០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ ហេតុអ្វីកម្ដៅប៉ះពាល់បេះដូង និងតម្រងនោម

កម្ដៅខ្លាំងជាកត្តាបរិស្ថានតែមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែវាតម្រូវឲ្យប្រព័ន្ធសរីរវិទ្យាពីរធ្វើការក្នុងពេលតែមួយ៖ ប្រព័ន្ធសរសៃឈាមបេះដូង ដែលត្រូវបូម្បឈាមឲ្យបានច្រើនជាងធម្មតាទៅកាន់ស្បែកដើម្បីបញ្ចេញកម្ដៅ ហើយក្នុងពេលតែមួយ ត្រូវរក្សាសម្ពាធឈាមឲ្យគ្រប់គ្រាន់ដល់សរីរាង្គសំខាន់ៗ និងប្រព័ន្ធតម្រងនោម ដែលត្រូវច្រោះជាតិកខ្វក់ក្នុងឈាមខណៈបរិមាណឈាមចរាចរថយចុះដោយសារបែកញើសច្រើន។ នេះជាមូលហេតុដែលអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ចង្អុលបង្ហាញថា ភាគច្រើននៃការស្លាប់ហួសកម្រិតកំឡុងកម្ដៅខ្លាំង មិនត្រូវបានចុះកំណត់មូលហេតុថា heatstroke ដោយផ្ទាល់ទេ — វិញ្ញាបនបត្រស្លាប់ភាគច្រើនចុះថាជំងឺបេះដូងខ្សោយ ដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល ឬតម្រងនោមខ្សោយស្រួចស្រាវ ដែលកម្ដៅគ្រាន់តែជាកត្តាបង្ក (trigger) លើជំងឺដែលមានស្រាប់។ ភាពខុសគ្នានេះសំខាន់ព្រោះវាមានន័យថា គោលនយោបាយសុខភាពសាធារណៈមិនអាចផ្តោតតែលើការព្យាបាល heatstroke ប៉ុណ្ណោះទេ ត្រូវយកចិត្តទុកដាក់ដល់ការគាំពារប្រព័ន្ធបេះដូង-សរសៃឈាម និងតម្រងនោមទាំងមូលផងដែរ។

០២យន្តការសរីរវិទ្យា៖ កម្ដៅបង្កើនបន្ទុកការងារបេះដូងយ៉ាងណា

ការពិនិត្យឡើងវិញក្នុងទស្សនាវដ្ដី European Heart Journal សរុបយន្តការដែលកម្ដៅបង្កបន្ទុកលើប្រព័ន្ធសរសៃឈាមបេះដូង។ ដំបូង រាងកាយឆ្លើយតបនឹងកម្ដៅដោយពង្រីកសរសៃឈាមស្បែក (vasodilation) ដើម្បីបញ្ជូនឈាមកាន់តែច្រើនទៅផ្ទៃស្បែក ជួយបញ្ចេញកម្ដៅតាមរយៈកន្ត្រាក់ ការធ្វើដូច្នេះកាត់បន្ថយបរិមាណឈាមត្រឡប់មកបេះដូង (preload) និងបរិមាណឈាមចេញរាល់ដងលោត (stroke volume)។ ដើម្បីទូទាត់ បេះដូងបង្កើនអត្រាលោត និងកម្លាំងកន្ត្រាក់ ដែលបង្កើនតម្រូវការអុកស៊ីសែនរបស់សាច់ដុំបេះដូងខ្លួនឯង។ ចំពោះអ្នកមានជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងស្រាប់ តម្រូវការអុកស៊ីសែនកើនឡើងអាចលើសពីអ្វីដែលអាចផ្គត់ផ្គង់បាន បង្កជា myocardial ischemia គាំងបេះដូងប្រភេទទី២ ឬសូម្បីតែ cardiogenic shock។

1. ពង្រីកសរសៃឈាមស្បែក — ឈាមបញ្ជូនចេញពីសរីរាង្គខាងក្នុងទៅផ្ទៃស្បែកកាន់តែច្រើន ដើម្បីបញ្ចេញកម្ដៅ
2. ថយ preload/stroke volume — ឈាមត្រឡប់មកបេះដូងតិចជាងធម្មតា
3. អត្រាចង្វាក់បេះដូងកើន — ដើម្បីរក្សាបរិមាណឈាមបូមចេញសរុបក្នុងមួយនាទី (cardiac output)
4. តម្រូវការអុកស៊ីសែនកើន — សាច់ដុំបេះដូងខ្លួនឯងត្រូវការឈាមបន្ថែម
5. បែកញើសកម្រិតខ្ពស់ — បរិមាណឈាមចរាចរថយចុះបន្ថែម ជំរុញអត្រាចង្វាក់បេះដូងខ្ពស់ថែមទៀត
6. ស្កាំងឈាមក្រាស់ឡើង (hemoconcentration) — ជាតិទឹកក្នុងឈាមថយ បង្កើនកម្រិតស្អិត (viscosity) និងលក្ខណៈងាយកកឈាម

កម្ដៅក៏ជំរុញ «ការរលាកជាប្រព័ន្ធ ស្កាំងឈាមក្រាស់ឡើង និងស្ថានភាពងាយកកឈាម» — បង្កើនហានិភ័យដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល និងគាំងបេះដូង។ ការសិក្សាដដែលរកឃើញថា អ្នកប្រើថ្នាំ antiplatelet ឬ beta-blocker រួមគ្នា មានហានិភ័យគាំងបេះដូងមិនស្លាប់ខ្ពស់ជាង៧៥%ក្នុងថ្ងៃក្ដៅខ្លាំង — សំខាន់ចំពោះមនុស្សវ័យចាស់ដែលប្រើថ្នាំបេះដូងច្រើនប្រភេទ។

តួលេខទាំងនេះមកពីការវិភាគទិន្នន័យរួម (meta-analysis) នៃការសិក្សា២៦៦ ដែលដកស្រង់ក្នុងការពិនិត្យឡើងវិញ European Heart Journal ដដែល។ ការវិភាគរួម (meta-analysis) មួយទៀតក្នុងទស្សនាវដ្ដី Nature Communications ដោយសាកលវិទ្យាល័យ Ottawa បានពិនិត្យទិន្នន័យពិសោធន៍ជាង៤០០ការសិក្សា លើផលប៉ះពាល់កម្ដៅទៅលើមុខងារបេះដូងផ្ទាល់។

០៣យន្តការលើតម្រងនោម៖ រងរបួសស្រួចស្រាវ និងជំងឺរ៉ាំរ៉ៃមិនស្គាល់មូលហេតុ

តម្រងនោមទទួលបានប្រមាណមួយភាគបួននៃឈាមដែលបេះដូងបូមចេញ ដូច្នេះនៅពេលបរិមាណឈាមចរាចរថយចុះក្នុងកម្ដៅខ្លាំង ចរន្តឈាមទៅតម្រងនោមក៏ថយចុះតាម (renal hypoperfusion) ដែលអាចនាំឲ្យខ្សោយតម្រងនោមស្រួចស្រាវ (AKI) ក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លី ប្រសិនបើមិនបានផឹកទឹកទូទាត់គ្រប់គ្រាន់។ ចំពោះកម្មករក្រៅផ្ទះ ហានិភ័យកាន់តែធំឡើងទៀត ដោយសារការធ្វើលំហាត់ធ្ងន់អាចបំបែកសាច់ដុំ (rhabdomyolysis) ដោះលែងប្រូតេអ៊ីន myoglobin ចូលឈាម ធ្វើឲ្យតម្រងនោមកាន់តែពិបាកច្រោះ។ AKI ភាគច្រើនអាចត្រឡប់ធម្មតាវិញបាន ប្រសិនបានព្យាបាលទាន់ពេល — ប៉ុន្តែការឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលស្រាលដដែលៗដោយមិនដឹងខ្លួន អាចប្រមូលបូកបង្កជាការខូចខាតជាអចិន្ត្រៃយ៍តាមពេលវេលា។

ដាច់ដោយឡែកពី AKI ស្រួចស្រាវ អ្នកស្រាវជ្រាវបានចង្អុលបង្ហាញនូវជំងឺតម្រងនោមរ៉ាំរ៉ៃមួយប្រភេទមិនស្គាល់មូលហេតុច្បាស់ (CKDu) ក្នុងកម្មករកសិកម្មវ័យក្មេងនៅតំបន់ក្ដៅអាមេរិកកណ្តាល ហៅថា Mesoamerican nephropathy។ តាម New England Journal of Medicine (NEJM) ជំងឺនេះខុសពីជំងឺតម្រងនោមរ៉ាំរ៉ៃធម្មតាត្រង់ថា អ្នកជំងឺភាគច្រើនជាបុរសវ័យក្មេង (២០ដល់៤០ឆ្នាំ) ធ្វើការធ្ងន់ក្រៅផ្ទះ ដោយគ្មានកត្តាហានិភ័យប្រពៃណីដូចជាទឹកនោមផ្អែម ឬសម្ពាធឈាមខ្ពស់ស្រាប់ឡើយ — ចង្អុលបង្ហាញថាមូលហេតុពាក់ព័ន្ធនឹងបរិយាកាសការងារ មិនមែនកត្តាហានិភ័យបុគ្គលធម្មតាទេ។

ការសិក្សា ecological មួយ វិភាគប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលចំនួន៥ (Mexico, Guatemala, El Salvador, Nicaragua, Costa Rica) រកឃើញថា ស្រុកកសិកម្មដាំអំពៅ (sugarcane) នៅតំបន់ដែលសីតុណ្ហភាពមធ្យមកំពូលលើស៣០°C មានអនុបាតបន្ទុកជំងឺតម្រងនោមខ្ពស់ជាង —ចាប់ពី១-៣ដងឡើងដល់២-៩ដង—ធៀបនឹងស្រុកតំបន់ត្រជាក់ជាងនេះ។ លំនាំនេះស្តែងច្បាស់ជាងក្នុងចំណោមបុរស ជាងស្ត្រី — ចង្អុលបង្ហាញថាបុព្វហេតុទាក់ទងនឹងការងារ។ ដំណាំផ្សេងទៀត (កាហ្វេ អង្ករ ចេក) ដែលដាំក្នុងតំបន់ក្ដៅដូចគ្នា មិនបានបង្ហាញលំនាំកើនឡើងស្របគ្នាឡើយ — គាំទ្រ «កម្ដៅជាកត្តាចម្បង» ច្រើនជាងសារធាតុគីមីកសិកម្ម។ ការសិក្សា cross-shift មួយទៀតលើកម្មករកាប់អំពៅនៅ El Salvador រកឃើញសញ្ញាសំគាល់ខ្សោយតម្រងនោមកើនឡើងក្នុងវេនការងារតែមួយក្នុងអំឡុងកម្ដៅខ្លាំង។

០៤ភស្តុតាងរោគរាតត្បាត៖ អ្វីដែលទិន្នន័យពិភពលោកបង្ហាញ

តាម WHO ក្នុងចន្លោះឆ្នាំ២០០០ដល់២០១៩ មានមនុស្សស្លាប់ជាមធ្យមប្រមាណ៤៨៩.០០០នាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំដោយសារកម្ដៅ — ៤៥%ស្ថិតនៅអាស៊ី និង៣៦%ស្ថិតនៅអឺរ៉ុប។ អត្រាស្លាប់ដោយសារកម្ដៅចំពោះមនុស្សវ័យលើស៦៥ឆ្នាំ បានកើនឡើងប្រមាណ៨៥%ចន្លោះឆ្នាំ២០០០-២០០៤ និង២០១៧-២០២១ ជាទំនោរដែលព្រួយបារម្ភបំផុត។ ព្រឹត្តិការណ៍ធំៗកន្លងមក រួមមានរលកកម្ដៅអឺរ៉ុបឆ្នាំ២០០៣ ដែលប៉ាន់ស្មានស្លាប់ប្រមាណ៧០.០០០នាក់ និងរលកកម្ដៅរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១០ ដែលបណ្តាលឲ្យស្លាប់ហួសកម្រិតប្រមាណ៥៦.០០០នាក់ក្នុងរយៈពេល៤៤ថ្ងៃ។

ការសិក្សាមួយក្នុងទស្សនាវដ្ដី Nature Medicine ដោយវិទ្យាស្ថាន ISGlobal (Barcelona) ប្រើគំរូតំរែកតំរង់ស្ថិតិលើ៨២៣តំបន់ក្នុង៣៥ប្រទេសអឺរ៉ុប ប៉ាន់ស្មានថារលកកម្ដៅរដូវក្តៅឆ្នាំ២០២២ (ថ្ងៃទី៣០ ខែឧសភា ដល់ថ្ងៃទី៤ ខែកញ្ញា) បណ្តាលឲ្យស្លាប់ហួសកម្រិតប្រមាណ៦១.៦៧២នាក់ (ចន្លោះទំនុកចិត្ត៩៥%៖ ៣៧.៦៤៣–៨៦.៨០៧)។ អ៊ីតាលីមានចំនួនស្លាប់ខ្ពស់បំផុត (១៨.០១០នាក់) បន្ទាប់មកអេស្ប៉ាញ (១១.៣២៤នាក់) និងអាល្លឺម៉ង់ (៨.១៧៣នាក់)។ តាមអាយុ ក្រុមអាយុលើស៨០ឆ្នាំមានចំនួនស្លាប់ខ្ពស់បំផុត (៣៦.៨៤៨នាក់) ខណៈស្ត្រីស្លាប់ច្រើនជាងបុរស (៣៥.៤០៦ធៀបនឹង២១.៦៦៧នាក់) — ជាពិសេសស្ត្រីអាយុលើស៨០ឆ្នាំ ដែលមានអត្រាខ្ពស់ជាងបុរសអាយុដូចគ្នាដល់១២១%។ ការសិក្សានេះវិភាគតែការស្លាប់រួម (all-cause mortality) មិនបានញែកមូលហេតុជាក់លាក់ ដែលជាដែនកំណត់ដែលអ្នកនិពន្ធខ្លួនឯងទទួលស្គាល់។

របាយការណ៍ Lancet Countdown លើសុខភាព និងបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ ដែលចេញផ្សាយចុងខែតុលា ២០២៥ បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពវិធីសាស្ត្រគណនា ហើយប៉ាន់ស្មានថាមធ្យមភាគចំនួនស្លាប់ដោយសារកម្ដៅឥឡូវនេះកើនដល់៥៤៦.០០០នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ — កើនឡើង២៣%ធៀបនឹងទសវត្សរ៍១៩៩០។ របាយការណ៍ដដែលរកឃើញថា ទារក និងមនុស្សវ័យចាស់ជួបរលកកម្ដៅជាមធ្យមលើស២០ថ្ងៃក្នុងមួយឆ្នាំ — កើនប្រមាណ៤ដងធៀបនឹង២០ឆ្នាំមុន ខណៈកម្មករក្រៅផ្ទះទូទាំងពិភពលោកបានបាត់បង់ម៉ោងការងារសក្តានុពលប្រមាណ៦៤០ ពាន់លាន ម៉ោងក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ស្មើនឹងការខាតបង់សេដ្ឋកិច្ចប្រមាណ១,០៩ទ្រីលានដុល្លារ ខណៈការចំណាយថែទាំសុខភាពសម្រាប់ការស្លាប់ដោយសារកម្ដៅចំពោះមនុស្សវ័យចាស់ ស្មើនឹងប្រមាណ២៦១ ពាន់លាន ដុល្លារ។

០៥ក្រុមប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់បំផុត

WHO កំណត់ក្រុមមនុស្សប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់ជាងគេចំពោះកម្ដៅខ្លាំងជាច្រើនក្រុម ដោយផ្អែកលើកត្តាទាំងផ្នែកសរីរវិទ្យា និងសង្គម។ ចំណុចរួមរបស់ក្រុមទាំងអស់នេះគឺ សមត្ថភាពទូទាត់ (ការឆ្លើយតបសរីរវិទ្យា ធនធានហិរញ្ញវត្ថុ ឬការគាំពារសង្គម) ថយចុះជាងមនុស្សទូទៅ។

មូលហេតុដែលមនុស្សវ័យលើស៦៥ឆ្នាំប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់ជាងគេ មិនមែនគ្រាន់តែសរីរវិទ្យាចាស់ជរាទូទៅទេ — ការសិក្សា Nature Medicine ស្តីពីរលកកម្ដៅអឺរ៉ុប២០២២ដែលបានលើកឡើងក្នុងផ្នែក D រកឃើញថា ស្ត្រីអាយុលើស៨០ឆ្នាំមានអត្រាស្លាប់ខ្ពស់ជាងបុរសអាយុដូចគ្នាដល់១២១% ខណៈក្នុងក្រុមអាយុក្រោម៦៥ឆ្នាំ បុរសវិញដែលមានអត្រាខ្ពស់ជាង — ព្រម​ជាមួយភាពខុសគ្នាតាមអាយុ-ភេទបែបនេះ ចង្អុលបង្ហាញថាហានិភ័យមិនស្មើគ្នារវាងក្រុមរងនីមួយៗ ថ្វីត្បិតសុទ្ធតែស្ថិតក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ «វ័យចាស់» ដូចគ្នាក៏ដោយ។ ជាងនេះទៅទៀត ថ្នាំមួយចំនួនដែលមនុស្សវ័យចាស់ប្រើជាទូទៅ ដូចជា beta-blocker (គ្រប់គ្រងសម្ពាធឈាម) និងថ្នាំបញ្ចុះទឹកនោម (diuretics) អាចរំខានដល់សមត្ថភាពរាងកាយក្នុងការឆ្លើយតបនឹងកម្ដៅ ដោយកាត់បន្ថយសមត្ថភាពបេះដូងបង្កើនចង្វាក់ ឬបង្កើនការបាត់បង់ជាតិទឹកបន្ថែមទៀត — ដូចដែលបានលើកឡើងក្នុងផ្នែក B ស្តីពីហានិភ័យគាំងបេះដូង៧៥%ខ្ពស់ជាងចំពោះអ្នកប្រើថ្នាំទាំងនេះ។

០៦កម្មករក្រៅផ្ទះ-កសិកម្ម និងតំណភ្ជាប់ជំងឺតម្រងនោម

ក្នុងចំណោមក្រុមប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់ដែលបានរាយក្នុងផ្នែក E កម្មករក្រៅផ្ទះមានលក្ខណៈពិសេសមួយ៖ ការប៉ះពាល់កម្ដៅរបស់ពួកគេមិនមែនកើតឡើងម្តងម្កាលទេ ប៉ុន្តែកើតឡើងម្ដងហើយម្ដងទៀតជាប្រចាំថ្ងៃ ជាច្រើនឆ្នាំជាប់គ្នា។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០២៣ របាយការណ៍ Lancet Countdown បានបញ្ចូលសូចនាករសកលថ្មីមួយ ដើម្បីតាមដានចំនួនកម្មករក្រៅផ្ទះជាក់លាក់ជាលើកដំបូង៖ តាមទិន្នន័យឆ្នាំ២០២២ មានកម្មករក្រៅផ្ទះប្រមាណ១,៦ ពាន់លាន នាក់ទូទាំងពិភពលោក ស្មើនឹង២៦,៤%នៃប្រជាជនអាយុលើស១៥ឆ្នាំ ដោយផ្តោតកំណត់ខ្ពស់ជាងគេនៅតំបន់អាហ្វ្រិក អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងលិចរបស់ WHO ហើយភាគច្រើនជាបុរស និងវ័យក្មេង-កណ្តាល។ សូចនាករនេះកើតឡើងជាពិសេសព្រោះកម្មករក្រៅផ្ទះស្ថិតក្នុងហានិភ័យ២ជាន់៖ ទាំងផលប៉ះពាល់ស្រួចស្រាវ (AKI ក្តៅខ្លួន) ក្នុងថ្ងៃធ្វើការនីមួយៗ និងហានិភ័យប្រមូលផលបូកលើឆ្នាំៗ ដូចដែលបានពិពណ៌នាក្នុងផ្នែក C។

ដូចបានលើកឡើងក្នុងផ្នែក C CKDu ត្រូវបានឯកសារកត់ត្រាច្បាស់លាស់បំផុតក្នុងកម្មករកាប់អំពៅអាមេរិកកណ្តាល (Mesoamerican nephropathy) ប៉ុន្តែ NEJM ចាត់ទុកជាផ្នែកនៃប្រភេទជំងឺទូលំទូលាយជាងនេះ ដែលកើតឡើងក្នុងសហគមន៍កសិកម្មតំបន់ក្តៅផ្សេងទៀតផងដែរ — ចំណុចរួមស្ថិតត្រង់ការងារកាយសម្បទាធ្ងន់ក្នុងកម្ដៅជាប់ៗគ្នា មិនមែនភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ណាមួយទេ។ NEJM សរសេរថា «heat stress in industrial agriculture dependent on strenuous manual labour should remain a priority»។

០៧ប្រព័ន្ធព្រមានដំបូង WHO/WMO

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៥ WHO និង WMO បានចេញផ្សាយឯកសារណែនាំរួម ស្តីពីការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធព្រមានដំបូងកម្ដៅ-សុខភាព ដែលកំណត់ធាតុផ្សំចម្បងបួន៖ ការព្យាករណ៍ឧតុនិយមភ្ជាប់ជាមួយកម្រិតកំណត់ (threshold) ដែលទាក់ទងផ្ទាល់នឹងហានិភ័យសុខភាព ការសម្របសម្រួលរវាងទីភ្នាក់ងារឧតុនិយម និងសុខាភិបាលឲ្យប្រកាសព្រមានជាកម្រិត (ដូចជាបៃតង លឿង ក្រហម) ផែនការឆ្លើយតបច្បាស់លាស់សម្រាប់ក្រុមប្រឈមហានិភ័យខ្ពស់ (ស្វែងរកមនុស្សវ័យចាស់រស់នៅតែម្នាក់ឯង បើកមណ្ឌលត្រជាក់សាធារណៈ) និងការទំនាក់ទំនងសាធារណៈដែលចូលដល់ក្រុមងាយរងគ្រោះជាក់ស្តែង មិនមែនត្រឹមតែសារព័ត៌មានទូទៅ។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០២៤-២០២៥ WMO បានបន្តជំរុញឲ្យប្រព័ន្ធព្រមានទាំងនេះក្លាយជា «impact-based» — មានន័យថាព្រមានផ្អែកលើផលប៉ះពាល់ដែលរំពឹងទុកលើសុខភាព ក្រៅពីគ្រាន់តែសីតុណ្ហភាពគោលដៅ ដោយផ្តោតជាពិសេសលើក្រុមងាយរងគ្រោះ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗ។

ការងារនេះជាផ្នែកមួយនៃគំនិតផ្តួចផ្តើមធំជាង ហៅថា Early Warnings for All ដែលអគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ António Guterres បានប្រកាសដាក់ចេញឆ្នាំ២០២២ ដោយកំណត់គោលដៅឲ្យមនុស្សគ្រប់រូបលើផែនដីទទួលបានការការពារពីប្រព័ន្ធព្រមានដំបូងឲ្យបានត្រឹមចុងឆ្នាំ២០២៧ — ដឹកនាំរួមគ្នាដោយ WMO (ការឃ្លាំមើល-ព្យាករណ៍) UNDRR (ចំណេះដឹងហានិភ័យ) ITU (ការផ្សព្វផ្សាយសារព្រមាន) និង IFRC (ការត្រៀមខ្លួន-ឆ្លើយតប) ដោយផែនការសកម្មភាពទាមទារវិនិយោគប្រមាណ៣,១ ពាន់លាន ដុល្លារក្នុងរយៈពេល៥ឆ្នាំ។ ក្នុងខែតុលា ២០២៥ លោក Guterres បាននិយាយថា «អត្រាស្លាប់ដោយសារគ្រោះមហន្តរាយទាបជាងយ៉ាងតិច៦ដង ក្នុងប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធព្រមានដំបូងល្អ ហើយគ្រាន់តែការជូនដំណឹងមុន២៤ម៉ោង អាចកាត់បន្ថយការខូចខាតបានដល់៣០%»។ ថ្វីត្បិតសម្រង់នេះមិនមែនផ្តោតលើកម្ដៅដោយឡែកក៏ដោយ ក៏ជាគោលការណ៍ទូទៅដែលអនុវត្តលើប្រព័ន្ធព្រមានកម្ដៅ-សុខភាពដូចគ្នា។

០៨វិធានការសម្របខ្លួន៖ អ្វីដែលបានបញ្ជាក់ថាកាត់បន្ថយការស្លាប់

ភស្តុតាងច្បាស់លាស់បំផុតមួយថា ការសម្របខ្លួនអាចកាត់បន្ថយការស្លាប់ដោយសារកម្ដៅបានជាក់ស្តែង មកពីប្រទេសបារាំង។ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០៣ រលកកម្ដៅអឺរ៉ុបបានសម្លាប់មនុស្សលើសកម្រិតប្រមាណ១៥.០០០នាក់នៅបារាំងតែម្នាក់ឯង ភាគច្រើនជាមនុស្សវ័យចាស់រស់នៅតែម្នាក់ឯង។ ក្រោយហេតុការណ៍នេះ រដ្ឋាភិបាលបារាំងបានបង្កើត «Plan Canicule» ជាផែនការជាតិឆ្នាំ២០០៤៖ ប្រព័ន្ធព្រមាន៤កម្រិតតាមការព្យាករណ៍សីតុណ្ហភាព ការចុះបញ្ជីមនុស្សវ័យចាស់រស់នៅតែម្នាក់ឯងនៅសាលាក្រុងដើម្បីទូរស័ព្ទ/ចុះទស្សនកិច្ច ការតម្រូវឲ្យផ្ទះជរាមានបន្ទប់ត្រជាក់ និងការផ្សព្វផ្សាយសាធារណៈទូលំទូលាយ។ ឆ្នាំ២០១៩ បារាំងជួបកម្ដៅខ្លាំងជាងឆ្នាំ២០០៣ ប៉ុន្តែស្លាប់ត្រឹមប្រមាណ១.៤៦២នាក់ — ថយចុះជិត៩០%។ រដ្ឋមន្ត្រីសុខាភិបាលបារាំង Agnès Buzyn និយាយថា «យើងបានកាត់បន្ថយអត្រាស្លាប់ឆ្នាំ២០០៣ដល់ដប់ដងតាមវិធានការបង្ការ»។

ឧទាហរណ៍ទីពីរមកពីទីក្រុងអាម៉ាដាបាទ (Ahmedabad) ប្រទេសឥណ្ឌា ដែលដាក់ដំណើរការ Heat Action Plan ដំបូងគេនៅអាស៊ីខាងត្បូងឆ្នាំ២០១៣ — ប្រព័ន្ធព្រមានពណ៌កូដ ជូនដំណឹងមុនរហូតដល់៥ថ្ងៃ ការរៀបចំរថយន្តសង្គ្រោះបន្ទាន់ជាមុន ការចែកចាយទឹកតំបន់ងាយរងគ្រោះ និងកម្មវិធីលាបដំបូលអគារឆ្លុះពន្លឺ (cool roofs)។ ការស្រាវជ្រាវរបស់វេជ្ជបណ្ឌិត Jeremy Hess (មជ្ឈមណ្ឌលសុខភាព-បរិស្ថានសកល សាកលវិទ្យាល័យ Washington) ប៉ាន់ស្មានថា ផែនការនេះការពារជីវិតបានប្រមាណ១.១៩០នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ចាប់តាំងពីអនុវត្តឆ្នាំ២០១៣។

០៩ការយល់ច្រឡំទូទៅ

• ការយល់ច្រឡំ៖ មានតែមនុស្សវ័យចាស់ខ្សោយខ្លាំងទេ ដែលស្លាប់ដោយសារកម្ដៅ។ ការពិត៖ ដូចបានបង្ហាញក្នុងផ្នែក F កម្មករក្រៅផ្ទះវ័យក្មេង (ជាទូទៅ២០-៤០ឆ្នាំ) ក៏ស្ថិតក្នុងហានិភ័យខ្ពស់ដែរ ជាពិសេសចំពោះជំងឺតម្រងនោមរ៉ាំរ៉ៃប្រមូលផលបូក ដែលមិនទាក់ទងនឹងភាពទន់ខ្សោយអាយុចាស់ទាល់តែសោះ។
• ការយល់ច្រឡំ៖ ម៉ាស៊ីនត្រជាក់ដោះស្រាយបញ្ហាកម្ដៅបានទាំងស្រុង។ ការពិត៖ គ្រួសារក្រីក្រជាច្រើនគ្មានលទ្ធភាពទិញ ឬចំណាយថាមពលដំណើរការម៉ាស៊ីនត្រជាក់ជាប់ៗគ្នា ជាងនេះទៅទៀត ម៉ាស៊ីនត្រជាក់ខ្លួនឯងបញ្ចេញកម្ដៅកាកសំណល់ចេញក្រៅ បង្កើនសីតុណ្ហភាពមធ្យមក្នុងទីក្រុងបន្ថែមទៀត (កោះកម្ដៅទីក្រុង) ហើយកំឡុងវិបត្តិកម្ដៅខ្លាំង បណ្តាញអគ្គិសនីខ្លួនឯងអាចដាច់ ដោយសារតម្រូវការលើសកម្លាំង។
• ការយល់ច្រឡំ៖ heatstroke ជាមូលហេតុសំខាន់នៃការស្លាប់ដោយសារកម្ដៅ។ ការពិត៖ ដូចបានពន្យល់ក្នុងផ្នែក A ភាគច្រើននៃការស្លាប់ហួសកម្រិតកំឡុងកម្ដៅខ្លាំង ចុះកំណត់មូលហេតុជាជំងឺបេះដូង ឬតម្រងនោមខ្សោយ — heatstroke ខ្លួនឯងជាសមាមាត្រតូចប៉ុណ្ណោះ ថ្វីត្បិតជាករណីធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក៏ដោយ។
• ការយល់ច្រឡំ៖ ថ្ងៃក្ដៅតែមួយថ្ងៃគឺជាហានិភ័យធំបំផុត។ ការពិត៖ អ្នកនិពន្ធរោគរាតត្បាតកម្ដៅសង្កត់ធ្ងន់ថា កម្ដៅជាប់ៗគ្នាច្រើនថ្ងៃគ្រោះថ្នាក់ជាងថ្ងៃតែមួយ ជាពិសេសនៅពេលសីតុណ្ហភាពពេលយប់មិនធ្លាក់ចុះគ្រប់គ្រាន់ — រាងកាយគ្មានឱកាសបានសម្រាកសង្គ្រោះមុនថ្ងៃបន្ទាប់ចាប់ផ្តើមម្តងទៀត។
• ចំណុចជជែកវែកញែកមួយ (មិនមែនការយល់ច្រឡំសុទ្ធ)៖ ការគណនាការស្លាប់ «ហួសកម្រិត» ដោយសារកម្ដៅ ជួបនឹងការជជែកវិធីសាស្ត្រមួយ ហៅថា «mortality displacement» (harvesting effect) — អះអាងថាការស្លាប់មួយចំនួនគ្រាន់តែជាការស្លាប់ដែលនឹងកើតឡើងក្នុងពេលដ៏ខ្លីទៀតយ៉ាងណាក៏ដោយ ត្រូវបានលើកមកមុនប៉ុណ្ណោះ។ អ្នកអន្តរកម្មរោគរាតត្បាតឆ្លើយតបចំណុចនេះដោយវិភាគទិន្នន័យលើបង្អួចរយៈពេលវែងគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីមើលថាតើអត្រាស្លាប់ត្រឡប់ចុះក្រោមមូលដ្ឋានវិញឬអត់ — ការសិក្សា Nature Medicine លើអឺរ៉ុប២០២២ (ផ្នែក D) ប្រើវិធីសាស្ត្របែបនេះ។

១០សំណួរញឹកញាប់

១១ប្រភព

1. WHO — Climate change: heat and health (fact sheet)
2. Lancet Countdown — 2025 Report
3. WHO — Climate inaction claiming millions of lives (Lancet Countdown ២០២៥ coverage)
4. Nature Medicine — Heat-related mortality in Europe during summer ២០២២
5. European Heart Journal — Heat stress and cardiovascular health
6. Nature Communications — Meta-analysis of heat-induced changes in cardiac function
7. NEJM — Chronic Kidney Disease of Unknown Cause in Agricultural Communities
8. PMC — Ecological study of CKD in five Mesoamerican countries: crop and heat
9. ScienceDirect — Heat stress, dehydration, and kidney function in sugarcane cutters (El Salvador)
10. WHO — Global indicator of outdoor workers (Lancet Countdown)
11. WMO/WHO — Heatwaves and Health: Guidance on Warning-System Development (WMO-No.១១៤២)
12. WMO — Heatwaves show importance of health early warnings and action plans
13. United Nations — Early Warnings for All
14. Christian Science Monitor — How France cut its heat-wave death toll ៩០% since ២០០៣
15. Exemplars in Global Health — Ahmedabad’s Heat Action Plan

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៥ ប្រភព