០១ · រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃរឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ៖ សិទ្ធិបោះឆ្នោតដល់ស្ត្រីនូវែលសេឡង់

នៅចុងសតវត្សទី ១៩ គ្មានប្រទេសឯករាជ្យ ឬគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងណាមួយលើពិភពលោកធ្លាប់ផ្តល់សិទ្ធិបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិដល់ស្ត្រីទាំងស្រុងឡើយ។ អង់គ្លេស បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិក សុទ្ធតែមានចលនាតស៊ូមតិសិទ្ធិបោះឆ្នោតស្ត្រីខ្លាំងក្លា ប៉ុន្តែសំណើច្បាប់ទាំងនោះនៅតែជាប់គាំងក្នុងសភា។ រដ្ឋ Wyoming (សហរដ្ឋអាមេរិក) និងកោះ Isle of Man ធ្លាប់ផ្តល់សិទ្ធិបោះឆ្នោតដល់ស្ត្រីមួយផ្នែកតាំងពីទសវត្សរ៍ ១៨៦០-១៨៧០ ប៉ុន្តែទាំងពីរមិនមែនជាប្រទេសគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងពេញលេញឡើយ។ នូវែលសេឡង់ — អាណានិគមអង់គ្លេសដ៏ក្មេងមួយនៅភាគខាងត្បូងប៉ាស៊ីហ្វិក — ក្លាយជាកន្លែងដែលចលនានេះទទួលបានជ័យជម្នះជាលើកដំបូងគេ។ សម្រាប់ការប្រៀបធៀប នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ចលនាតស៊ូមតិចាប់ផ្តើមជាផ្លូវការតាំងពីសន្និសីទ Seneca Falls ឆ្នាំ ១៨៤៨ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកស្រី Elizabeth Cady Stanton និងលោកស្រី Susan B. Anthony ប៉ុន្តែត្រូវរង់ចាំរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩២០ ទើបទទួលបានសិទ្ធិបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ។ ចំណែកអង់គ្លេស ចលនា suffragette ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកស្រី Emmeline Pankhurst ចាប់ផ្តើមតែនៅឆ្នាំ ១៩០៣ — ជាង ១០ ឆ្នាំបន្ទាប់ពីនូវែលសេឡង់ទទួលបានជ័យជម្នះរួចហើយ។

ចលនានេះចាប់ផ្តើមយ៉ាងសំខាន់ជាមួយសមាគមស្ត្រីអព្យាក្រឹតសុរា (Woman’s Christian Temperance Union — WCTU) ដែលបង្កើតឡើងនៅនូវែលសេឡង់ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៥។ សមាជិកជឿថា ប្រសិនបើស្ត្រីមានសិទ្ធិបោះឆ្នោត ពួកគេនឹងអាចប្រើឥទ្ធិពលនយោបាយកាត់បន្ថយការញៀនស្រា ដែលជាបញ្ហាសង្គមធ្ងន់ធ្ងរនាសម័យនោះ។ អ្នកដឹកនាំដែលលេចធ្លោបំផុតគឺលោកស្រី Kate Sheppard អ្នកចំណាកស្រុកអង់គ្លេស ដែលមានទេពកោសល្យសរសេរអត្ថបទ រៀបចំយុទ្ធនាការ និងបញ្ចុះបញ្ចូលនិយោជិកសភា។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកស្រី WCTU បានប្រមូលញត្តិទាមទារសិទ្ធិបោះឆ្នោតជាបន្តបន្ទាប់៖ ឆ្នាំ ១៨៩១ ជាង ៩.០០០ ហត្ថលេខា ឆ្នាំ ១៨៩២ ជិត ២០.០០០ ហត្ថលេខា ហើយឆ្នាំ ១៨៩៣ ស្ទើរតែ ៣២.០០០ ហត្ថលេខា — ស្មើនឹងប្រមាណមួយភាគបួននៃចំនួនស្ត្រីអឺរ៉ុបពេញវ័យទាំងអស់នៅនូវែលសេឡង់ពេលនោះ។ ក្រដាសញត្តិឆ្នាំ ១៨៩៣ ត្រូវបានស្អិតបញ្ចូលគ្នារហូតវែងជាង ២៧០ ម៉ែត្រ ហើយត្រូវបាននាំដោយលោកស្រី Sheppard និងលោកស្រី Mary Jane Carpenter ទៅដាក់ជូនរដ្ឋសភាដោយរទេះរុញនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៩៣។ ភាគីប្រឆាំងសំខាន់គឺឧស្សាហកម្មផលិត និងលក់គ្រឿងស្រវឹង ដែលព្រួយបារម្ភថា ស្ត្រីនឹងបោះឆ្នោតគាំទ្រច្បាប់ហាមលក់សុរា ប្រសិនបើពួកគេទទួលបានសិទ្ធិនេះ។ សំណើច្បាប់សិទ្ធិបោះឆ្នោតស្ត្រីត្រូវបានលើកឡើងក្នុងរដ្ឋសភាឆ្នាំ ១៨៩១ និង ១៨៩២ ប៉ុន្តែជាប់គាំងនៅក្រុមប្រឹក្សានីតិប្បញ្ញត្តិ (Legislative Council) ជានិច្ច។ ភាគីប្រឆាំងក៏បានរៀបចំញត្តិប្រឆាំងផ្ទាល់ខ្លួនដែរ ប៉ុន្តែប្រមូលហត្ថលេខាបានតិចជាងគេច្រើន — សញ្ញាបញ្ជាក់ថា ចលនាគាំទ្រមានកម្លាំងសង្គមខ្លាំងជាងឆ្ងាយ។ កាសែតមួយចំនួននៅសម័យនោះថែមទាំងបោះពុម្ពរូបភាពគំនូរកំប្លែងចំអកចលនានេះ ប៉ុន្តែជម្លោះសាធារណៈបែបនេះផ្ទុយទៅវិញ បែរជាជួយពង្រីកការយល់ដឹងអំពីញត្តិកាន់តែទូលំទូលាយ។

ឆ្នាំ ១៨៩៣ នាយករដ្ឋមន្ត្រី John Ballance អ្នកគាំទ្រសិទ្ធិបោះឆ្នោតស្ត្រី បានទទួលមរណភាព ហើយលោក Richard Seddon ឡើងកាន់តំណែងជំនួស។ លោក Seddon ខ្លួនឯងមិនចង់ឲ្យច្បាប់នេះឆ្លងកាត់ឡើយ ហើយត្រូវបានចោទថាបានប្រើល្បិចកលក្នុងកញ្ចប់ចុងក្រោយដើម្បីរារាំងសំណើច្បាប់មិនឲ្យបានអនុម័ត។ ថ្ងៃទី ៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៨៩៣ ក្រុមប្រឹក្សានីតិប្បញ្ញត្តិបានបោះឆ្នោតលើសំណើច្បាប់នេះជាលើកចុងក្រោយ។ ជាការចម្លែកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាពីររូបដែលពីមុនធ្លាប់ប្រឆាំងនឹងសិទ្ធិបោះឆ្នោតស្ត្រី បានប្តូរសម្លេងឆ្នោតទៅជាគាំទ្រវិញ ដោយមានគោលបំណងធ្វើឲ្យលោក Seddon ខូចមុខក្នុងកិច្ចខិតខំរារាំងរបស់លោក។ លទ្ធផលចុងក្រោយសំណើច្បាប់ត្រូវបានអនុម័តដោយសម្លេងឆ្នោត ២០ ទល់នឹង ១៨ — ជ័យជម្នះខ្នាតតូចដែលកើតចេញពីល្បិចកលនយោបាយផ្ទាល់របស់អ្នកប្រឆាំងផ្ទាល់ខ្លួន។ ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះក៏ត្រូវបានប្រៀបធៀបជាញឹកញាប់ជាមួយសមរភូមិនយោបាយនៅសភាអង់គ្លេស ដែលសំណើច្បាប់ស្រដៀងគ្នាជាប់គាំងជាច្រើនទសវត្សរ៍ដោយមិនអាចផុតចេញពីគណៈកម្មាធិការបានឡើយ។

«អ្វីៗទាំងអស់ដែលញែកគ្នា មិនថាដោយពូជសាសន៍ ថ្នាក់វណ្ណៈ សាសនា ឬភេទ សុទ្ធតែជារឿងអមនុស្សធម៌ ហើយត្រូវតែដោះស្រាយឲ្យផុត» — Kate Sheppard អ្នកដឹកនាំចលនាសិទ្ធិបោះឆ្នោតស្ត្រីនូវែលសេឡង់ (សម្រង់នេះក្រោយមកត្រូវបានចារឹកនៅលើក្រដាសប្រាក់ ១០ ដុល្លារនូវែលសេឡង់ រួមជាមួយរូបលោកស្រី)

០២ · រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃរឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ (បន្ត)៖ ជ័យជម្នះ និងផលវិបាកលើសកលលោក

បន្ទាប់ពីក្រុមប្រឹក្សានីតិប្បញ្ញត្តិអនុម័តសំណើច្បាប់ថ្ងៃទី ៨ ខែកញ្ញា សំណើច្បាប់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅឲ្យទេសាភិបាល Lord Glasgow ចុះហត្ថលេខាបញ្ជាក់។ លោកមានការស្ទាក់ស្ទើរខ្លះ ព្រោះធ្លាប់ទទួលពាក្យបណ្តឹងពីភាគីប្រឆាំង ប៉ុន្តែដោយសារច្បាប់នេះមិនតម្រូវឲ្យបញ្ជូនត្រឡប់ទៅចក្រភពអង់គ្លេសដើម្បីទទួលការយល់ព្រមបន្ថែម លោកបានចុះហត្ថលេខាលើ Electoral Act 1893 ភ្លាមនៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៨៩៣។ ភ្លាមៗនោះ នូវែលសេឡង់ក្លាយជាប្រទេសគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងដំបូងគេលើពិភពលោក ដែលស្ត្រីទាំងអស់ — រួមទាំងស្ត្រីជនជាតិម៉ាអូរី — មានសិទ្ធិបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកសភាថ្នាក់ជាតិ ស្មើភាពនឹងបុរសទាំងស្រុង ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌទ្រព្យសម្បត្តិ ឬការអប់រំបន្ថែមណាមួយឡើយ។ ដំណឹងនេះរីករាលដាលយ៉ាងលឿនតាមកាសែត ហើយក្លាយជាចំណុចយោងសម្រាប់ចលនាសិទ្ធិបោះឆ្នោតស្ត្រីនៅគ្រប់ទ្វីប។

សារព័ត៌មានអន្តរជាតិ ចាប់ពីអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី រហូតដល់សហរដ្ឋអាមេរិក បានលើកយកព័ត៌មាននេះមកផ្សព្វផ្សាយក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសប្តាហ៍បន្ទាប់ ពេលខ្លះជាការចោទសួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ ពេលខ្លះជាការសរសើរតាមប្រពៃណីនិយម ប៉ុន្តែស្ទើរតែទាំងអស់ទទួលស្គាល់ថា នេះជាការពិសោធន៍នយោបាយដ៏ធំបំផុតមួយចំពោះសិទ្ធិមនុស្សនៅចុងសតវត្សទី ១៩។ ការសាកល្បងជាក់ស្តែងដំបូងកើតឡើងនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៨៩៣ ពេលនូវែលសេឡង់ធ្វើការបោះឆ្នោតទូទៅដំបូងដែលមានការចូលរួមរបស់ស្ត្រី។ ជាង ៩០.០០០ នាក់បានទៅបោះឆ្នោត ហើយកាសែតសម័យនោះពណ៌នាថា ជាការបោះឆ្នោតដែលមានសណ្តាប់ធ្នាប់ និងស្ងប់ស្ងាត់បំផុតដែលធ្លាប់មានពីមុនមក — ផ្ទុយពីការព្យាករណ៍អាក្រក់របស់ភាគីប្រឆាំងដែលបារម្ភថា ស្ត្រីនឹងធ្វើឲ្យបរិយាកាសបោះឆ្នោតច្របូកច្របល់។ ទោះជាទទួលបានសិទ្ធិបោះឆ្នោតក៏ដោយ ស្ត្រីនូវែលសេឡង់នៅតែមិនមានសិទ្ធិឈរឈ្មោះជាបេក្ខភាពក្នុងការបោះឆ្នោតរដ្ឋសភារហូតដល់ឆ្នាំ ១៩១៩ — ការខ្វះខាតដែលបង្ហាញថា សិទ្ធិបោះឆ្នោត និងសិទ្ធិតំណាងនយោបាយពេញលេញ ជារឿងពីរផ្សេងគ្នា។ ខ្លួនលោកស្រី Kate Sheppard នៅតែបន្តជាអ្នកដឹកនាំចលនាស្ត្រីអន្តរជាតិ ជាប្រធានដំបូងនៃក្រុមប្រឹក្សាជាតិស្ត្រីនូវែលសេឡង់ (National Council of Women) ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៩៦ ព្រមទាំងទទួលតួនាទីជាអនុប្រធាននៃក្រុមប្រឹក្សាអន្តរជាតិនារី (International Council of Women) ដែលធ្វើឲ្យលោកស្រីអាចទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកតស៊ូមតិសិទ្ធិនារីនៅអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិកជាបន្តបន្ទាប់ ដើម្បីចែករំលែកបទពិសោធន៍ជោគជ័យរបស់នូវែលសេឡង់ រហូតដល់មរណភាពក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤។ សព្វថ្ងៃរូបលោកស្រីលេចធ្លោនៅលើក្រដាសប្រាក់ ១០ ដុល្លារនូវែលសេឡង់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ ១៩៩០ ហើយក្រដាសញត្តិឆ្នាំ ១៨៩៣ ត្រូវបានចុះបញ្ជីក្នុងកម្មវិធីអនុស្សាវរីយ៍ពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ (UNESCO Memory of the World) នៅឆ្នាំ ២០១៧។

០៣ · រឿងទីពីរនៃថ្ងៃរឿងទីពីរនៃថ្ងៃ៖ ១៩៩១ — ការរកឃើញ Ötzi មនុស្សទឹកកក

រៀងរាល់ ៩៨ ឆ្នាំបន្ទាប់ពីនូវែលសេឡង់សរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មី ភ្នំអាល់ក៏សរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីមួយទៀត — ប៉ុន្តែជារឿងវិទ្យាសាស្ត្រពីអតីតកាលដ៏ចាស់ជាងគេ។ នៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩១ គូស្វាមីភរិយាទេសចរអាល្លឺម៉ង់ លោក Helmut និងលោកស្រី Erika Simon កំពុងដើរលេងភ្នំនៅជិតច្រកភ្នំ Tisenjoch (ហៅផងថា Hauslabjoch) នៅកម្ពស់ ៣.២១០ ម៉ែត្រ លើព្រំដែនរវាងអូទ្រីស និងអ៊ីតាលីនៅតំបន់ភ្នំ Ötztal Alps ពេលពួកគេឃើញផ្នែកខាងលើនៃរាងកាយមនុស្សលេចចេញពីទឹកកកដែលកំពុងរលាយ។ ដំបូងអាជ្ញាធរគិតថា នេះជាសាកសពអ្នកឡើងភ្នំសម័យទំនើបដែលបាត់ខ្លួន ព្រោះជាមន្តភ្នំដែលធ្លាប់មានឧប្បត្តិហេតុជាច្រើនលើកមកហើយ។ ការប៉ុនប៉ងសង្គ្រោះសាកសពនៅថ្ងៃទី ២០ និង ២១ ខែកញ្ញា បរាជ័យដោយសារអាកាសធាតុអាក្រក់ ហើយសាកសពត្រូវបានដកចេញដោយជោគជ័យតែនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែកញ្ញា ព្រមទាំងវត្ថុបុរាណជាច្រើនដែលនៅជាប់ជាមួយ៖ ពូថៅសំរិទ្ធ កាំបិតថ្មភ្លើង ធ្នូ បំពង់ព្រួញ ខ្សែក្រវាត់ស្បែក និងធុងសំបកឈើប៊ែស។

សាកសពត្រូវបានដឹកជញ្ជូនទៅភូមិ Vent ក្នុងប្រទេសអូទ្រីស រួចបន្តទៅវិទ្យាស្ថានវេជ្ជសាស្ត្រច្បាប់ក្រុង Innsbruck។ នៅថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញា អ្នកបុរាណវិទូ Konrad Spindler ត្រូវបានអញ្ជើញឲ្យពិនិត្យ ហើយប៉ាន់ស្មានភ្លាមថា សាកសពនេះមានអាយុ «យ៉ាងហោចណាស់ ៤.០០០ ឆ្នាំ» — ដែលធ្វើឲ្យអ្នកទាំងអស់ភ្ញាក់ផ្អើលថា នេះមិនមែនជាសាកសពទេសចរសម័យទំនើបទេ តែជាការរកឃើញបុរាណវិទ្យាដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងសតវត្សនោះ។ ការវិភាគកាបូន-១៤ ក្រោយមកកំណត់អាយុពិតប្រាកដបានត្រឹមប្រមាណ ៥.៣០០ ឆ្នាំ ស្ថិតក្នុងសម័យទង់ដែង (Chalcolithic) ធ្វើឲ្យ Ötzi ក្លាយជាសាកសពទឹកកកធម្មជាតិចាស់ជាងគេបំផុតរបស់ទ្វីបអឺរ៉ុបដែលធ្លាប់រកឃើញ។

ការសិក្សាវិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើនទសវត្សរ៍ក្រោយមកបានបង្ហាញព័ត៌មានគួរឲ្យភ្ញាក់ផ្អើលថែមទៀត៖ ឆ្នាំ ២០០១ ការថតកាំរស្មីអិចនិង CT scan រកឃើញក្បាលព្រួញថ្មភ្លើងជាប់នៅស្មាឆ្វេងរបស់គាត់ បញ្ជាក់ថា Ötzi ត្រូវបានគេសម្លាប់ ពុំមែនស្លាប់ដោយសារត្រជាក់ ឬគ្រោះថ្នាក់ធម្មជាតិដូចការសន្មតដំបូងឡើយ។ រាងកាយគាត់ក៏មានស្នាមសាក់ចំនួន ៦១ កន្លែង — ស្នាមសាក់ចាស់ជាងគេលើសាកសពមនុស្សដែលធ្លាប់រកឃើញ — ដែលភាគច្រើនស្ថិតនៅលើសន្លាក់ឆ្អឹង ធ្វើឲ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសន្មតថា ជាការព្យាបាលបែបចិនបុរាណ (ស្រដៀងការចាក់អាចម៍) ជាជាងការតុបតែងសម្រស់។ ការវិភាគខ្លឹមសារក្រពះបង្ហាញអាហារចុងក្រោយរបស់គាត់ រួមមានសាច់ IBEX (ពពែភ្នំ) និងស្រូវសាលីបុរាណ ចំណែកការវិភាគហ្សែនបង្ហាញថា គាត់មានសាច់ញាតិសព្វថ្ងៃនៅតែរស់នៅតំបន់ភ្នំអាល់។ ការវិភាគបន្ថែមក៏រកឃើញថា Ötzi ជាអ្នកជំងឺ Lyme ដំបូងគេដែលគេស្គាល់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដោយមានបាក់តេរី Borrelia នៅក្នុងឈាម ហើយក្រពះរបស់គាត់ក៏ផ្ទុកបាក់តេរី Helicobacter pylori ប្រភេទដែលសព្វថ្ងៃរកឃើញច្រើននៅអាស៊ីខាងត្បូង ជាភស្តុតាងអំពីផ្លូវធ្វើចំណាកស្រុករបស់មនុស្សសម័យបុរាណ។ សម្លៀកបំពាក់របស់គាត់ផលិតពីស្បែកសត្វយ៉ាងហោចណាស់ ៥ ប្រភេទផ្សេងគ្នា រួមទាំងស្បែកចៀម ស្បែកគោព្រៃ និងស្បែកខ្លាឃ្មុំ ចំណែកស្បែកជើងរបស់គាត់ត្រូវបានរចនាយ៉ាងទំនើបសម្រាប់ដើរលើទឹកកក ដែលធ្វើឲ្យក្រុមហ៊ុនផលិតស្បែកជើងសម័យទំនើបខ្លះព្យាយាមសិក្សាម៉ូតនេះឡើងវិញ។ សព្វថ្ងៃ Ötzi ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងបន្ទប់ត្រជាក់ពិសេសរក្សាកម្ដៅអវិជ្ជមាន និងសំណើមខ្ពស់ ដើម្បីធ្វើត្រាប់តាមស្ថានភាពទឹកកកដើម នៅសារមន្ទីរបុរាណវិទ្យា South Tyrol ក្រុង Bolzano ប្រទេសអ៊ីតាលី ជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាច្រើនសែននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ហើយសាធារណជនអាចមើលឃើញសាកសពពិតតាមរយៈបង្អួចកញ្ចក់តូចមួយប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីការពារកុំឲ្យសីតុណ្ហភាពប្រែប្រួល។

០៤ · ព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃដដែលព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃ ១៩ កញ្ញា

បញ្ជីខាងក្រោមតម្រៀបតាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ាន ដែលពិភពលោកភាគច្រើនប្រើប្រាស់សព្វថ្ងៃ។ ព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ ១៣៥៦ (សមរភូមិ Poitiers) កើតឡើងមុនការកែទម្រង់ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានឆ្នាំ ១៥៨២ ដូច្នេះកាលបរិច្ឆេទដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រភាគច្រើនប្រើ គឺផ្អែកលើប្រតិទិនជូលីយ៉ានដែលកំពុងអនុវត្តនៅសម័យនោះ ដោយមិនបានបំលែងត្រឡប់ទៅជាហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានវិញឡើយ ដូចជាទម្លាប់ទូទៅរបស់វិស័យប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុបសម័យកណ្តាល។

០៥ · កើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះកើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ

ក្នុងចំណោមអ្នកដែលស្លាប់នៅថ្ងៃ ១៩ កញ្ញា រឿងរបស់ប្រធានាធិបតីអាមេរិក James A. Garfield ជាឧទាហរណ៍គួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍អំពីកម្រិតវេជ្ជសាស្ត្រសម័យនោះ។ លោកត្រូវបានបាញ់ដោយ Charles Guiteau ជនខកចិត្តដែលចង់បានតំណែងរដ្ឋការនៅស្ថានីយ៍រថភ្លើងក្រុង Washington DC ថ្ងៃទី ២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៨១ ប៉ុន្តែមិនស្លាប់ភ្លាមទេ។ វេជ្ជបណ្ឌិតជាច្រើនប៉ុនប៉ងស្វែងរកគ្រាប់កាំភ្លើងក្នុងខ្លួនលោកដោយប្រើម្រាមដៃដែលមិនបានលាងសម្អាត — ព្រោះវិទ្យាសាស្ត្រអំពីមេរោគនៅមិនទាន់ទូលំទូលាយ — ធ្វើឲ្យមុខរបួសឆ្លងមេរោគកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ អ្នកបង្កើតទូរស័ព្ទ Alexander Graham Bell ថែមទាំងបានបង្កើតឧបករណ៍រកលោហៈតាមរលកអគ្គិសនីមួយ ដើម្បីជួយកំណត់ទីតាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដោយមិនចាំបាច់វះកាត់ ប៉ុន្តែវេជ្ជបណ្ឌិតចម្បងរបស់លោក Garfield បានទទូចថា គ្រាប់នោះស្ថិតនៅផ្នែកខាងស្តាំដងខ្លួន ធ្វើឲ្យ Bell ស្វែងរកខុសទីតាំង ខណៈគ្រាប់ពិតជាស្ថិតនៅផ្នែកខាងឆ្វេង។ បន្ទាប់ពីជង់ជើងវេទនាអស់រយៈពេល ៧៩ ថ្ងៃ លោក Garfield ត្រូវបានផ្លាស់ទីទៅភូមិ Elberon រដ្ឋ New Jersey ក្នុងក្តីសង្ឃឹមថា ខ្យល់សមុទ្រនឹងជួយឲ្យជាសះស្បើយ ប៉ុន្តែលោកបានទទួលមរណភាពនៅទីនោះនាថ្ងៃទី ១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៨៨១ ដោយសារពុលឈាម និងជំងឺបេះដូង។ ការធ្វើឃាតលោក Garfield ក្រោយមកនាំឲ្យរដ្ឋសភាអាមេរិកអនុម័តច្បាប់កំណែទម្រង់សេវាកម្មសាធារណៈ Pendleton ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៣ ដែលតម្រូវឲ្យតួនាទីរដ្ឋការជាច្រើនត្រូវជ្រើសរើសដោយផ្អែកលើសមត្ថភាព មិនមែនតាមអំណោយផលនយោបាយទៀតឡើយ។ ការគ្រប់គ្រងអំណាចរបស់លោក Garfield មានរយៈពេលត្រឹមតែ ២០០ ថ្ងៃ ធ្វើឲ្យលោកក្លាយជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកទីពីរដែលកាន់អំណាចខ្លីជាងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ បន្ទាប់ពីលោក William Henry Harrison ដែលស្លាប់ក្នុងខែដំបូងនៃអាណត្តិ។

០៦ · ហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ

ជ័យជម្នះឆ្នាំ ១៨៩៣ របស់នូវែលសេឡង់ គឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃលំដាប់ដែលបានពង្រីកសិទ្ធិបោះឆ្នោតស្ត្រីទៅកាន់ស្ទើរតែគ្រប់ប្រទេសលើពិភពលោកក្នុងរយៈពេលមួយសតវត្សបន្ទាប់។ ប៉ុន្តែសិទ្ធិបោះឆ្នោត និងសមភាពនយោបាយពេញលេញនៅតែជាគោលដៅមិនទាន់សម្រេច៖ អង្គការសហភាពសភាអន្តរជាតិ (Inter-Parliamentary Union) បន្តរាយការណ៍រៀងរាល់ឆ្នាំថា ចំនួនអាសនៈសភាសកលដែលកាន់កាប់ដោយស្ត្រីនៅតែតិចជាងមួយភាគបី ខណៈនូវែលសេឡង់ខ្លួនឯងធ្លាប់មាននាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ត្រីជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងចំណោមប្រទេសដំបូងគេលើពិភពលោក — ជាមរតកផ្ទាល់ពីជ័យជម្នះឆ្នាំ ១៨៩៣។ រាល់ខែកញ្ញា នូវែលសេឡង់នៅតែប្រារព្ធទិវាសិទ្ធិបោះឆ្នោតស្ត្រី (Suffrage Day) ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីរំឭកពីរឿងនេះដល់សិស្សានុសិស្សជំនាន់ក្រោយ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ នូវែលសេឡង់ក៏ក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេមួយដែលអនុម័តច្បាប់ស្មើភាពប្រាក់ឈ្នួលរវាងភេទ (Equal Pay Act) ជាជំហានបន្តពីគោលការណ៍សមភាពដែលចាប់ផ្តើមតាំងពីឆ្នាំ ១៨៩៣។

ចំណែកការរកឃើញ Ötzi បានផ្តើមឲ្យកើតវិស័យបុរាណវិទ្យាថ្មីមួយហៅថា «បុរាណវិទ្យាទឹកកក» (glacial ice-patch archaeology)។ ខណៈបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុពិភពលោកកំពុងបង្កឲ្យទឹកកកនៅភ្នំអាល់ អាន់ដេស និងអាកទិករលាយលឿនជាងមុន អ្នកបុរាណវិទូបានរកឃើញវត្ថុបុរាណបន្ថែមជាច្រើននៅចំណុចផ្សេងៗនៃពិភពលោក — ចាប់តាំងពីធ្នូព្រួញរបស់អ្នកប្រមាញ់សម័យបុរាណ រហូតដល់សម្លៀកបំពាក់សម័យទង់ដែង។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ សាកសពទឹកកកមួយទៀតឈ្មោះ Kwäday Dän Ts’ìnchi ត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ភ្នំរដ្ឋ British Columbia ប្រទេសកាណាដា ជាភស្តុតាងថា បាតុភូតនេះមិនមែនកើតឡើងតែនៅទ្វីបអឺរ៉ុបទេ។ ការវិភាគហ្សែនពេញលេញរបស់ Ötzi ក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ក៏ជួយបង្កើតវិធីសាស្ត្រថ្មីសម្រាប់ការសិក្សា DNA បុរាណ ដែលសព្វថ្ងៃប្រើប្រាស់ក្នុងការស្រាវជ្រាវប្រវត្តិមនុស្សជាតិទូទាំងពិភពលោក។ អ្នកបុរាណវិទូព្រមានថា រាល់ការរកឃើញថ្មីៗពីទឹកកករលាយ តម្រូវឲ្យមានក្រុមអន្តរាគមន៍រហ័សដើម្បីសង្គ្រោះនិងកកសម្ភារៈមុនពេលវត្ថុនោះប៉ះពាល់នឹងខ្យល់ និងកម្ដៅព្រះអាទិត្យដោយផ្ទាល់ ដែលអាចបំផ្លាញភស្តុតាងសំខាន់ៗក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។

០៧ · ដឹងឬទេ?ដឹងឬទេ?

០៨ · សំណួរញឹកញាប់សំណួរញឹកញាប់

០៩ · ប្រភពប្រភព

1. HISTORY.com — New Zealand first in women’s vote
2. NZ History (Ministry for Culture and Heritage) — Brief history of women’s suffrage
3. NZ History — Women win the right to vote
4. Ministry for Women, New Zealand — History of women’s suffrage
5. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand — Votes for women
6. South Tyrol Museum of Archaeology — The discovery of Ötzi
7. Encyclopaedia Britannica — Ötzi
8. Encyclopaedia Britannica — Battle of Poitiers
9. American Battlefield Trust — Battle of Freeman’s Farm
10. Library of Congress — George Washington’s Farewell Address (research guide)
11. National Museum of Nuclear Science & History — Operation Plumbbob (1957)
12. Encyclopaedia Britannica — Mexico City earthquake of 1985
13. Miller Center, University of Virginia — Death of President Garfield
14. National Park Service — Alexander Graham Bell’s metal detector and President Garfield
15. NobelPrize.org — William Golding, Facts
16. HISTORY.com — Country-rock pioneer Gram Parsons dies

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៦ ប្រភព