ស៊ុយអែត ១៧៦៦៖ Anders Chydenius និងច្បាប់ដំបូងគេ ដើមកំណើត

នៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៧៦៦ រដ្ឋសភាស៊ុយអែត (Riksdag) បានអនុម័ត សេចក្តីប្រកាសស្តីពីសេរីភាពនៃការសរសេរ និងសារព័ត៌មាន (Ordinance on Freedom of Writing and of the Press) ដែល UNESCO កត់ត្រាទុកក្នុងបញ្ជីអនុស្សាវរីយ៍ពិភពលោក (Memory of the World) ថាជាច្បាប់ដំបូងគេលើពិភពលោក ដែលធានាទាំងសិទ្ធិបោះពុម្ពដោយគ្មានការត្រួតពិនិត្យជាមុន (censorship) និងសិទ្ធិសាធារណជនចូលមើលឯកសាររដ្ឋាភិបាល (offentlighetsprincipen ឬ «គោលការណ៍សាធារណភាព»)។ ច្បាប់នេះកើតឡើងមុន រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលទំនើប ភាគច្រើននៅសព្វថ្ងៃ ជាង១ សតវត្សរ៍ ហើយមុនច្បាប់ស្រដៀងគ្នារបស់សហរដ្ឋអាមេរិកជាង២០០ឆ្នាំ។

អ្នកជំរុញចម្បងគឺ Anders Chydenius (១៧២៩–១៨០៣) សមាជិកសភាហ្វាំងឡង់-ស៊ុយអែត និងជាបព្វជិតលូធើរ៉ង់ដែលមានគំនិតសេរីនិយមខ្លាំង។ គាត់ធ្លាប់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទីប្រជុំសភា ដោយសារជំទាស់នឹងសិទ្ធិពាណិជ្ជកម្មផ្តាច់មុខរបស់អភិជន និងថវិកាយោធាសម្ងាត់ — បទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួននេះទើបជំរុញឲ្យគាត់ជឿជាក់ថា តម្លាភាពជាឧបករណ៍ទប់ស្កាត់អំណាចផ្តាច់ការ។ តាមរយៈបក្សសេរីនិយម («Cap Party») គាត់បានទាញយកជោគជ័យនយោបាយពេលនោះ ដើម្បីទាញច្បាប់នេះកាត់ចេញពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។

ក្នុងបរិបទសម័យនោះ ស៊ុយអែតទើបចេញផុតពីរបបផ្តាច់ការសម្តេច («Age of Liberty» ១៧១៨–១៧៧២) ដែលអំណាចផ្លាស់ប្តូរទៅរដ្ឋសភា។ ច្បាប់ឆ្នាំ១៧៦៦ត្រូវបានចាត់ទុកជាផ្នែកនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញស៊ុយអែតផងដែរ ដូច្នេះការកែប្រែវាទាមទារភាគច្រើនពិសេសក្នុងសភា មិនមែនគ្រាន់តែច្បាប់ធម្មតាទេ — លក្ខណៈពិសេសនេះនៅតែជាធាតុផ្សំដ៏រឹងមាំរបស់ច្បាប់សេរីភាពសារព័ត៌មានស៊ុយអែតរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូររបបនយោបាយឆ្នាំ១៧៧២ ច្បាប់នេះត្រូវបានដកហូតជាបណ្តោះអាសន្ន ប៉ុន្តែគោលការណ៍សំខាន់វិលត្រឡប់មកវិញ និងបន្តជាមរតកនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញស៊ុយអែតទំនើប។

ចំណុចគួរកត់សម្គាល់មួយទៀតគឺ ច្បាប់ឆ្នាំ១៧៦៦ ក៏ធានាសិទ្ធិឲ្យប្រកាសព័ត៌មានដោយអនាមិក (source protection) ផងដែរ — គោលការណ៍ការពារប្រភពព័ត៌មានសារព័ត៌មាននេះនៅតែជាធាតុផ្សំសំខាន់នៃច្បាប់ស៊ុយអែតរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកជាគំរូឈានមុខគេលើពិភពលោកមួយចំពោះការការពារអ្នកសារព័ត៌មាន។

FOI/RTI ដំណើរការយ៉ាងដូចម្តេចជាក់ស្តែង? យន្តការ

ថ្វីត្បិតឈ្មោះខុសគ្នា (Freedom of Information Act ក្នុងប្រទេសអង់គ្លេស-អាមេរិក, Right to Information Act ក្នុងឥណ្ឌា-អាស៊ីខាងត្បូង, Ley de Transparencia ក្នុងអាមេរិកឡាទីន) ច្បាប់ទាំងនេះមានស្ថាបត្យកម្មរួមស្រដៀងគ្នា៖

1. សិទ្ធិស្នើសុំដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ — ប្រជាពលរដ្ឋ (ជួនកាលរួមទាំងជនបរទេស) អាចស្នើសុំឯកសាររដ្ឋាភិបាលដោយមិនចាំបាច់បញ្ជាក់ហេតុផល។ នេះខុសពីប្រព័ន្ធចាស់ដែលទុកឲ្យអាជ្ញាធរសម្រេចដោយឆន្ទានុសិទ្ធិថាតើផ្តល់ព័ត៌មានឬអត់។
2. កាលកំណត់ឆ្លើយតបច្បាស់លាស់ — ជាធម្មតា ១៥-៣០ថ្ងៃធ្វើការ (ឧ. ឥណ្ឌា៖ ៣០ថ្ងៃ ឬ ៤៨ម៉ោងបើពាក់ព័ន្ធនឹងជីវិត-សេរីភាព)។ អសកម្មភាពត្រូវចាត់ទុកជាការបដិសេធដោយស្វ័យប្រវត្តិ ដែលបើកផ្លូវឲ្យប្តឹងឧទ្ធរណ៍។
3. បញ្ជីលើកលែងកំណត់ច្បាស់ — សន្តិសុខជាតិ ការការពារឯកជនភាព ការសម្រេចចិត្តផ្ទៃក្នុងកំពុងដំណើរការ (deliberative process) ជាដើម។ ច្បាប់ល្អតម្រូវឲ្យសាកល្បង «ផលប៉ះពាល់សាធារណៈ» (harm test) មិនមែនលើកលែងទាំងមូលមួយប្រភេទឯកសារ។
4. យន្តការឧទ្ធរណ៍ឯករាជ្យ — គណៈកម្មការព័ត៌មាន អ្នកសម្របសម្រួល (ombudsman) ឬតុលាការឯកទេស ដែលអាចបញ្ជាឲ្យបញ្ចេញព័ត៌មាន និងផាកពិន័យអាជ្ញាធរដែលមិនគោរព។
5. កាតព្វកិច្ចបញ្ចេញព័ត៌មានសកម្ម (proactive disclosure) — ច្បាប់ទំនើបភាគច្រើនតម្រូវឲ្យស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយថវិកា កិច្ចសន្យា និងរចនាសម្ព័ន្ធអង្គភាពដោយស្វ័យប្រវត្តិ មិនចាំបាច់រង់ចាំសំណើ។

អង្គការឯករាជ្យ Centre for Law and Democracy (CLD) បានបង្កើត RTI Rating ដើម្បីវាយតម្លៃលក្ខណៈច្បាប់ទាំង១៦០សូចនាករ ចាប់ពីវិសាលភាព ដល់យន្តការឧទ្ធរណ៍ — មិនមែនត្រឹមតែថាមានច្បាប់ឬអត់ទេ ប៉ុន្តែច្បាប់នោះមានគុណភាពប៉ុនណា។

ភាពខុសគ្នាមួយទៀតដែលមិនសូវត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ គឺថ្លៃសេវាស្នើសុំ។ ប្រទេសមួយចំនួនកំណត់ថ្លៃធ្វើដំណើរការឯកសារ (search/processing fee) ខ្ពស់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីរារាំងអ្នកស្នើសុំធម្មតា ខណៈប្រទេសផ្សេងទៀត (ដូចជាឥណ្ឌា) កំណត់ថ្លៃថោកបំផុតដោយចេតនា ដើម្បីធានាថាសិទ្ធិនេះមិនក្លាយជាសិទ្ធិចំពោះតែអ្នកមានលទ្ធភាពប៉ុណ្ណោះ។ ការសិក្សាប្រៀបធៀបក៏បង្ហាញថា ច្បាប់ដែលកំណត់ឲ្យតុលាការ ឬគណៈកម្មការឯករាជ្យត្រួតពិនិត្យការបដិសេធ (មិនមែនត្រឹមតែអង្គភាពខាងក្នុងរដ្ឋាភិបាលដដែលវិនិច្ឆ័យខ្លួនឯង) ជាធម្មតាមានអត្រាជោគជ័យខ្ពស់ជាងសម្រាប់អ្នកស្នើសុំ។

ការរីករាលដាលពិភពលោក៖ ពីប្រទេសមួយ ដល់ជាង១៣០ប្រទេស រីករាលដាល

បន្ទាប់ពីស៊ុយអែត ការទទួលយកគោលការណ៍នេះមានល្បឿនយឺតណាស់ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៨-១៩។ ហ្វាំងឡង់ ដែលធ្លាប់ជាផ្នែកនៃស៊ុយអែត បានទទួលមរតកគោលការណ៍នេះ ហើយពង្រឹងជាផ្លូវការតាមរយៈច្បាប់ផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ — ក្លាយជាប្រទេសទីពីរដែលមានច្បាប់តម្លាភាពទូលំទូលាយ។ តែការរីករាលដាលពិតប្រាកដទៅជាមូលដ្ឋានពិភពលោកទើបចាប់ផ្តើមក្រោយសង្គ្រាមត្រជាក់បញ្ចប់ ក្នុងទសវត្សរ៍១៩៩០ ស្របពេលនឹងរលកប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មទីបី។

យោងតាមការតាមដានរបស់ RTI Rating ដែលដឹកនាំដោយអង្គការ Centre for Law and Democracy និង Access Info Europe ចំនួនប្រទេសមានច្បាប់ FOI/RTI កើនពីប្រមាណ១៣ប្រទេសមុនឆ្នាំ១៩៩០ (ភាគច្រើននៅអឺរ៉ុបខាងជើង និងអាមេរិកខាងជើង) ដល់ជាង១៣០ប្រទេសសព្វថ្ងៃ — គ្របដណ្តប់ស្ទើរគ្រប់តំបន់ លើកលែងតែមជ្ឈិមបូព៌ា និងផ្នែកខ្លះនៃអាហ្រ្វិកខាងជើងដែលនៅតែមានតិចជាងគេ។ សិទ្ធិទទួលបានព័ត៌មានក៏ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្នែកនៃសិទ្ធិសេរីភាពមតិ តាមមាត្រា១៩ នៃទាំង សេចក្តីប្រកាសជាសកលស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងកតិកាសញ្ញាអន្តរជាតិស្តីពីសិទ្ធិពលរដ្ឋ-នយោបាយ។

ការរីករាលដាលនេះមិនស្មើគ្នាទេ — ស៊ែប៊ី ស្លូវ៉ានី និងម៉ិកស៊ិកតែងតែជាប់ចំណាត់ថ្នាក់កំពូលក្នុង RTI Rating (លក្ខណៈច្បាប់លើសហរដ្ឋអាមេរិកផង) ខណៈប្រទេសផ្សេងទៀតមានច្បាប់តែលើក្រដាស ដោយគ្មានយន្តការអនុវត្តជាក់ស្តែង។ នេះបញ្ជាក់ថា ការមានច្បាប់ ខុសពីការអនុវត្តច្បាប់ឲ្យមានប្រសិទ្ធភាព។

តំបន់អាហ្រ្វិកខាងត្បូងសាហារ៉ាក៏បានចូលរួមរលកនេះដែរ — អាហ្រ្វិកខាងត្បូងអនុម័ត Promotion of Access to Information Act ឆ្នាំ២០០០ ជាប្រទេសដំបូងគេក្នុងទ្វីបដែលដាក់សិទ្ធិនេះក្នុងច្បាប់ធម្មតា ស្របតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្រោយអាផាតទ័រ ខណៈណៃចេរីយ៉ាធ្វើតាមក្នុងឆ្នាំ២០១១ បន្ទាប់ពីតស៊ូមតិជាង១ទសវត្សរ៍។ ផ្ទុយទៅវិញ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្រ្វិកខាងជើងនៅតែជាតំបន់ដែលមានប្រទេសមានច្បាប់ទូលំទូលាយតិចជាងគេលើពិភពលោក ដោយហេតុផលនយោបាយ-សន្តិសុខផ្ទៃក្នុងផ្សេងៗគ្នាតាមប្រទេស។

សហរដ្ឋអាមេរិក FOIA ១៩៦៦៖ កំណើត និងកំណែទម្រង់ក្រោយ Watergate សហរដ្ឋអាមេរិក

ថ្ងៃទី៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៦ ប្រធានាធិបតី Lyndon B. Johnson បានចុះហត្ថលេខាលើ Freedom of Information Act (FOIA) ដោយចាប់ផ្តើមអនុវត្តជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៩៦៧។ គួរកត់សម្គាល់ថា លោក Johnson ខ្លួនឯងមិនចង់ចុះហត្ថលេខាទេ — លោកយល់ថាច្បាប់នេះនឹងកម្រិតអំណាចប្រតិបត្តិ ប៉ុន្តែសម្ពាធពីសារព័ត៌មាន និងសមាជិកសភា Rep. John Moss (រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា) ដែលតស៊ូមតិអស់រយៈពេលជាង១០ឆ្នាំ ទីបំផុតទទួលបានជោគជ័យ។

ច្បាប់ដើមមានចន្លោះប្រហោងច្រើន រហូតដល់អាស្រ័យហេតុការណ៍អាស្រូវនយោបាយ Watergate ឆ្នាំ១៩៧៤ សភាកុងស្រេសបានអនុម័តវិសោធនកម្មដ៏សំខាន់ ដោយបដិសេធការវេតូ (veto) របស់ប្រធានាធិបតី Gerald Ford — កំណត់កាលកំណត់ឆ្លើយតបច្បាស់លាស់ និងពង្រីកសិទ្ធិតុលាការត្រួតពិនិត្យការបដិសេធរបស់ភ្នាក់ងាររដ្ឋ។ វិសោធនកម្មបន្តទៀតឆ្នាំ១៩៩៦ (E-FOIA បន្ថែមកាតព្វកិច្ចផ្សព្វផ្សាយតាមអេឡិចត្រូនិក) និងច្បាប់ FOIA Improvement Act ២០១៦ ដែលបង្កើតគោលការណ៍ «បញ្ចេញលំនាំដើម» (presumption of openness) ជំនួសការសម្រេចដោយឆន្ទានុសិទ្ធិចាស់។

ចំណុចគួរកត់សម្គាល់មួយទៀតគឺ FOIA របស់សហរដ្ឋអាមេរិកអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកណាក៏ដោយក្នុងពិភពលោក មិនចាំបាច់ជាពលរដ្ឋអាមេរិកទេ អាចដាក់ពាក្យស្នើសុំបាន — ខុសពីច្បាប់ខ្លះក្នុងប្រទេសផ្សេងទៀតដែលកំណត់សិទ្ធិនេះសម្រាប់តែពលរដ្ឋខ្លួនឯង។ សារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិជាច្រើនប្រើ FOIA ជាប្រចាំ ដើម្បីទាញយកឯកសារពាក់ព័ន្ធនឹងគោលនយោបាយការបរទេស និងសកម្មភាពយោធាអាមេរិកនៅក្រៅប្រទេស ដែលមិនអាចទាញយកបានតាមមធ្យោបាយផ្សេង។

ឥណ្ឌា RTI ២០០៥៖ ច្បាប់ដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតមួយចំពោះពលរដ្ឋធម្មតា ឥណ្ឌា

Right to Information Act, 2005 ត្រូវបានសភាឥណ្ឌាអនុម័ត ហើយចូលជាធរមានពេញលេញនៅថ្ងៃទី១២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៥ បន្ទាប់ពីការតស៊ូមតិយូរអង្វែងរបស់ចលនាប្រជាសង្គមក្នុងជនបទ ជាពិសេសក្រុម Mazdoor Kisan Shakti Sangathan (MKSS) នៅរដ្ឋ Rajasthan ដែលប្រើយុទ្ធសាស្ត្រ «ការស្តាប់ការសាធារណៈ» (jan sunwai) ដើម្បីលាតត្រដាងការក្លែងបន្លំក្នុងគម្រោងសាធារណការមូលដ្ឋាន។ ច្បាប់នេះផ្តល់សិទ្ធិដល់ពលរដ្ឋណាម្នាក់ស្នើសុំព័ត៌មានពីស្ថាប័នរដ្ឋកណ្តាល រដ្ឋ និងមូលដ្ឋាន ដោយបង់ថ្លៃសំណើគ្រាន់តែ ១០រូពី (ប្រហែល ០,១២ដុល្លារ)។

រចនាសម្ព័ន្ធអនុវត្តរួមមាន Public Information Officer (PIO) នៅរាល់ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល ដែលត្រូវឆ្លើយតបក្នុងរយៈពេល ៣០ថ្ងៃ (ឬ ៤៨ម៉ោង បើទាក់ទងនឹងជីវិត-សេរីភាព) បន្ទាប់មកអាចប្តឹងឧទ្ធរណ៍ថ្នាក់ទី១ក្នុងស្ថាប័នដដែល រួចដល់ គណៈកម្មការព័ត៌មានកណ្តាល/រដ្ឋ (Central/State Information Commission) ជាស្ថាប័នឯករាជ្យ។ មាត្រា៤ របស់ច្បាប់ក៏តម្រូវឲ្យស្ថាប័នរដ្ឋផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានសំខាន់ៗដោយស្វ័យប្រវត្តិដែរ។

ក្នុងអំឡុងពេលជិត២ទសវត្សរ៍ RTI ត្រូវបានប្រើលាតត្រដាងអាស្រូវធំៗជាច្រើន រួមទាំងអាស្រូវការចែកចាយអាជ្ញាប័ណ្ណទូរគមនាគមន៍ 2G (២០១០) និងអំពើពុករលួយក្នុងការរៀបចំកីឡា Commonwealth Games (២០១០)។ យោងតាមអង្គការស៊ីវិលសង្គមតាមដានច្បាប់នេះ មានការស្នើសុំព័ត៌មានរាប់លានករណីជារៀងរាល់ឆ្នាំទូទាំងប្រទេស — ធ្វើឲ្យវាក្លាយជាច្បាប់ RTI ដែលប្រើប្រាស់ខ្លាំងជាងគេនៅលើពិភពលោក។

ចលនាដែលនាំមកនូវ RTI ក៏មានប្រវត្តិគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍៖ MKSS ដឹកនាំដោយអ្នកតស៊ូមតិសង្គមដូចជា Aruna Roy បានចាប់ផ្តើមពីការទាមទារឲ្យឃើញបញ្ជីឈ្មោះកម្មករ និងចំនួនប្រាក់ឈ្នួលនៅក្នុងគម្រោងសាធារណការភូមិតូចមួយនៅ Rajasthan កាលពីដើមទសវត្សរ៍១៩៩០ មុននឹងទាមទារពង្រីកសិទ្ធិនេះទៅជាតិទាំងមូល។ គំរូ «ការស្តាប់ការសាធារណៈ» នេះក្រោយមកត្រូវយកទៅអនុវត្តតាមរដ្ឋដទៃទៀត និងជះឥទ្ធិពលដល់រចនាសម្ព័ន្ធច្បាប់ជាតិឆ្នាំ២០០៥ ដោយផ្ទាល់។

ម៉ិកស៊ិក៖ ការកសាង INAI និងការរំលាយចោលឆ្នាំ២០២៤-២០២៥ ម៉ិកស៊ិក

ម៉ិកស៊ិកបានដាក់មូលដ្ឋានច្បាប់តម្លាភាពតាំងពីវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៧ ប៉ុន្តែស្ថាប័នអនុវត្តជាក់ស្តែងដំបូងគឺ IFAI (Federal Institute for Access to Public Information) បង្កើតឡើងឆ្នាំ២០០២។ ក្រោមកំណែទម្រង់រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៣-២០១៤ ស្ថាប័ននេះក្លាយជា INAI (Instituto Nacional de Transparencia) — ស្ថាប័នធម្មនុញ្ញឯករាជ្យ មានអំណាចបង្ខិតបង្ខំស្ថាប័នសហព័ន្ធទាំងអស់ឲ្យបញ្ចេញព័ត៌មាន រួមទាំងអំណាចផាកពិន័យ។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ INAI ត្រូវបានចាត់ទុកជាគំរូតំបន់អាមេរិកឡាទីនមួយ ដោយធ្លាប់ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់កំពូលមួយក្នុងចំណោមប្រទេសមាន RTI Rating ខ្ពស់បំផុតលើពិភពលោក។

ប៉ុន្តែក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤ សភាតំណាងរាស្ត្រម៉ិកស៊ិកបានអនុម័តកំណែទម្រង់រដ្ឋធម្មនុញ្ញរំលាយ INAI ព្រមទាំងស្ថាប័នធម្មនុញ្ញឯករាជ្យផ្សេងទៀត ជាផ្នែកនៃគោលនយោបាយកាត់បន្ថយចំនួនស្ថាប័នពិសេស (ស្រដៀងនឹងនិន្នាការកាត់បន្ថយ/បញ្ចូលក្រសួង-ភ្នាក់ងារដែល អត្ថបទរបស់យើងស្តីពីមូលហេតុបណ្ដាប្រទេសកាត់បន្ថយចំនួនក្រសួង បានពិនិត្យលើប្រទេសផ្សេងទៀត) ដែលរដ្ឋាភិបាលអះអាងថាចំណេញថវិកា និងកាត់បន្ថយភាពស្មុគស្មាញរដ្ឋបាល។ ភារកិច្ចត្រួតពិនិត្យតម្លាភាព និងការពារទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួនត្រូវផ្ទេរទៅឲ្យអង្គភាពថ្មីក្រោមអំណាចប្រតិបត្តិផ្ទាល់ — យោងតាមការវិភាគរបស់ Wilson Center គឺ Secretariat of Public Function (SFP)។

អង្គការសិទ្ធិមនុស្ស Human Rights Watch និងអង្គការសង្គមស៊ីវិលមូលដ្ឋានព្រួយបារម្ភថា អង្គភាពថ្មីស្ថិតក្រោមអំណាចប្រតិបត្តិផ្ទាល់ ខ្វះឯករាជ្យភាព និងជំនាញបច្ចេកទេសដែល INAI ធ្លាប់មាន ខណៈកំណត់ត្រាសាធារណៈជាង១៥ពាន់លានកំណត់ត្រា ក្នុងវេទិកាតម្លាភាពជាតិត្រូវផ្ទេរដៃទៅស្ថាប័នថ្មី។ ករណីម៉ិកស៊ិកបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ការទទួលបានច្បាប់ FOI ខ្លាំង មិនមែនជាការធានាអចិន្ត្រៃយ៍ទេ — ការគាំទ្រនយោបាយអាចរួមតូច និងត្រឡប់ក្រោយវិញបាន។

តើតម្លាភាពកាត់បន្ថយអំពើពុករលួយពិតប្រាកដទេ? អ្វីដែលការស្រាវជ្រាវបង្ហាញ ភស្តុតាង

សំណួរនេះលំបាកឆ្លើយជាងអ្វីដែលការតស៊ូមតិច្រើនតែសន្មតទុក។ ការសិក្សាដ៏ត្រូវបានដកស្រង់ច្រើនបំផុតមួយ ដឹកនាំដោយសេដ្ឋវិទូ Roberto Islam ចេញផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្តី Economics & Politics ក្រោមចំណងជើង «Does More Transparency Go Along With Better Governance?» ដោយប្រើទិន្នន័យធនាគារពិភពលោក បានរកឃើញថា ប្រទេសដែលមានច្បាប់ FOI ខ្លាំង និងសារព័ត៌មានសេរី មានទំនោរទទួលបានពិន្ទុគុណភាពអភិបាលកិច្ចខ្ពស់ជាង — រួមទាំងសន្ទស្សន៍អំពើពុករលួយទាបជាង បន្ទាប់ពីគ្រប់គ្រងកត្តាចំណូលជាតិ។ ប៉ុន្តែអ្នកនិពន្ធខ្លួនឯងក៏ព្រមានថា ទំនាក់ទំនងនេះមិនមែនចេតនាហេតុ-លទ្ធផលច្បាស់លាស់ទាំងស្រុងទេ ព្រោះប្រទេសដែលមានស្ថាប័នខ្លាំងស្រាប់ ជាធម្មតាទំនងជាអនុម័តច្បាប់ FOI ខ្លាំងជាងដែរ (reverse causality)។

អង្គការ Transparency International សន្មតថា RTI ជា «ឧបករណ៍» មិនមែន «ដំណោះស្រាយ» ដោយខ្លួនឯង — ប្រសិទ្ធភាពអាស្រ័យលើកត្តាបំពេញបន្ថែម ដូចជាសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេតសកម្ម សង្គមស៊ីវិលរឹងមាំ តុលាការឯករាជ្យ និងឆន្ទៈនយោបាយអនុវត្តទណ្ឌកម្ម។ លទ្ធផលជាក់ស្តែងបំផុតគឺការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថ «ការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់» (self-restraint) របស់មន្ត្រីរដ្ឋ ដែលដឹងថាសកម្មភាពរបស់ខ្លួនអាចត្រូវពិនិត្យបាន — មិនមែនការចាប់ខ្លួន ឬផាកពិន័យច្រើនក្រោយការស្នើសុំព័ត៌មានទេ។

ការវាស់វែងផលប៉ះពាល់ក៏ស្មុគស្មាញដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ផងដែរ៖ អំពើពុករលួយកើតឡើងក្នុងស្រមោល ដូច្នេះការថយចុះនៃសន្ទស្សន៍ «ការយល់ឃើញ» (perception index) មិនចាំបាច់មានន័យថាអំពើពុករលួយពិតប្រាកដថយចុះនោះទេ — វាអាចមានន័យត្រឹមតែថា ករណីជាច្រើនត្រូវលាតត្រដាង ធ្វើឲ្យប្រជាពលរដ្ឋយល់ឃើញច្រើនជាងមុន (transparency paradox)។ អ្នកស្រាវជ្រាវខ្លះលើកឡើងថា ក្នុងរយៈពេលដំបូងបន្ទាប់ពីអនុម័តច្បាប់ FOI សន្ទស្សន៍អំពើពុករលួយអាចហាក់ដូចជាកាន់តែអាក្រក់ ព្រោះករណីចាស់ៗចាប់ផ្តើមចេញមកមុខ មុននឹងកែលម្អជាបណ្តើរៗនៅរយៈពេលវែង។

តម្លៃ និងហានិភ័យ៖ ការវាយប្រហារ និងនិន្នាការដកថយ ហានិភ័យ

នៅឥណ្ឌា ការប្រើប្រាស់ RTI ដើម្បីលាតត្រដាងអំពើពុករលួយក្នុងគម្រោងសាធារណការមូលដ្ឋាន ជួនកាលនាំមកនូវការតបស្នងហិង្សា។ គម្រោងតាមដាន Attacks on RTI Users ដឹកនាំដោយអង្គការ Commonwealth Human Rights Initiative (CHRI) កត់ត្រាករណីសម្លាប់ និងវាយប្រហារជាច្រើនដប់ករណីលើអ្នកសកម្មនិយម និងអ្នកប្រើប្រាស់ RTI ធម្មតាតាំងពីច្បាប់ចូលជាធរមានឆ្នាំ២០០៥ — ភាគច្រើនទាក់ទងនឹងការស្នើសុំព័ត៌មានស្តីពីដីធ្លី ការរុករករ៉ែខុសច្បាប់ និងសាធារណការមូលដ្ឋាន។ រដ្ឋ Maharashtra ត្រូវបានរាយការណ៍ថាមានចំនួនករណីវាយប្រហារខ្ពស់ជាងគេ។

លើសពីហិង្សាផ្ទាល់ខ្លួន និន្នាការទូលំទូលាយជាងនោះ គឺការចុះខ្សោយស្ថាប័នដោយផ្លូវនីតិកម្ម៖ ក្រៅពីករណីម៉ិកស៊ិកដែលបានលើកឡើងខាងលើ គណៈកម្មការព័ត៌មានក្នុងរដ្ឋ-ប្រទេសជាច្រើនប្រឈមនឹងតំណែងទំនេររយៈពេលវែងដោយចេតនា (ធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធអសកម្មដោយអសកម្មភាព មិនមែនច្បាប់)។ របាយការណ៍ RTI Rating ២០២៦ សម្គាល់ថា ប្រទេសមួយចំនួនធ្លាក់ចំណាត់ថ្នាក់ ដោយសារកិច្ចខិតខំកែច្បាប់ពង្រីកលើកលែងសន្តិសុខជាតិទូលំទូលាយហួសហេតុ ជាពិសេសក្រោយវិបត្តិសុវត្ថិភាពតំបន់ផ្សេងៗ។

ការតតាំងក៏មិនមែនកម្រិតតែហិង្សាផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះទេ — ការប្រើប្រាស់ក្តីប្តឹងបរិហារកេរ្តិ៍ (defamation) ប្រឆាំងអ្នកសារព័ត៌មាន និងអ្នកសកម្មនិយមក្រោយពួកគេផ្សព្វផ្សាយឯកសារដែលទទួលបានតាមរយៈសំណើ FOI ក៏ជាយុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលអង្គការសិទ្ធិមនុស្សតាមដានយ៉ាងជិតស្និទ្ធដែរ ជាពិសេសនៅប្រទេសដែលមិនមានច្បាប់ការពារអ្នកចោទប្រកាន់សាធារណៈប្រយោជន៍ (anti-SLAPP) ខ្លាំងគ្រប់គ្រាន់។

ពីស៊ុយអែតដល់សម័យទិន្នន័យបើកចំហ៖ គំរូណាដែលដំណើរការ? សេចក្តីសន្និដ្ឋាន

ជាង២សតវត្សរ៍ក្រោយច្បាប់ស៊ុយអែត ការប្រៀបធៀបគំរូនានាបង្ហាញភាពខុសគ្នាសំខាន់ពីរ។ ស៊ុយអែត និងប្រទេសនកខាងជើងអឺរ៉ុប (ហ្វាំងឡង់ ន័រវែស) អនុវត្តគំរូ «បញ្ចេញលំនាំដើម» — ឯកសាររដ្ឋភាគច្រើនចាត់ទុកជាសាធារណៈស្រាប់ លុះត្រាតែមានហេតុផលច្បាស់លាស់ក្នុងការលាក់។ ចំណែកសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសអង់គ្លេស-សាក់សុនជាច្រើនប្រើគំរូ «លើកលែងជាបញ្ជី» — ត្រូវសុំសិន រួចអាជ្ញាធរពិនិត្យលើកលែងជាក់លាក់។ ការស្រាវជ្រាវប្រៀបធៀបនៃ RTI Rating បង្ហាញថា គំរូបញ្ចេញលំនាំដើមមានទំនោរផលិតកម្រិតតម្លាភាពជាក់ស្តែងខ្ពស់ជាង ព្រោះកម្ចាត់បន្ទុកភស្តុតាងចេញពីអ្នកស្នើសុំ។

និន្នាការថ្មីមួយទៀតគឺវេទិកា ទិន្នន័យបើកចំហ (Open Data) ដែលផ្លាស់ប្តូរតួនាទីរបស់រដ្ឋពីការឆ្លើយតបសំណើម្តងមួយៗ ទៅជាការផ្សព្វផ្សាយសំណុំទិន្នន័យធំៗជាទម្រង់អាចវិភាគបានដោយស្វ័យប្រវត្តិ (ថវិកា កិច្ចសន្យា ស្ថិតិឧក្រិដ្ឋកម្ម)។ អង្គការសហប្រជាជាតិកំណត់ថ្ងៃទី២៨ ខែកញ្ញា ជា «ថ្ងៃអន្តរជាតិសម្រាប់សិទ្ធិទទួលបានព័ត៌មានជាសាកល» (International Day for Universal Access to Information) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៩ ដើម្បីជំរុញឲ្យរដ្ឋសមាជិកបន្តពង្រឹងច្បាប់ទាំងនេះ។ ក្នុងសម័យបញ្ញាសិប្បនិម្មិត សំណួរថ្មីកំពុងកើតឡើង៖ តើក្បួនដោះស្រាយ (algorithms) ដែលរដ្ឋាភិបាលប្រើសម្រេចចិត្តគោលនយោបាយ គួរស្ថិតក្រោមកាតព្វកិច្ចបញ្ចេញព័ត៌មានដូចឯកសារក្រដាសដែរឬទេ — ជាព្រំដែនថ្មីដែលច្បាប់ភាគច្រើននៅមិនទាន់គ្របដណ្តប់ច្បាស់លាស់នៅឡើយ។ អ្នកសិក្សាគោលនយោបាយមួយចំនួនហៅតម្រូវការនេះថា «FOI ជំនាន់ទីបី» ដោយផ្តោតលើតម្លាភាពក្បួនដោះស្រាយ (algorithmic transparency) ជាជាងឯកសារក្រដាសបែបប្រពៃណី។

មេរៀនធំបំផុតដែលអាចទាញយកបានពីប្រវត្តិសាស្ត្រ២៦០ឆ្នាំនេះ គឺថា ច្បាប់សិទ្ធិទទួលបានព័ត៌មានមិនដែលជា «ជោគជ័យស្ថិតស្ថេរជាអចិន្ត្រៃយ៍» ទេ — វាតម្រូវការថែទាំជានិច្ចតាមរយៈស្ថាប័នឯករាជ្យ ថវិកាគ្រប់គ្រាន់ ការការពារអ្នកប្រើប្រាស់ និងឆន្ទៈនយោបាយបន្ត។ ចាប់ពីការតស៊ូផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ Chydenius នៅសតវត្សរ៍ទី១៨ រហូតដល់ការតស៊ូមតិសង្គមស៊ីវិលនៅរដ្ឋ Rajasthan ក្នុងទសវត្សរ៍១៩៩០ និងបញ្ហាប្រឈមបច្ចុប្បន្ននៅម៉ិកស៊ិក ខ្សែស្រឡាយរួមមួយនៅតែជាការពិត៖ តម្លាភាពរដ្ឋាភិបាលមិនដែលបានមកដោយឥតគិតថ្លៃទេ — វាតែងតែជាលទ្ធផលនៃការតស៊ូមតិមនុស្សជាក់លាក់ណាមួយ។