Bប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាល (Patronage/Spoils System) — ហេតុអ្វីវាបរាជ័យ?

មុនកំណែទម្រង់ទាំងនេះកើតឡើង ប្រទេសភាគច្រើនប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធដែលនិយាយស្តីអាចសង្ខេបបានដោយឃ្លាល្បីរបស់ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកាំង Senator William Marcy ក្នុងទសវត្សរ៍ ១៨៣០៖ «ជ័យលាភីទទួលបានអំណោយផល» (to the victor belong the spoils)។ រាល់ដងដែលបក្សនយោបាយថ្មីឡើងកាន់អំណាច ថ្នាក់ដឹកនាំនឹងជំនួសមន្ត្រីរាជការរាប់ពាន់នាក់ដោយអ្នកគាំទ្រខ្លួន ដោយមិនគិតពីសមត្ថភាពបច្ចេកទេសសោះ។

ប្រព័ន្ធនេះបង្កបញ្ហាជាច្រើនរួមមាន៖ ការផ្លាស់ប្តូរមន្ត្រីដ៏ច្រើនរាល់ពេលមានការផ្លាស់ប្តូររដ្ឋាភិបាល ធ្វើឲ្យបាត់បង់ចំណេះដឹងស្ថាប័ន (institutional memory) ជានិច្ច; អ្នកជំនាញសមត្ថភាពខ្ពស់ជ្រើសរើសមិនធ្វើការឲ្យរដ្ឋ ព្រោះតំណែងមិនមានស្ថិរភាព ឬអាស្រ័យលើសម្ព័ន្ធភាពនយោបាយ ដែលនាំឲ្យ «ខួរក្បាលហូរចេញ» (brain drain) ទៅវិស័យឯកជន; និងជាពិសេស នៅពេលប្រាក់ខែមន្ត្រីរាជការទាបជាងថ្លៃចំណាយជីវភាពជាក់ស្តែង នោះឱកាសនៃការទទួលសំណូកកើនឡើងជាប្រព័ន្ធ ព្រោះមន្ត្រីត្រូវរកចំណូលបន្ថែមតាមមធ្យោបាយផ្សេងទៀត។

ការស្រាវជ្រាវរបស់ធនាគារពិភពលោកលើប្រព័ន្ធជ្រើសរើសមន្ត្រីរាជការនៅប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍជាច្រើនបានបញ្ជាក់ថា កត្តាទាំងបីនេះ — អសន្តិសុខការងារ ប្រាក់ខែមិនប្រកួតប្រជែង និងការជ្រៀតជ្រែកនយោបាយលើការតែងតាំង — ច្រើនតែកើតឡើងជាមួយគ្នា ហើយបង្កឲ្យគុណភាពសេវាសាធារណៈធ្លាក់ចុះជាប្រព័ន្ធ។

Cអង់គ្លេស ១៨៥៤ — របាយការណ៍ Northcote-Trevelyan

ត្រូវបានតែងតាំងដោយរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសដើម្បីត្រួតពិនិត្យប្រព័ន្ធជ្រើសរើសមន្ត្រីរាជការស៊ីវិល លោក Sir Stafford Northcote និងលោក Sir Charles Trevelyan បានបោះពុម្ពរបាយការណ៍ដ៏មានឥទ្ធិពលមួយក្នុងឆ្នាំ១៨៥៤ ដែលរិះគន់ប្រព័ន្ធតែងតាំងតាមអំណោយផលនយោបាយ និងសំណើឲ្យបង្កើតការប្រឡងប្រកួតប្រជែងបើកចំហសម្រាប់អ្នកមានសមត្ថភាពទាំងអស់ មិនគិតពីវណ្ណៈសង្គម។

របាយការណ៍នេះស្នើឲ្យបែងចែកការងាររដ្ឋជាពីរប្រភេទ៖ ការងារ «ថ្នាក់ខាងលើ» ទាមទារការវិភាគ-សម្រេចចិត្ត ត្រូវជ្រើសរើសអ្នកមានសមត្ថភាពបញ្ញាខ្ពស់តាមការប្រឡង; និងការងារ «ថ្នាក់ក្រោម» ជាការងារនិយ័តកម្ម-ចម្លងឯកសារ ដែលមិនទាមទារកម្រិតដូចគ្នា។ សំណើនេះជួបការតតាំងខ្លាំងពីអភិជនដែលកំពុងទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីប្រព័ន្ធចាស់ ប៉ុន្តែទីបំផុតត្រូវបានទទួលយកជាផ្នែកតាមរយៈការបង្កើតគណៈកម្មការសេវាសាធារណៈ (Civil Service Commission) ក្នុងឆ្នាំ១៨៥៥ ហើយត្រូវអនុវត្តពេញលេញតាមរយៈ Order in Council ក្រោមរដ្ឋាភិបាល Gladstone ក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។

ចំណុចសំខាន់៖ Trevelyan ខ្លួនឯងធ្លាប់បំពេញការងារនៅ East India Company ដែលធ្លាប់ប្រើប្រព័ន្ធប្រឡងចូលការងារនៅមហាវិទ្យាល័យ Haileybury រួចហើយ ហើយអ្នកជំនាញខ្លះកត់សម្គាល់ថា គំនិតនេះទទួលឥទ្ធិពលមួយផ្នែកពីការស្គាល់ប្រព័ន្ធប្រឡងរាជការនៅចិនដែលមានអាយុកាលជាង១២៥០ឆ្នាំ។ លទ្ធផលចុងក្រោយគឺមន្ត្រីរាជការអង់គ្លេសសម័យទំនើបដែលក្លាយជាគំរូឲ្យអាណានិគមអង់គ្លេសជាច្រើនចម្លងតាម រួមទាំងឥណ្ឌា និងសិង្ហបុរីជាដើម។

Dសហរដ្ឋអាមេរិក ១៨៨៣ — ច្បាប់ Pendleton និងចុងបញ្ចប់ប្រព័ន្ធអាណោយផល

សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលនយោបាយយ៉ាងទូលំទូលាយចាប់តាំងពីសម័យប្រធានាធិបតី Andrew Jackson ទសវត្សរ៍ ១៨៣០ — គ្រប់ការផ្លាស់ប្តូររដ្ឋាភិបាលថ្មីតែងតែនាំមកនូវការជំនួសមន្ត្រីរាជការរាប់ម៉ឺននាក់ដោយអ្នកគាំទ្រគណបក្សឈ្នះឆ្នោត។ ចំណុចផ្លាស់ប្តូរធំបំផុតកើតឡើងនៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ១៨៨១ នៅពេលលោក Charles Guiteau — បុគ្គលម្នាក់ដែលរកតំណែងការទូតហើយមិនបានសម្រេចតាមបំណង — បានបាញ់ប្រធានាធិបតី James Garfield ដែលទីបំផុតបានស្លាប់ក្រោយឈឺរយៈពេលជិត១១សប្តាហ៍។

ការធ្វើឃាតនេះបានញាប់ញ័រមតិសាធារណជនអាមេរិកាំង ហើយក្លាយជាកម្លាំងជម្រុញដែលអ្នកកំណែទម្រង់ដូចជា Senator George H. Pendleton ត្រូវការ។ ក្នុងខែមករា ១៨៨៣ សភាបានអនុម័តច្បាប់ Pendleton Civil Service Reform Act ដែលបង្កើតគណៈកម្មការមន្ត្រីរាជការសហព័ន្ធ (U.S. Civil Service Commission) តម្រូវឲ្យមានការប្រឡងប្រកួតប្រជែងសម្រាប់មុខតំណែងរដ្ឋមួយចំនួន ហាមឃាត់ការតម្រូវឲ្យមន្ត្រីរាជការបរិច្ចាគប្រាក់ឲ្យគណបក្សនយោបាយ (political assessments) និងហាមឃាត់ការបណ្តេញចេញដោយហេតុផលនយោបាយសុទ្ធសាធ។

ដំបូងច្បាប់នេះគ្របដណ្តប់តែប្រមាណ១០ភាគរយនៃមុខតំណែងសហព័ន្ធប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសមាមាត្រនេះកើនឡើងបន្តិចម្តងៗលើសពីមួយសតវត្សរ៍ក្រោយមក រហូតដល់ភាគច្រើននៃមន្ត្រីរាជការសហព័ន្ធសព្វថ្ងៃស្ថិតក្រោមប្រព័ន្ធការពារគុណវុឌ្ឍិ។ អ្នកប្រវត្តិវិទូចាត់ទុកច្បាប់ Pendleton ជាគំរូឧទាហរណ៍មួយក្នុងចំណោមករណីកម្រនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលព្រឹត្តិការណ៍អាក្រក់ខ្លាំងបានផ្តល់កម្លាំងនយោបាយគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជំនះការតតាំងពីអ្នកទទួលផលប្រយោជន៍ពីប្រព័ន្ធចាស់។

Eប្រពៃណីរដ្ឋបាលប្រូស្ស៊ី-អាល្លឺម៉ង់ — Weberian Bureaucracy

ស្របគ្នានឹងកំណែទម្រង់អង់គ្លេស-អាមេរិក ព្រះរាជាណាចក្រប្រូស្ស៊ីបានកសាងប្រពៃណីរដ្ឋបាលវិជ្ជាជីវៈផ្ទាល់ខ្លួនតាំងពីដើមសតវត្សទី១៩ តាមរយៈកំណែទម្រង់ Stein-Hardenberg ដែលទាមទារឲ្យមន្ត្រីរដ្ឋកម្រិតខ្ពស់ត្រូវសិក្សាច្បាប់ជាផ្លូវការ ប្រឡងកម្រិតរដ្ឋ និងឆ្លងកាត់រយៈពេលហ្វឹកហាត់ជាក់ស្តែងមុននឹងទទួលបានតំណែងអចិន្ត្រៃយ៍។ គំរូនេះក្រោយមកបានក្លាយជាមូលដ្ឋានទ្រឹស្តីសម្រាប់អ្នកសង្គមវិទូអាល្លឺម៉ង់ Max Weber ក្នុងការកសាងគំនិត «អំណាចផ្អែកលើច្បាប់សនិទាន» (rational-legal authority) និងគំរូ «ការិយាធិបតេយ្យ» (bureaucracy) ជាឧត្តមគតិ — ដែលកំណត់លក្ខណៈជាប្រព័ន្ធវិធានច្បាស់លាស់ ឋានានុក្រមច្បាស់ ការជ្រើសរើសផ្អែកលើគុណវុឌ្ឍិ បន្ទាត់ការទទួលខុសត្រូវច្បាស់លាស់ និងការបំបែកយ៉ាងច្បាស់រវាងសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន និងធនធានរដ្ឋ។

ចំណុចសំខាន់មួយក្នុងគំរូនេះគឺគោលគំនិត «ឋានៈមន្ត្រីរាជការវិជ្ជាជីវៈ» (Berufsbeamtentum) — ដែលផ្តល់ការការពារការងារខ្លាំងណាស់ដល់មន្ត្រីរដ្ឋកម្រិតខ្ពស់មួយចំនួន ដើម្បីធានាថាពួកគេអាចអនុវត្តច្បាប់ដោយអព្យាក្រឹត ដោយមិនភ័យខ្លាចការសងសឹកនយោបាយ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាល្លឺម៉ង់ខាងលិច (Basic Law ១៩៤៩) បានដាក់ចូលគោលការណ៍នេះជាផ្លូវការក្នុងមាត្រា ៣៣ ដើម្បីការពារមន្ត្រីរាជការវិជ្ជាជីវៈពីការជ្រៀតជ្រែកនយោបាយបែបហិតឡឺ ដែលធ្លាប់ប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលជាឧបករណ៍គ្រប់គ្រងនិយោបាយផ្ទាល់។

ទ្រឹស្តី Weberian bureaucracy បន្តជាក្របខ័ណ្ឌយោងស្នូលដែលអ្នកសិក្សារដ្ឋបាលសាធារណៈទូទាំងពិភពលោកប្រើប្រាស់ក្នុងការវាយតម្លៃថាប្រទេសណាមួយមានប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលដែល «ខ្សោយ» ឬ «រឹងមាំ» — ដោយផ្តោតលើសំណួរថា តើមន្ត្រីរដ្ឋធ្វើការតាមវិធាន និងឋានានុក្រមផ្លូវការ ឬតាមទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ខ្លួននិងអំណោយផលនយោបាយ។

Fកត្តារចនាសម្ព័ន្ធកសាងគុណវុឌ្ឍិនិយមពិតប្រាកដ

ការប្រៀបធៀបករណីជោគជ័យ និងបរាជ័យទូទាំងពិភពលោកបង្ហាញពីកត្តារចនាសម្ព័ន្ធចំនួន៦ ដែលច្រើនតែកើតមានក្នុងប្រព័ន្ធមន្ត្រីរាជការគុណវុឌ្ឍិនិយមខ្ពស់ ផ្ទុយពីប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាល។

Gគំរូទំនើប — សង្ខេបខ្លីៗពីករណីសិក្សាចម្បង

លើសពីអង់គ្លេស អាមេរិក និងអាល្លឺម៉ង់ ប្រទេសទំនើបជាច្រើនទៀតបានកែសម្រួលគំរូគុណវុឌ្ឍិនិយមតាមបរិបទផ្ទាល់ខ្លួន។ សិង្ហបុរីបង្កើតគណៈកម្មការសេវាសាធារណៈ (Public Service Commission, PSC) ជាផ្លូវការតាំងពីឆ្នាំ១៩៥១ ហើយក្រោមការដឹកនាំរបស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី លី ក្វាន់យូ បានអនុវត្តគោលនយោបាយកំណត់ប្រាក់ខែមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ឲ្យប្រកួតប្រជែងផ្ទាល់ជាមួយវិស័យឯកជន — សំដៅកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលអំណោយផលពីវិស័យធុរកិច្ច ដែលមានឃ្លាមួយពេញនិយមថា «ប្រសិនបើផ្តល់សណ្តែកដីស្វា នោះនឹងទទួលបានតែស្វា» (pay peanuts, get monkeys)។ PSC ផ្តល់អាហារូបករណ៍ប្រកួតប្រជែងខ្ពស់ដល់និស្សិតឆ្នើមតាំងពីវ័យក្មេង ដើម្បីទាក់ទាញពួកគេចូលបម្រើរាជការជំនួសវិស័យឯកជន។

កូរ៉េខាងត្បូងកសាងវប្បធម៌ប្រឡងចូលរាជការដ៏តឹងរ៉ឹងតាមរយៈការប្រឡងជាតិ (Gosiwon culture) ខណៈបារាំងធ្លាប់ពឹងផ្អែកលើ École nationale d’administration (ENA) ជាច្រកចេញចូលកម្រិតកំពូល រហូតដល់ឆ្នាំ២០២១-២០២២ ប្រធានាធិបតី Emmanuel Macron បានប្រកាសរំលាយ ENA ជំនួសដោយ Institut national du service public (INSP) ក្នុងគោលបំណងបំបែកចេញពីរូបភាព «អភិជនតែមួយសាលា» ដែលត្រូវបានរិះគន់ថាបង្កើនភាពមិនស្មើគ្នាក្នុងការចូលដំណើរការតំណែងជាន់ខ្ពស់។ ការវិភាគស៊ីជម្រៅលើប្រព័ន្ធប្រឡងកូរ៉េ-បារាំង-សិង្ហបុរីមានក្នុងអត្ថបទបងប្អូនរបស់យើង។

ករណីសិក្សាថ្មីមួយទៀតគឺអេស្តូនី — បន្ទាប់ពីទទួលឯករាជ្យពីសហភាពសូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសតូចនេះត្រូវកសាងមន្ត្រីរាជការថ្មីស្ទើរតែពីសូន្យ។ ជំនួសការចម្លងគំរូបុរាណដែលមានស្រាប់ អេស្តូនីជ្រើសផ្លូវឌីជីថលពេញលេញ — សាងសង់ប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលអេឡិចត្រូនិក (e-governance) ដែលកាត់បន្ថយចន្លោះឲ្យសិទ្ធិអំណាចផ្ទាល់ខ្លួនរបស់មន្ត្រីម្នាក់ៗលើការសម្រេចចិត្តរដ្ឋបាល ដោយស្វ័យប្រវត្តិកម្មដំណើរការជាច្រើន ជាយុទ្ធសាស្ត្រកាត់បន្ថយហានិភ័យអំពើពុករលួយតាមរយៈតម្លាភាពប្រព័ន្ធជំនួសការត្រួតពិនិត្យបុគ្គល។

Hតារាងប្រៀបធៀបលក្ខណៈរចនាសម្ព័ន្ធ

ការវាយតម្លៃខាងក្រោមជាការសង្ខេបទូទៅផ្អែកលើកម្រិតគុណវុឌ្ឍិនិយមស្ថាប័ន (ការប្រឡងតម្លាភាព + ការការពារពីនយោបាយ) និងកម្រិតប្រកួតប្រជែងប្រាក់ខែធៀបនឹងវិស័យឯកជន — មិនមែនជាការវាស់វែងលេខច្បាស់លាស់ទេ ប៉ុន្តែឆ្លុះបញ្ចាំងការវាយតម្លៃទូទៅរបស់អ្នកសិក្សា និងអង្គការតាមដានអន្តរជាតិ។

Iមេរៀនសម្រាប់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍

របាយការណ៍ធនាគារពិភពលោកស្តីពីការជ្រើសរើសមន្ត្រីរាជការ («Civil Service Recruitment: Recruiting the Right Persons the Right Way») សង្កត់ធ្ងន់ថា ការធានាថាដំណើរការជ្រើសរើសដំបូងមានតម្លាភាព និងផ្អែកលើសមត្ថភាព គឺជាកត្តាកំណត់ឥទ្ធិពលវែងឆ្ងាយបំផុតលើគុណភាពសេវាសាធារណៈជារួម — លើសពីការវិនិយោគក្រោយមកលើការបណ្តុះបណ្តាល ឬការកែទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធអង្គភាព។

កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNDP) ក្នុងឯកសារ «Meritocracy for Public Service Excellence» ក៏បានលើកឡើងថា តំបន់អាស៊ីមួយចំនួនដែលទទួលបានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនជាប្រវត្តិសាស្ត្រ — ជាពិសេសសិង្ហបុរីនិងកូរ៉េខាងត្បូង — មានចំណុចរួមមួយគឺវិនិយោគទុនយូរអង្វែងលើប្រព័ន្ធជ្រើសរើសនិងអភិវឌ្ឍន៍មន្ត្រីរាជការឆ្នើម ជាមុនពេលសមិទ្ធិផលសេដ្ឋកិច្ចផ្សេងទៀតកើតឡើង មិនមែនជាលទ្ធផលចុងក្រោយឡើយ។

សន្ទស្សន៍អភិបាលកិច្ចសកលរបស់ធនាគារពិភពលោក (Worldwide Governance Indicators, WGI) ដែលរួមមានសូចនាករ «ប្រសិទ្ធភាពរដ្ឋាភិបាល» (Government Effectiveness) បង្ហាញថា ប្រទេសនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍មានចន្លោះខុសគ្នាធំគួរឲ្យកត់សម្គាល់លើសូចនាករនេះ — ជាទូទៅចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតត្រូវនឹងប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធមន្ត្រីរាជការមានស្ថិរភាពនិងវិជ្ជាជីវៈជាងគេ។ អត្ថបទនេះមិនមានបំណងវាយតម្លៃប្រព័ន្ធមន្ត្រីរាជការនៃប្រទេសជាក់លាក់ណាមួយក្នុងតំបន់ជាចុងក្រោយនោះទេ — គោលបំណងគឺបង្ហាញពីកត្តារចនាសម្ព័ន្ធទូទៅដែលការសិក្សាអន្តរជាតិចាត់ទុកថាទាក់ទងនឹងគុណភាពរដ្ឋបាលសាធារណៈ ដែលអាចជាចំណុចយោងសម្រាប់ការពិភាក្សានយោបាយសាធារណៈក្នុងតំបន់នាពេលអនាគត។

📷រូបភាព

ទង់ជាតិនៃប្រទេសដែលមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកំណែទម្រង់មន្ត្រីរាជការគុណវុឌ្ឍិនិយមត្រូវបានលើកឡើងក្នុងអត្ថបទនេះ។ ចុចលើរូបភាពនីមួយៗដើម្បីមើលទំហំពេញ។

អង់គ្លេស (១៨៥៤)អាមេរិក (១៨៨៣)អាល្លឺម៉ង់សិង្ហបុរីកូរ៉េខាងត្បូងបារាំងអេស្តូនីយុត្តិធម៌ & ច្បាប់

Jសំណួរ-ចម្លើយ

Kប្រភពយោង