណងដល់ PPC ឬទេ?
• កិច្ចព្រមព្រៀងលក់កំពង់ផែ ៤៣៖ យោងតាម Maritime Executive (០៣.០៣.២០២៦) ការចរចាបានចាប់ផ្ដើមឡើងវិញ ដោយគ្មានកំពង់ផែប៉ាណាម៉ា ហើយ CK Hutchison និយាយថា ខ្លួន «មិនប្រញាប់» ទេ។
• ទឹក៖ កម្រិតទឹកបឹង Gatún ក្នុងរដូវប្រាំង ២០២៧ និងវឌ្ឍនភាពគម្រោង Río Indio។

អានបន្ថែមអំពីច្រកសមុទ្រយុទ្ធសាស្ត្រមួយទៀត៖ ច្រកសមុទ្រហ័រមូស ហេតុអ្វីរង្គោះពិភពលោក។

១០ · FAQសំណួរដែលសួរញឹកញាប់

១១ · ប្រភពប្រភពឯកសារយោង និងរូបភាព

1. Wikipedia — Panama Canal · Torrijos–Carter Treaties · Hay–Bunau-Varilla Treaty · Panama Canal expansion project
2. Atlantic Council — What to know about Trump’s day-one promise to take back the Panama Canal (20.01.2025)
3. gCaptain — U.S. and Panama Agree to Counter Chinese Influence in Panama Canal (04.2025)
4. Seatrade Maritime — CK Hutchison in 22.8bn ports deal with BlackRock and MSC (05.03.2025) · EPRS — The Panama Canal: Panama’s sovereign rights under threat? (13.05.2025)
5. Newsroom Panama — Panama Canal Ports Deal at Risk after China’s Cosco Demands Majority Stake (25.12.2025) · Maritime Executive (03.03.2026)
6. Al Jazeera — Panama court rules Chinese control of canal ports unconstitutional (30.01.2026)
7. AP via WSLS — Panama seizes 2 key canal ports from Hong Kong operator (23.02.2026) · IISD — Panama Faces USD 2 Billion Claim (21.04.2026)
8. World Cargo News — Panama lifts confidentiality restrictions on port concessions (09.2026)
9. gCaptain — Panama Canal Posts 5.7 bn in FY2025 Revenue, Transits Jump 19% · Newsroom Panama (01.01.2026) · ACP — Connecting the World
10. Carbon Brief — Drought behind Panama Canal’s 2023 shipping disruption ‘unlikely’ without El Niño (01.05.2024) · Baird Maritime (02.12.2024)
11. DTN — Panama Canal Authority Adopts New Transit Restrictions (02.09.2026)
12. gCaptain — Panama Canal Auction Hits New Record at 5.3 Million (25.08.2026) · Tico Times — Mulino says crisis with the U.S. has ended (02.01.2026)

📷 ឥណទានរូបភាព

រូបភាពទាំង ៨ ក្នុងអត្ថបទនេះ មកពី Wikimedia Commons៖ Dicklyon (CC BY-SA 4.0) · The Field Museum Library (No restrictions) · Stan Shebs (CC BY-SA 3.0, ២ រូប) · US DOT (Public domain) · David Brossard (CC BY-SA 2.0) · Esthersita05 (CC BY-SA 3.0) · Zandcee (CC BY-SA 3.0)។ តារាង និងក្រាហ្វ រៀបចំដោយ Eksastra។ ចុចលើរូបភាពណាមួយ ដើម្បីមើលទំហំធំ។