ដើមកំណើតនៅស៊ុយអែត ១៨០៩ — JustitieombudsmanA

ព្រឹត្តិការណ៍ចាប់ផ្តើមស្ថាប័ននេះ ភ្ជាប់ជាមួយវិបត្តិនយោបាយធំមួយ៖ ក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ ស៊ុយអែតបានចាញ់សង្គ្រាមទល់នឹងរុស្ស៊ី និងបាត់បង់ទឹកដីហ្វាំងឡង់ ព្រឹត្តិការណ៍នេះនាំឲ្យសភាទម្លាក់ស្តេច Gustav IV Adolf ហើយសរសេររដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីមួយ (Instrument of Government ១៨០៩) ក្នុងគោលបំណងទប់ស្កាត់ការប្រើអំណាចហួសហេតុរបស់ស្តេចនាពេលអនាគត។ ផ្នែកមួយនៃការតុល្យភាពអំណាចនោះ គឺការបង្កើតតួនាទីថ្មីមួយឈ្មោះ Justitieombudsman (JO) ជាភាសាស៊ុយអែត មានន័យត្រង់ថា «អ្នកតំណាងយុត្តិធម៌» — ជាភ្នាក់ងារត្រួតពិនិត្យឯករាជ្យទាំងស្រុងពីអំណាចប្រតិបត្តិ ធ្វើការជំនួសសភា ដើម្បីត្រួតពិនិត្យថាតុលាការ និងមន្ត្រីរដ្ឋធ្វើតាមច្បាប់។

អ្នកកាន់តំណែងដំបូងគេគឺ Lars Augustin Mannerheim ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសក្នុងឆ្នាំ១៨១០។ ដំបូងឡើយ JO ដើរតួជាព្រះរាជអាជ្ញាជាងអ្នកសម្របសម្រួល៖ គាត់មានសិទ្ធិផ្តើមបណ្តឹងព្រហ្មទណ្ឌប្រឆាំងនឹងចៅក្រម ឬមន្ត្រីដែលធ្វេសប្រហែសកាតព្វកិច្ច។ ក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ JO ទទួលបានសិទ្ធិផ្លូវការមិនចោទប្រកាន់ចំពោះកំហុសតូចតាច ហើយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ការកែទម្រង់ធំមួយបានប្តូរផ្តោតទៅលើតួនាទីផ្តល់ដំបូន្មាន ការពារកំហុសកុំឲ្យកើតឡើងម្តងទៀត ជាជាងផ្តោតលើការដាក់ទណ្ឌកម្ម។

ចំណុចសំខាន់មួយ គឺ JO មិនមានអំណាចដាក់ទណ្ឌកម្មដោយផ្ទាល់ទៅលើទីភ្នាក់ងាររដ្ឋដែលរកឃើញថាមានកំហុសនោះទេ — គាត់ពឹងផ្អែកលើទំនុកចិត្ត និងសម្ពាធសាធារណៈជាចម្បង ជាជាងអំណាចអនុវត្តតាមផ្លូវច្បាប់។ ក្នុងសតវត្សដំបូងនៃប្រតិបត្តិការ (១៨០៩-១៩០៩) JO ទទួលបណ្តឹងសរុបប្រហែល៨.០០០ករណី ខណៈបច្ចុប្បន្ន ការិយាល័យទទួលបណ្តឹងរាប់ពាន់ករណីជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្របដណ្តប់ចាប់ពីប៉ូលិស ការិយាល័យអន្តោប្រវេសន៍ រហូតដល់សេវាសង្គម។ ចំណុចនេះក៏ជាគំរូឲ្យប្រទេសផ្សេងទៀតយកតម្រាប់តាមក្នុងសតវត្សបន្ទាប់៖ ស្ថាប័នឯករាជ្យខាងក្រៅរដ្ឋាភិបាល ជាមួយអំណាចស៊ើបអង្កេត តែមិនមែនអំណាចវិនិច្ឆ័យផ្តាច់ការចុងក្រោយ។

ចំណុចគួរកត់សម្គាល់មួយទៀត គឺពាក្យ «ombudsman» ខ្លួនឯង បានក្លាយជាពាក្យខ្ចីអន្តរជាតិ (loanword) ចូលទៅភាសាជាង៣០ដោយមិនប្តូរអក្ខរាវិរុទ្ធច្រើន — ចាប់ពីភាសាអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ រហូតដល់ភាសាអារ៉ាប់ និងជប៉ុន។ ស្ថានភាពនេះកម្រកើតមានចំពោះពាក្យវិជ្ជាជីវៈច្បាប់ ព្រោះភាគច្រើនប្រទេសនិយមបកប្រែជាភាសាខ្លួនឯង (ដូចជា «Défenseur des droits» នៅបារាំង ឬ «Public Protector» នៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង) ប៉ុន្តែពាក្យ «ombudsman» ដើមនៅតែប្រើទូទាំងពិភពលោកជាពាក្យទូទៅសំដៅដល់ស្ថាប័នប្រភេទនេះទាំងអស់ ដោយមិនគិតពីឈ្មោះផ្លូវការជាក់លាក់របស់ខ្លួន។

ការរីករាលដាលដំបូង៖ ហ្វាំងឡង់ ដាណឺម៉ាក និងន័រវេសB

ហ្វាំងឡង់ ដែលធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពស៊ុយអែតរហូតដល់ឆ្នាំ១៨០៩ (មុនត្រូវលើកឲ្យរុស្ស៊ី) បានក្លាយជាប្រទេសទីពីរបង្កើតតួនាទីស្រដៀងគ្នានេះ ក្នុងឆ្នាំ១៩១៩ ក្រោយទទួលឯករាជ្យភាពពីរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ហើយសរសេររដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីមួយ ក្នុងនោះមានតួនាទី Eduskunnan oikeusasiamies (Parliamentary Ombudsman) ធ្វើតាមគំរូស៊ុយអែតដោយផ្ទាល់ ដោយសារទំនាក់ទំនងច្បាប់ និងភាសាកិច្ចរដ្ឋបាលរួមគ្នា។

ដាណឺម៉ាកបានធ្វើតាមក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ បង្កើតការិយាល័យ Folketingets Ombudsmand ដែលក្លាយជាគំរូមួយដ៏មានឥទ្ធិពលចំពោះពិភពនិយាយភាសាអង់គ្លេសនៅពេលក្រោយ ដោយសារអ្នកសិក្សា និងអ្នកតាក់តែងគោលនយោបាយអង់គ្លេស/អាមេរិកកាំង បានសិក្សាគំរូដាណឺម៉ាកយ៉ាងច្បាស់មុននឹងស្នើសុំបង្កើតតួនាទីស្រដៀងគ្នានៅប្រទេសខ្លួន។ ន័រវេសក៏បង្កើតការិយាល័យអ្នកសំណុំរឿងទូទៅ (Sivilombudsmannen) ក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ដោយផ្តោតលើការត្រួតពិនិត្យរដ្ឋបាលស៊ីវិល ក្រៅពីតួនាទីអ្នកសំណុំរឿងយោធាដែលមានស្រាប់តាំងពីមុន។

អ្វីដែលគួរកត់សម្គាល់ គឺបណ្តាប្រទេសនកទាំង៤ (ស៊ុយអែត ហ្វាំងឡង់ ដាណឺម៉ាក ន័រវេស) ក្នុងកំឡុងសតវត្សទី១៩-២០ដើម បានចែករំលែកប្រពៃណីច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញលោកខាងជើងអឺរ៉ុប (Nordic constitutionalism) ដែលផ្តល់តម្លៃខ្ពស់ដល់តម្លាភាព រដ្ឋបាលបើកចំហ និងសិទ្ធិចូលមើលឯកសាររដ្ឋ — លក្ខខណ្ឌទាំងនេះស័ក្តិសមនឹងគំរូអ្នកសំណុំរឿងឯករាជ្យខ្លាំង។ ការចែករំលែកនេះក៏ពន្យល់ថាហេតុអ្វី «គំរូនរឌិក» (Nordic model) ត្រូវបានចាត់ទុកជាបុរាណភាព (classical model) នៃស្ថាប័នអ្នកសំណុំរឿង៖ ជ្រើសរើសដោយសភា រាយការណ៍ទៅសភា ធ្វើការឯករាជ្យពីរដ្ឋាភិបាល និងផ្តោតលើការត្រួតពិនិត្យទូទៅលើរដ្ឋបាល មិនមែនផ្តោតលើវិស័យតែមួយ។

ការឆ្លងទ្វីប៖ នូវែលសេឡង់ និងពិភពអង់គ្លូ-សាក់សុនC

រយៈពេលជាង១៥០ឆ្នាំ ស្ថាប័នអ្នកសំណុំរឿងនៅមានតែនៅតំបន់ក្រឡាបទប្រទេសនរឌិកប៉ុណ្ណោះ។ ការផ្លាស់ប្តូរធំសម្រាប់ការឆ្លងទ្វីប គឺក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ នៅពេលនូវែលសេឡង់ក្លាយជាប្រទេសទី៤លើពិភពលោក (បន្ទាប់ពីស៊ុយអែត ហ្វាំងឡង់ និងដាណឺម៉ាក) បង្កើតតួនាទីនេះ ក្រោមច្បាប់ Parliamentary Commissioner (Ombudsman) Act ១៩៦២ ដោយអ្នកកាន់តំណែងដំបូងគឺ Sir Guy Powles។ ដំបូងឡើយ សិទ្ធិអំណាចត្រូវបានកំណត់ត្រឹមតែការស៊ើបអង្កេតបណ្តឹងប្រឆាំងនឹងក្រសួងថ្នាក់កណ្តាលប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្រោយមកបានពង្រីកជាបន្តបន្ទាប់៖ ក្រុមប្រឹក្សាអប់រំ និងមន្ទីរពេទ្យ (១៩៦៨) អាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន (១៩៧៥) ព័ត៌មានផ្លូវការ ការការពារអ្នករាយការណ៍អំពើអាក្រក់ (២០០១) ការត្រួតពិនិត្យទីតាំងឃុំខ្លួន (២០០៧) និងសិទ្ធិជនពិការ (២០១០)។

ការិយាល័យអ្នកសំណុំរឿងនូវែលសេឡង់ ក្លាយជាគំរូសំខាន់មួយសម្រាប់ចក្រភពអង់គ្លេស និងសហភាពចក្រភព (Commonwealth) ព្រោះជាកូនចៅច្បាប់ Westminster ដំបូងគេដែលធ្វើតាមគំរូនរឌិកបានជោគជ័យ ដោយកែសម្រួលឲ្យសមស្របនឹងប្រព័ន្ធសភាតែមួយសភា (unicameral) និងច្បាប់ common law។ ស្ថាប័ននេះក៏ជាឧទាហរណ៍ដំបូងគេនៃការពង្រីកអំណាចបន្តិចម្តងៗពីត្រួតពិនិត្យរដ្ឋបាលកណ្តាល ទៅជាការគ្រប់គ្រងវិស័យច្រើនប្រភេទក្នុងស្ថាប័នតែមួយ — គំរូនេះក្រោយមកត្រូវបានហៅថា «ស្ថាប័នពហុមុខងារ» (multi-mandate ombudsman) ផ្ទុយពីគំរូឯកទេសតែមួយវិស័យ។

ចក្រភពអង់គ្លេស និង PHSO — ដែនកំណត់ «តម្រង MP»D

ចក្រភពអង់គ្លេសបង្កើតតួនាទី Parliamentary Commissioner for Administration ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ក្រោមច្បាប់ Parliamentary Commissioner Act ១៩៦៧ ដែលក្រោយមកបានពង្រីកគ្របដណ្តប់លើសេវាសុខាភិបាលរបស់រដ្ឋ (NHS) ដោយបង្កើតជាការិយាល័យរួមមួយឈ្មោះ Parliamentary and Health Service Ombudsman (PHSO)។ PHSO ស៊ើបអង្កេតបណ្តឹងប្រឆាំងនឹងទីភ្នាក់ងាររដ្ឋាភិបាលកណ្តាល និងអង្គភាព NHS ចំពោះការគ្រប់គ្រងខុសឆ្គង (maladministration) ដែលបណ្តាលឲ្យខូចខាតដល់ពលរដ្ឋ។

ចំណុចខុសពីគំរូនរឌិកយ៉ាងសំខាន់ គឺច្បាប់ដើមកំណត់លក្ខខណ្ឌហៅថា «តម្រង MP» (MP filter)៖ ពលរដ្ឋមិនអាចដាក់ពាក្យបណ្តឹងទៅ PHSO ដោយផ្ទាល់បានទេ ត្រូវឆ្លងកាត់សមាជិកសភា (Member of Parliament) របស់ខ្លួនសិន។ លក្ខខណ្ឌនេះត្រូវបានរិះគន់យូរអង្វែងថាបង្កការពន្យារពេល និងកម្រិតលទ្ធភាពទទួលបានយុត្តិធម៌រដ្ឋបាល ជាពិសេសសម្រាប់ជនរងគ្រោះដែលមិនស្គាល់ MP របស់ខ្លួន ឬខ្លាចនិយាយបញ្ហាតាមរយៈអ្នកនយោបាយ។ គណៈកម្មាធិការសភាស្តីពីរដ្ឋបាល និងកិច្ចការរដ្ឋធម្មនុញ្ញ (Public Administration and Constitutional Affairs Committee) បានស្នើសុំលុបចោលតម្រងនេះជាច្រើនលើក ដោយចង្អុលបង្ហាញថាប្រទេសផ្សេងភាគច្រើនអនុញ្ញាតឲ្យប្តឹងផ្ទាល់។

ក្នុងន័យអនុវត្តជាក់ស្តែង PHSO ពឹងផ្អែកលើកិត្យានុភាព និងសម្ពាធសាធារណៈដូចគំរូនរឌិកដើម ប៉ុន្តែដោយសារវិសាលភាពធំធេងរបស់ NHS (សេវាសុខាភិបាលធំបំផុតមួយលើពិភពលោក) បណ្តឹងទាក់ទងនឹងសុខភាពក្លាយជាចំណែកសំខាន់នៃបន្ទុកការងារ។ លទ្ធផលស៊ើបអង្កេតដែលរកឃើញកំហុសធ្ងន់ធ្ងរ ជារឿយៗនាំឲ្យមានការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយថ្នាក់ជាតិ ដូចករណីទាក់ទងនឹងការថែទាំចុងក្រោយនៃជីវិត (end-of-life care) និងសុវត្ថិភាពអ្នកជំងឺផ្លូវចិត្ត ដែលការិយាល័យបានចេញរបាយការណ៍ជាបន្តបន្ទាប់។

ចំណុចមួយទៀតដែលធ្វើឲ្យគំរូអង់គ្លេសខុសពីនរឌិកបន្តិច គឺរបៀបជ្រើសរើសមកកាន់តំណែង៖ អ្នកកាន់តំណែង PHSO ត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រី/ស្តេច តាមការណែនាំរបស់រដ្ឋាភិបាល ក្រោយពិគ្រោះជាមួយគណៈកម្មាធិការសភា ខុសពីគំរូនរឌិកដែលសភាបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់។ ភាពខុសគ្នាតូចនេះជារឿយៗត្រូវបានលើកយកមកជជែកគ្នាក្នុងការពិភាក្សាអំពីកម្រិតឯករាជ្យភាពពិតប្រាកដពីអំណាចប្រតិបត្តិ។

សហភាពអឺរ៉ុប — អ្នកសំណុំរឿងឧបាយកម្មរដ្ឋបាល (Maladministration)E

សន្ធិសញ្ញា Maastricht ១៩៩២ បានបង្កើតមូលដ្ឋានច្បាប់សម្រាប់ការិយាល័យអ្នកសំណុំរឿងអឺរ៉ុប ដែលចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការជាផ្លូវការក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥ ដោយ Jacob Söderman ជនជាតិហ្វាំងឡង់ជាអ្នកកាន់តំណែងដំបូងគេ។ បន្ទាប់មកមាន Nikiforos Diamandouros (ក្រិក) និង Emily O’Reilly (អៀរឡង់ រយៈពេល២០១៣-២០២៥) ហើយបច្ចុប្បន្នគឺ Teresa Anjinho ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ ចាប់ផ្តើមកាន់តំណែងចាប់ពីខែកុម្ភៈ២០២៥។ រដ្ឋសភាអឺរ៉ុប (European Parliament) ជាអ្នកបោះឆ្នោតជ្រើសរើសអាណត្តិ៥ឆ្នាំ ដែលបេក្ខជនត្រូវការគាំទ្រពីសមាជិកសភាយ៉ាងតិច៤០នាក់ ជាមុនសិន។

អាណត្តិរបស់ស្ថាប័ននេះខុសពីអ្នកសំណុំរឿងជាតិ គឺផ្តោតលើ «ឧបាយកម្មរដ្ឋបាល» (maladministration) ក្នុងស្ថាប័នអឺរ៉ុប ដូចជាគណៈកម្មការអឺរ៉ុប (European Commission) — រួមមានភាពមិនត្រឹមត្រូវផ្នែករដ្ឋបាល ការរើសអើង ការប្រើអំណាចហួសហេតុ ការមិនឆ្លើយតប ការបដិសេធផ្តល់ព័ត៌មាន និងការពន្យារពេលដោយមិនចាំបាច់។ ការិយាល័យនេះមិនអាចស៊ើបអង្កេតតុលាការអឺរ៉ុប រដ្ឋបាលថ្នាក់ជាតិ ឬអង្គភាពឯកជនបានទេ។ តាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២៣ ការិយាល័យទទួលបណ្តឹង២.៣៩២ករណី បើកការស៊ើបអង្កេត៣៩៣ករណី ដោយ៦៣ភាគរយកំណត់ទៅលើគណៈកម្មការអឺរ៉ុប។

ដូចអ្នកសំណុំរឿងភាគច្រើន ស្ថាប័ននេះមិនមានអំណាចវិនិច្ឆ័យបង្ខំបានទេ — គាត់ពឹងផ្អែកលើ «ការបញ្ចុះបញ្ចូល និងការផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ» (persuasion and publicity)។ ក្នុងករណីរកឃើញឧបាយកម្មរដ្ឋបាល ការិយាល័យអាចស្នើដំណោះស្រាយ ចេញអនុសាសន៍ ឬធ្វើរបាយការណ៍ពិសេសទៅសភាអឺរ៉ុប។ តាមទិន្នន័យឆ្នាំ២០២២ ស្ថាប័នអឺរ៉ុបបានឆ្លើយតបវិជ្ជមានចំពោះសំណើអនុសាសន៍ចំនួន៨១ភាគរយ — ជាភស្តុតាងថាថាមពលនៃការផ្សព្វផ្សាយសាធារណៈអាចមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ ទោះមិនមានអំណាចបង្ខំតាមផ្លូវច្បាប់ក៏ដោយ។

អាហ្វ្រិកខាងត្បូង — កាលដែលអនុសាសន៍ក្លាយជាកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់F

ការិយាល័យ Public Protector របស់អាហ្វ្រិកខាងត្បូង គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់មួយ ដែលបំបែកចេញពីគំរូនរឌិកបុរាណ។ បង្កើតឡើងជា «ស្ថាប័នជំពូកទី៩» (Chapter Nine institution) ក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៦ មាត្រា១៨១ ស្ថាប័ននេះទទួលការធានាឯករាជ្យភាពពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញផ្ទាល់ ជាមួយកាតព្វកិច្ចឲ្យអង្គភាពរដ្ឋផ្សេងទៀតការពារឯករាជ្យភាព និងប្រសិទ្ធភាពរបស់ខ្លួន។ ការិយាល័យស៊ើបអង្កេត «ការគ្រប់គ្រងខុសឆ្គងទាក់ទងកិច្ចការរដ្ឋាភិបាល» និងអាកប្បកិរិយាមិនត្រឹមត្រូវរបស់អ្នកអនុវត្តមុខងារសាធារណៈ។

Thuli Madonsela ដែលកាន់តំណែងពីឆ្នាំ២០០៩ដល់២០១៦ បានក្លាយជាឈ្មោះល្បីខាងក្រៅប្រទេស ដោយសាររបាយការណ៍ «State of Capture» ដែលចេញផ្សាយក្នុងខែតុលា ២០១៦ ស៊ើបអង្កេតទាក់ទងនឹងគ្រួសារ Gupta និងអតីតប្រធានាធិបតី Jacob Zuma រួមទាំងការចំណាយថវិការដ្ឋសម្រាប់ជួសជុលលំនៅដ្ឋានឯកជននៅ Nkandla។ របាយការណ៍នេះក្រោយមកនាំឲ្យមានការស៊ើបអង្កេតជាផ្លូវការធំមួយបន្ថែម (Commission of Inquiry into State Capture)។

ស្ថាប័ននេះគ្រប់គ្រងបណ្តឹងប្រហែល៤ម៉ឺនករណីជាមួយបុគ្គលិកប្រហែល៣១៤នាក់។ បច្ចុប្បន្ន Kholeka Gcaleka ជា Public Protector ទី៥ ចាប់ផ្តើមកាន់តំណែងចាប់ពីខែវិច្ឆិកា ២០២៣ បន្ទាប់ពី Busisiwe Mkhwebane ត្រូវបានសភាដកចេញពីតំណែងក្នុងខែកញ្ញា ២០២៣។ អាណត្តិកាន់តំណែងគឺ៧ឆ្នាំ មិនអាចបន្តជាថ្មីបានទេ — ចំណុចនេះក៏ជាការធានាឯករាជ្យភាពមួយបន្ថែម ដោយកាត់បន្ថយសម្ពាធនយោបាយលើអ្នកកាន់តំណែងចង់បន្តអាណត្តិ។

ការដកចេញពីតំណែងរបស់ Mkhwebane ខ្លួនឯង ក៏បង្ហាញពីលក្ខណៈពិសេសមួយបន្ថែមនៃគំរូអាហ្វ្រិកខាងត្បូង៖ ខណៈអ្នកកាន់តំណែងមានឯករាជ្យភាពខ្លាំង សភាដដែលនោះក៏រក្សាអំណាចផ្លូវច្បាប់ក្នុងការស៊ើបអង្កេត និងដកអ្នកកាន់តំណែងចេញ ប្រសិនបើរកឃើញភស្តុតាងអសមត្ថភាព ឬអាកប្បកិរិយាមិនត្រឹមត្រូវក្នុងការអនុវត្តមុខងារ — ជាតុល្យភាពរវាងឯករាជ្យភាព និងគណនេយ្យភាពដែលប្រព័ន្ធតុលាការត្រូវសម្រេចវិវាទចុងក្រោយ។

បារាំង — ការបញ្ចូលស្ថាប័នច្រើនទៅជាមួយG

បារាំងបានផ្តើមគំរូអ្នកសំណុំរឿងជាតិរបស់ខ្លួនតាំងពីឆ្នាំ១៩៧៣ ក្រោមឈ្មោះ Médiateur de la République ប៉ុន្តែក្នុងឆ្នាំ២០១១ បានប្តូរទាំងស្រុងទៅជាស្ថាប័នមួយថ្មីធំជាងមុនហៅថា Défenseur des droits (អ្នកការពារសិទ្ធិ) ដែលមានឫសគល់ចេញពីវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០០៨ ហើយចាប់ផ្តើមអនុវត្តជាផ្លូវការតាមច្បាប់សរីរាង្គ (organic law) ថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ២០១១។ ស្ថាប័នថ្មីនេះមិនត្រឹមតែជំនួស Médiateur de la République ចាស់ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបញ្ចូលមុខងាររបស់ស្ថាប័នឯករាជ្យតូចៗចំនួន៣ផ្សេងទៀត ចូលទៅជាមួយ៖ ស្ថាប័នការពារសិទ្ធិកុមារ ស្ថាប័នប្រយុទ្ធនឹងការរើសអើង (HALDE) និងគណៈកម្មការក្រមសីលធម៌សន្តិសុខ (CNDS) ដែលត្រួតពិនិត្យអាកប្បកិរិយាប៉ូលិស។

ការបញ្ចូលនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីនិន្នាការធំមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋធិបតេយ្យសម័យទំនើប៖ ជាមួយពេលវេលា រដ្ឋាភិបាលច្រើនតែផ្តើមបង្កើតស្ថាប័នត្រួតពិនិត្យឯកទេសបន្តិចម្តងៗ (កុមារ ការរើសអើង សន្តិសុខ…) រហូតដល់ចំនួនស្ថាប័នធំហួសហេតុ ចម្រូងចម្រាស ថវិកា និងភាពត្រួតគ្នារវាងអាណត្តិ។ ដំណោះស្រាយបារាំងជ្រើសរើស គឺបញ្ចូលទាំងអស់ក្រោមដំបូល «អ្នកការពារសិទ្ធិ» តែមួយ ដែលមានឯករាជ្យភាពពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញ តែងតាំងដោយប្រធានាធិបតី ក្រោយទទួលការយល់ព្រមពីគណៈកម្មាធិការសភាទាំងពីរសភា។ និន្នាការសម្រួលរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលបែបនេះ — បញ្ចូលភ្នាក់ងារតូចៗច្រើនទៅជាតែមួយ ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពត្រួតគ្នា និងចំណាយ — ក៏ជាហេតុផលចម្បងមួយដែលបានជំរុញឲ្យប្រទេសមួយចំនួនធំសម្រេចចិត្ត កាត់បន្ថយចំនួនក្រសួង និងទីភ្នាក់ងាររដ្ឋាភិបាល ក្នុងរយៈពេលថ្មីៗនេះ ដោយសារឧត្តមភាពនៃទំហំតូចជាងធំ (span of control) ជាធម្មតាកាត់បន្ថយការចាត់ចែងស្មុគស្មាញ និងចំណាយស៊ីជម្រៅជាងសម្រួលបញ្ចូល។

ហ្វីលីពីន — គំរូខុសពីគេ៖ អំណាចចោទប្រកាន់ព្រហ្មទណ្ឌH

ខណៈស្ថាប័នអ្នកសំណុំរឿងភាគច្រើនលើសកលលោកមានតែអំណាចផ្តល់អនុសាសន៍ ការិយាល័យ Ombudsman ហ្វីលីពីន ដែលបង្កើតឡើងជាផ្លូវការក្រោមច្បាប់ Ombudsman Act ១៩៨៩ (Republic Act No. 6770) មានអំណាចខ្លាំងជាងគេ៖ អំណាចស៊ើបអង្កេត និង ចោទប្រកាន់ព្រហ្មទណ្ឌដោយផ្ទាល់ ចំពោះមន្ត្រីរដ្ឋដែលពាក់ព័ន្ធអំពើពុករលួយ ឬអំពើខុសច្បាប់ក្នុងតួនាទីមុខងារ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៨៧ បង្កើតជាមូលដ្ឋានផ្តល់អំណាចនេះ ក្រោយបទពិសោធន៍អំពើពុករលួយក្នុងរបបគ្រប់គ្រងមុន។

ការិយាល័យនេះមានការិយាល័យព្រះរាជអាជ្ញាពិសេស (Office of the Special Prosecutor) ជាផ្នែកមួយក្នុងសំបុកខ្លួន ដែលអាចដាក់ពាក្យបណ្តឹងទៅតុលាការពិសេសប្រឆាំងអំពើពុករលួយហៅថា Sandiganbayan។ ការរួមបញ្ចូលអំណាចស៊ើបអង្កេត អំណាចចោទប្រកាន់ និងអំណាចផ្តើមបណ្តឹងតុលាការក្នុងស្ថាប័នតែមួយនេះ ខុសពីគំរូនរឌិកយ៉ាងខ្លាំង ដែលរក្សាការបំបែកអំណាចរវាងអ្នកស៊ើបអង្កេត និងអង្គច្បាប់ចោទប្រកាន់ដោយឡែកពីគ្នា។ អ្នកសិក្សាច្បាប់ខ្លះចាត់ទុកគំរូហ្វីលីពីនថាកាន់តែជិតទៅនឹង «អគ្គព្រះរាជអាជ្ញាប្រឆាំងអំពើពុករលួយ» ជាងជា «អ្នកសំណុំរឿង» តាមន័យបុរាណ។

ប្រភេទឯកទេស៖ កុមារ យោធា សារព័ត៌មានI

ក្រៅពីអ្នកសំណុំរឿងទូទៅ (general/parliamentary ombudsman) ដែលត្រួតពិនិត្យរដ្ឋបាលទាំងមូល ប្រទេសជាច្រើនក៏បង្កើតតួនាទីឯកទេសសម្រាប់វិស័យជាក់លាក់៖

ភាពខុសគ្នាសំខាន់រវាងប្រភេទឯកទេស និងទូទៅនេះ គឺទំហំអំណាចវិនិច្ឆ័យ។ អ្នកសំណុំរឿងកុមារភាគច្រើនផ្តោតលើការតស៊ូមតិគោលនយោបាយ (policy advocacy) ជាងការស៊ើបអង្កេតករណីនីមួយៗ ខណៈអ្នកសំណុំរឿងយោធាមានតួនាទីជាក់លាក់ក្នុងការទទួលបណ្តឹងពីទាហានស្តីពីលក្ខខណ្ឌបម្រើការងារ ការចាត់ចែងអយុត្តិធម៌ ឬបញ្ហាសុវត្ថិភាព។ ចំណែកអ្នកសំណុំរឿងសារព័ត៌មាន (press ombudsman/press council) ធ្វើការនៅក្រៅរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋទាំងស្រុង ជាធម្មតាហិរញ្ញប្បទានដោយឧស្សាហកម្មសារព័ត៌មានផ្ទាល់ ក្នុងគោលបំណងជៀសវាងការត្រួតពិនិត្យដោយរដ្ឋ។

ប្រភេទឯកទេសមួយទៀតដែលកំពុងរីកចម្រើនក្នុងទសវត្សថ្មីៗនេះ គឺតួនាទីជា «យន្តការការពារជាតិ» (National Preventive Mechanism, NPM) ក្រោមពិធីសារជម្រើសនៃអនុសញ្ញាប្រឆាំងទារុណកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (Optional Protocol to the Convention against Torture, OPCAT)។ ប្រទេសជាច្រើនដូចជានូវែលសេឡង់ ចក្រភពអង់គ្លេស និងប៉ូឡូញ បានផ្ទេរតួនាទីត្រួតពិនិត្យទីតាំងឃុំខ្លួន (ពន្ធនាគារ ស្ថានីយ៍ប៉ូលិស មន្ទីរពេទ្យផ្លូវចិត្ត) ទៅឲ្យស្ថាប័នអ្នកសំណុំរឿងដែលមានស្រាប់ ជាជាងបង្កើតស្ថាប័នថ្មីដាច់ដោយឡែក — ជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមនៃការពង្រីកអាណត្តិចាស់ ជាជាងបង្កើតបញ្ជីស្ថាប័នថ្មីមិនចេះចប់។ ប៉ូឡូញផ្ទាល់មានស្ថាប័នអ្នកសំណុំរឿងទូទៅដ៏សំខាន់ឈ្មោះ Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) ដែលបង្កើតតាំងពីឆ្នាំ១៩៨៧ មុនការដួលរលំនៃរបបកុម្មុយនិស្តផងនោះ។

បណ្តាញអន្តរជាតិ IOI និងហេតុអ្វីគំរូនេះបន្តរីកចម្រើនJ

ភាពរីកចម្រើនរបស់ស្ថាប័នអ្នកសំណុំរឿងទូទាំងសកលលោក ត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយ International Ombudsman Institute (IOI) ដែលបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ជាបណ្តាញអន្តរជាតិតែមួយគត់សម្រាប់ស្ថាប័នអ្នកសំណុំរឿងសាធារណៈ ដែលដើរតួផ្តល់ការបណ្តុះបណ្តាល ស្រាវជ្រាវ និងគាំទ្រស្ថាប័នថ្មីៗនៅតំបន់នៅមិនទាន់មានគំរូនេះ។ IOI ចែកសមាជិកជា៤តំបន់ធំៗ៖ អាហ្រ្វិក អាស៊ី អឺរ៉ុប និងអាមេរិក ដោយឥឡូវនេះមានសមាជិកលើសពី២០០ស្ថាប័ន។ តាមទិន្នន័យ Wikipedia ដែលដកស្រង់ស្ថិតិឆ្នាំ២០០៥ មានស្ថាប័នអ្នកសំណុំរឿងចំនួន១២៩កន្លែងបានបង្កើតឡើងលើពិភពលោក ហើយចំនួននេះបន្តកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់ចាប់តាំងពីពេលនោះ។

ហេតុផលដែលគំរូនេះបន្តរីកចម្រើន អាចសង្ខេបបានពី៣ចំណុចសំខាន់៖ ទីមួយ ការចំណាយថោកជាងការតវ៉ាតាមផ្លូវតុលាការពេញលេញ — ការស៊ើបអង្កេតជាធម្មតាឥតគិតថ្លៃដល់ពលរដ្ឋ ហើយចំណាយពេលខ្លីជាងជម្រះក្តីតុលាការ។ ទីពីរ លក្ខណៈមិនប្រឆាំង (non-adversarial) ធ្វើឲ្យសមស្របជាមួយវប្បធម៌រដ្ឋបាលច្រើនប្រទេស ដែលចង់ជៀសវាងបញ្ហាចូលដល់ដំណាក់កាលតវ៉ាតុលាការ។ ទីបី សម្ពាធពីស្ថាប័នអន្តរជាតិ ដូចជាកម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNDP) និងធនាគារពិភពលោក ដែលជារឿយៗណែនាំឲ្យបង្កើតយន្តការត្រួតពិនិត្យរដ្ឋបាលឯករាជ្យ ជាផ្នែកមួយនៃកម្មវិធីកែទម្រង់អភិបាលកិច្ចល្អ (good governance reform)។

សំណួរគេសួរញឹកញាប់

អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ