Bជម្រើសរចនាសម្ព័ន្ធ — ភ្នាក់ងារតែមួយ ឬបែងចែកទំនួលខុសត្រូវ?

អ្នកជំនាញគោលនយោបាយប្រឆាំងអំពើពុករលួយជជែកគ្នារយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍លើសំណួរស្នូលមួយ៖ តើគួរប្រមូលអំណាចស៊ើបអង្កេត-ចោទប្រកាន់-បង្ការទុកក្នុងទីភ្នាក់ងារតែមួយដ៏មានអំណាចខ្លាំង ឬគួរបែងចែកភារកិច្ចទៅតុលាការ ប៉ូលីស និងស្ថាប័នសវនកម្មដែលមានស្រាប់?

ម៉ូដែលទី១ («ភ្នាក់ងារតែមួយពេញលេញ» — the single powerful agency model) ដូចដែល ICAC ហុងកុងតំណាង មានអំណាចទាំងបីមុខ៖ ស៊ើបអង្កេត អប់រំសាធារណជន និងបង្ការ ធ្វើឲ្យវាមានលទ្ធភាពសម្របសម្រួលយុទ្ធសាស្ត្រតែមួយ។ ចំណុចខ្សោយសក្តានុពល៖ ប្រសិនបើភ្នាក់ងារនេះខ្លួនឯងត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអំណាចនយោបាយ វាអាចប្រែក្លាយជាឧបករណ៍វាយប្រហារគូប្រជែងនយោបាយវិញ។

ម៉ូដែលទី២ («ការទទួលខុសត្រូវបែងចែក» — distributed responsibility) ពឹងផ្អែកលើឯករាជ្យភាពប្រព័ន្ធតុលាការ សេរីភាពសារព័ត៌មាន និងសវនកម្មសភា ដើម្បីទប់ស្កាត់អំពើពុករលួយដោយគ្មានស្ថាប័នតែមួយកាន់អំណាចច្រើនហួសហេតុ។ ចំណុចខ្សោយ៖ ក្នុងប្រទេសដែលស្ថាប័នមូលដ្ឋានទាំងនោះខ្លួនឯងខ្សោយ ឬពុករលួយរួចទៅហើយ គ្មានយន្តការណាដើម្បី «ស៊ើបអង្កេតអ្នកស៊ើបអង្កេត» បានឡើយ។

ក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រទេសភាគច្រើនជ្រើសរើសផ្លូវកណ្តាល៖ បង្កើតទីភ្នាក់ងារឯករាជ្យមួយ ប៉ុន្តែនៅតែពឹងផ្អែកលើអយ្យការ/តុលាការសម្រាប់ការកាត់ក្តីចុងក្រោយ។ អ្វីដែលកំណត់ជោគជ័យពិតប្រាកដមិនមែនស្ថិតនៅលើឈ្មោះឬរចនាសម្ព័ន្ធច្បាប់នោះទេ ប៉ុន្តែស្ថិតនៅលើកម្រិតឯករាជ្យភាពជាក់ស្តែង ថវិកា បុគ្គលិក និងឆន្ទៈនយោបាយពីថ្នាក់ដឹកនាំកំពូល — ដូចករណីសិក្សាខាងក្រោមបង្ហាញ។

CICAC ហុងកុង (១៩៧៤) — គំរូត្រូវបានចម្លងច្រើនជាងគេ

ក្នុងទសវត្សរ៍១៩៦០ អំពើពុករលួយបានជ្រាបចូលស្ទើរគ្រប់ផ្នែកនៃរដ្ឋបាលអាណានិគមអង់គ្លេសនៅហុងកុង ជាពិសេសកងកម្លាំងប៉ូលីស — ការជូនប្រាក់សំណូកតូចៗហៅថា «ទឹកតែ» ជាទម្លាប់ធម្មតារហូតដល់ថ្នាក់លើ។

ចំណុចប្រែក្លាយសំខាន់កើតឡើងឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលនាយប៉ូលីសជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ឈ្មោះ Peter Godber រត់គេចពីហុងកុងទៅអង់គ្លេសក្រោយត្រូវបានរកឃើញមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើនហួសពីប្រាក់ខែផ្លូវការ — ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កឲ្យមានការតវ៉ាសាធារណៈយ៉ាងខ្លាំង។ អភិបាលអាណានិគម Murray MacLehose បានឆ្លើយតបដោយបង្កើតគណៈកម្មការឯករាជ្យប្រឆាំងអំពើពុករលួយ (Independent Commission Against Corruption, ICAC) ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ ដាក់វាឲ្យរាយការណ៍ផ្ទាល់ទៅអភិបាល មិនមែនទៅកងប៉ូលីសឡើយ — គោលការណ៍ស្នូលនេះទើបធានាឲ្យ ICAC អាចស៊ើបអង្កេតប៉ូលីសខ្លួនឯងបាន។

រចនាសម្ព័ន្ធបីមុខរបស់ ICAC — នាយកដ្ឋានប្រតិបត្តិការ (ស៊ើបអង្កេត) នាយកដ្ឋានបង្ការអំពើពុករលួយ (ត្រួតពិនិត្យប្រព័ន្ធរដ្ឋ រកចន្លោះប្រហោង) និងនាយកដ្ឋានទំនាក់ទំនងសហគមន៍ (អប់រំសាធារណជន) — ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកត្តាគន្លឹះនៃជោគជ័យ៖ វាមិនត្រឹមតែចាប់មនុស្សពុករលួយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែផ្លាស់ប្តូរបទដ្ឋានវប្បធម៌ទាំងមូលផងដែរ។

DCPIB សិង្ហបុរី — ចាស់ជាងគេ និងតឹងរ៉ឹងជាងគេ

ការិយាល័យស៊ើបអង្កេតការអនុវត្តពុករលួយ (Corrupt Practices Investigation Bureau, CPIB) របស់សិង្ហបុរីពិតជាចាស់ជាង ICAC ទៅទៀត — បង្កើតឡើងឆ្នាំ១៩៥២ក្រោមរដ្ឋបាលអាណានិគមអង់គ្លេស។ ប៉ុន្តែក្នុងទសវត្សរ៍ដំបូង CPIB ខ្សោយអំណាចខ្លាំង ខណៈច្បាប់ចាស់អនុញ្ញាតឲ្យមានករណីលើកលែងជាច្រើន។

ចំណុចប្រែក្លាយពិតប្រាកដកើតឡើងឆ្នាំ១៩៦០ ក្រោយសិង្ហបុរីទទួលបានស្វ័យភាពគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង នៅពេលរដ្ឋាភិបាលថ្មីដឹកនាំដោយលី ក្វាន់យូបានអនុម័តច្បាប់ការពារអំពើពុករលួយ (Prevention of Corruption Act) ថ្មី ផ្តល់អំណាចធំដល់ CPIB — រួមទាំងអំណាចស្នើសុំមើលគណនីធនាគារ ទ្រព្យសកម្ម និងកាតព្វកិច្ចមន្ត្រីរដ្ឋត្រូវពន្យល់ប្រភពទ្រព្យសម្បត្តិខុសពីប្រាក់ខែ។

លី ក្វាន់យូខ្លួនឯងបានប្រកាសជាសាធារណៈថា ការប្រយុទ្ធនឹងអំពើពុករលួយត្រូវចាប់ផ្តើម «ពីកំពូលចុះក្រោម» — រដ្ឋមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ជាច្រើនត្រូវបានស៊ើបអង្កេត ខ្លះទៀតបានចោទប្រកាន់ ដើម្បីបង្ហាញថាគ្មាននរណាមួយនៅខាងលើច្បាប់។ បន្ថែមលើនោះ សិង្ហបុរីបានផ្តល់ប្រាក់ខែមន្ត្រីរដ្ឋខ្ពស់ប្រកួតប្រជែងបាន ជាយុទ្ធសាស្ត្របំពេញបន្ថែមដើម្បីកាត់បន្ថយឧបាយហេតុនៃការជក់សំណូក។ លទ្ធផល៖ សិង្ហបុរីស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសស្អាតបំផុតលើពិភពលោកជាប្រចាំតាមរយៈ CPI របស់ Transparency International។

EKPK ឥណ្ឌូនេស៊ី — ជោគជ័យដំបូង រួចមកជួបការតតាំង

គណៈកម្មការលុបបំបាត់អំពើពុករលួយ (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) របស់ឥណ្ឌូនេស៊ីបង្កើតឡើងឆ្នាំ២០០២ ក្នុងបរិយាកាសកំណែទម្រង់ប្រជាធិបតេយ្យក្រោយការដួលរលំរបបស្វ័យអំណាចរបស់លោក Suharto ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ដំបូង KPK ត្រូវបានលើកកិត្តិយសជាគំរូជោគជ័យមួយក្នុងចំណោមប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ ដោយចាប់ខ្លួនអភិបាលខេត្ត សមាជិកសភា និងសូម្បីតែរដ្ឋមន្ត្រីជាច្រើននាក់។

ប៉ុន្តែឆ្នាំ២០១៩ សភាបានអនុម័តច្បាប់វិសោធនកម្មដែលអង្គការសង្គមស៊ីវិលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិ (រួមទាំង Transparency International) ចាត់ទុកថាកាត់បន្ថយឯករាជ្យភាព KPK យ៉ាងខ្លាំង៖ បុគ្គលិក KPK ត្រូវប្រែក្លាយជាមន្ត្រីរាជការស៊ីវិលធម្មតា ស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យប្រធានាធិបតី ការស្តាប់ការទូរស័ព្ទ (wiretap) ត្រូវសុំការអនុញ្ញាតជាមុនពីក្រុមប្រឹក្សាត្រួតពិនិត្យថ្មី និងកំណត់អាណត្តិឲ្យស៊ើបអង្កេតកម្រិតតឹងជាង។ ការតវ៉ារបស់និស្សិតនិងសង្គមស៊ីវិលទូទាំងប្រទេសមិនអាចបញ្ឈប់ការអនុម័តច្បាប់នេះបានឡើយ។

ការស្រាវជ្រាវសិក្សាបន្ថែមលើកឡើងថា ចំនួនស្ថិតិចាប់ខ្លួន-ចោទប្រកាន់ដោយ KPK ធ្លាក់ចុះគួរឲ្យកត់សម្គាល់ក្រោយច្បាប់ថ្មីនេះចូលជាធរមាន បើប្រៀបធៀបនឹងទសវត្សរ៍មុន។ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៥-២០២៦ អង្គការសង្គមស៊ីវិលនៅតែបន្តចោទថា KPK ត្រូវបាន «បំបាត់ធ្មេញ» ជាប្រព័ន្ធ ខណៈមេដឹកនាំសំខាន់ៗមួយចំនួនផ្ទាល់ក៏ត្រូវបានស៊ើបអង្កេតឬចោទប្រកាន់ ដែលអ្នកសង្កេតការណ៍មួយចំនួនមើលឃើញថាជាការ «ត្រលប់អាវុធមកវាយខ្លួនឯង» ។ ករណី KPK ក្លាយជាឧទាហរណ៍សិក្សាដ៏សំខាន់អំពីរបៀបដែលច្បាប់តែមួយអាចរំលាយស្ថាប័នមួយបានយ៉ាងណា ទោះបីវានៅតែមានឈ្មោះ និងអគារដដែលក៏ដោយ។

Fឧទាហរណ៍ផ្សេងទៀត — ជោគជ័យមធ្យម និងបរាជ័យ

ក្រៅពី ICAC CPIB និង KPK មានទីភ្នាក់ងារប្រឆាំងអំពើពុករលួយជាច្រើនទៀតលើពិភពលោក លទ្ធផលខុសគ្នាខ្លាំង។ គណៈកម្មការប្រឆាំងអំពើពុករលួយម៉ាឡេស៊ី (Malaysian Anti-Corruption Commission, MACC) បានចាប់ខ្លួនអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី Najib Razak ក្នុងសំណុំរឿង 1MDB ដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងតំបន់ — សំណុំរឿងនេះបង្ហាញថាការមានឆន្ទៈនយោបាយ (ក្រោយផ្លាស់ប្តូររដ្ឋាភិបាល) សំខាន់ដូចរចនាសម្ព័ន្ធច្បាប់ដែរ។

ផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេសជាច្រើននៅអាហ្វ្រិក អាមេរិកឡាទីន និងអឺរ៉ុបខាងកើត បានបង្កើតទីភ្នាក់ងារស្រដៀងគ្នា ប៉ុន្តែធ្លាក់ចូលទៅក្នុងបញ្ហាដូចគ្នា៖ ថវិកាមិនគ្រប់គ្រាន់ អ្នកដឹកនាំត្រូវតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតី ធ្វើឲ្យខ្វះឯករាជ្យភាពជាក់ស្តែង ខណៈអំណាចចោទប្រកាន់ពិតប្រាកដនៅតែស្ថិតក្រោមអយ្យការដែលអាចត្រូវបានគ្រប់គ្រងផ្នែកនយោបាយ។ លទ្ធផល៖ ការចាប់ខ្លួនច្រើនតែផ្តោតលើគូប្រជែងនយោបាយ ខណៈសម្ព័ន្ធមិត្តនៃរដ្ឋាភិបាលកម្រត្រូវបានប៉ះពាល់ — ស្ថានភាពដែលអ្នកសិក្សាហៅថា «ការប្រើប្រាស់ជាឧបករណ៍ប្រយុទ្ធនយោបាយ» (weaponisation) ជាជាង ការអនុវត្តច្បាប់ដោយអព្យាក្រឹត។

Gអ្វីខ្លះកំណត់ជោគជ័យ ឬបរាជ័យ?

ការប្រៀបធៀបករណីសិក្សាខាងលើបង្ហាញពីកត្តារចនាសម្ព័ន្ធជាក់លាក់ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងញឹកញាប់ក្នុងករណីជោគជ័យ ផ្ទុយពីករណីបរាជ័យ។

Hតារាងប្រៀបធៀបគំរូធំៗ

ការវាយតម្លៃខាងក្រោមជាការសង្ខេបទូទៅផ្អែកលើឯករាជ្យភាពស្ថាប័ន (ការការពារពីការដកអំណាចថ្នាក់ដឹកនាំ) និងអំណាចប្រតិបត្តិជាក់ស្តែង មិនមែនជាការវាស់វែងលេខច្បាស់លាស់ទេ — ប៉ុន្តែឆ្លុះបញ្ចាំងការវាយតម្លៃទូទៅរបស់អ្នកសិក្សា និងអង្គការតាមដាន។

Iមេរៀនសម្រាប់កម្ពុជា

កម្ពុជាមានស្ថាប័នប្រឆាំងអំពើពុករលួយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ខ្លួនផងដែរ — អង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ (Anti-Corruption Unit, ACU) ដែលបង្កើតឡើងជាផ្លូវការឆ្នាំ២០០៦ និងទទួលបានមូលដ្ឋានច្បាប់ពេញលេញតាមរយៈច្បាប់ស្តីពីការប្រឆាំងអំពើពុករលួយឆ្នាំ២០១០។ ACU ទទួលបន្ទុកទទួលពាក្យបណ្តឹង ស៊ើបអង្កេត និងអប់រំសាធារណជនស្តីពីអំពើពុករលួយ ព្រមទាំងគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធប្រកាសទ្រព្យសម្បត្តិសម្រាប់មន្ត្រីរាជការ។

យោងតាមការវិភាគរបស់អង្គការតាមដានអន្តរជាតិ ដូចជា Transparency International និងធនាគារពិភពលោក ក៏ដូចជាអង្គការសង្គមស៊ីវិលក្នុងស្រុក ចំណុចដែលត្រូវបានលើកឡើងញឹកញាប់ស្តីពី ACU រួមមាន៖ សំណួរអំពីកម្រិតឯករាជ្យភាពជាក់ស្តែងរបស់ស្ថាប័ន ដោយសារនាយកគណៈកម្មាធិការត្រូវបានតែងតាំងផ្ទាល់ដោយអំណាចប្រតិបត្តិ និងកង្វះតម្លាភាពលើលទ្ធផលនៃការស៊ើបអង្កេតមួយចំនួនធំ។ សន្ទស្សន៍ការយល់ឃើញអំពីអំពើពុករលួយ (Corruption Perceptions Index, CPI) របស់ Transparency International បានដាក់កម្ពុជានៅចំណាត់ថ្នាក់ទាបជាប្រចាំធៀបនឹងប្រទេសផ្សេងទៀតក្នុងតំបន់អាស៊ាន ខណៈអាជ្ញាធរ ACU ខ្លួនឯងបានប្រកែកអំពីវិធីសាស្ត្រនិងភាពត្រឹមត្រូវនៃការវាយតម្លៃទាំងនេះជាសាធារណៈ។

អត្ថបទនេះមិនមានបំណងវាយតម្លៃស្ថាប័ន ACU ជាចុងក្រោយនោះទេ — គោលបំណងគឺបង្ហាញពីមេរៀនទូទៅពីករណីសិក្សាអន្តរជាតិ៖ ទីភ្នាក់ងារណាក៏ដោយ ទោះមានឈ្មោះ ច្បាប់ស្តីពីមុខងារ និងថវិកាគ្រប់គ្រាន់ក៏ដោយ ប្រសិទ្ធភាពជាក់ស្តែងចុងក្រោយពឹងផ្អែកលើកម្រិតឯករាជ្យភាពជាក់ស្តែងពីអំណាចនយោបាយ តម្លាភាពលទ្ធផលការងារ និងការទុកចិត្តរបស់សាធារណជន — ដូចការប្រៀបធៀបរវាង ICAC/CPIB និង KPK ក្រោយច្បាប់ថ្មីឆ្នាំ២០១៩ បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់។

📷រូបភាព

ទង់ជាតិនៃប្រទេសនានាដែលមានទីភ្នាក់ងារប្រឆាំងអំពើពុករលួយសំខាន់ៗត្រូវបានលើកឡើងក្នុងអត្ថបទនេះ។ ចុចលើរូបភាពនីមួយៗដើម្បីមើលទំហំពេញ។

ហុងកុង (ICAC)សិង្ហបុរី (CPIB)ឥណ្ឌូនេស៊ី (KPK)ម៉ាឡេស៊ី (MACC)កម្ពុជា (ACU)អង់គ្លេស — ឫសគល់អាណានិគមច្បាប់យុត្តិធម៌ និងច្បាប់អាស៊ាន — ក្របខ័ណ្ឌតំបន់

Jសំណួរ-ចម្លើយ

Kប្រភពយោង