រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ៖ សេចក្តីប្រកាសរំដោះទាសករជាបណ្តោះអាសន្នរបស់ Lincoln A

ដល់ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ ១៨៦២ សង្គ្រាមស៊ីវិលអាមេរិក (American Civil War) បានបន្តអស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំកន្លះ ដោយគ្មានភាគីណាមួយអាចទទួលបានជ័យជម្នះដាច់ខាត។ ខាងសហភាព (Union) ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតី Abraham Lincoln តស៊ូការពារសហព័ន្ធកុំឲ្យបែកបាក់ ខណៈខាងសមាគមរដ្ឋខាងត្បូង (Confederacy) ប្រយុទ្ធដើម្បីរក្សាសិទ្ធិដាច់ខ្លួន និងបន្តរបបទាសករជាមូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួន។ តាំងពីខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៦២ Lincoln បានប្រាប់គណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោកជាលើកដំបូងអំពីគម្រោងប្រកាសរំដោះទាសករនៅតំបន់ដែលបះបោរ ប៉ុន្តែរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស William Seward បានទូលទាក់ទាញលោកឲ្យរង់ចាំមុននឹងប្រកាស ដោយហេតុថាកងទ័ពសហភាពទើបតែទទួលបរាជ័យជាបន្តបន្ទាប់ ហើយការប្រកាសក្នុងស្ថានភាពទន់ខ្សោយបែបនេះ អាចមើលទៅដូចជាការអង្វរសុំជំនួយចុងក្រោយ ជាជាងសកម្មភាពនៃអំណាចនិងទំនុកចិត្ត — យោងតាមកំណត់ត្រារបស់ National Archives សហរដ្ឋអាមេរិក។ លោក Lincoln បានយល់ព្រម ហើយបានរង់ចាំដោយអត់ធ្មត់អស់រយៈពេលជាងពីរខែ ដើម្បីរង់ចាំជ័យជម្នះយោធាដ៏សំខាន់មួយ។ គួរកត់សម្គាល់ថា ការអានព្រាងសេចក្តីប្រកាសដំបូងបំផុតនេះចំពោះមុខគណៈរដ្ឋមន្ត្រី បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី ២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៦២ — ជាឈុតឆាកដ៏ល្បីល្បាញដែលក្រោយមកវិចិត្រករ Francis Bicknell Carpenter បានគូរជាគំនូរប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលប្រើជារូបភាពមេនៅផ្នែកបន្តរបស់អត្ថបទនេះ ជាការចៃដន្យគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍ដែលថ្ងៃទី ២២ លេចឡើងទាំងក្នុងខែកក្កដា និងខែកញ្ញាដូចគ្នា។ ជ័យជម្នះនោះបានមកដល់នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៨៦២ នៅសមរភូមិ Antietam ក្បែរទីក្រុង Sharpsburg រដ្ឋ Maryland កន្លែងដែលកងទ័ពសហភាពក្រោមឧត្តមសេនីយ៍ George McClellan បានទប់ទល់ការឈ្លានពានរបស់លោក Robert E. Lee ចូលទៅភាគខាងជើង។ សមរភូមិនេះនៅតែជាថ្ងៃដែលមានការស្លាប់ និងរបួសច្រើនជាងគេនៅលើដីអាមេរិកក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រតែមួយថ្ងៃ តាមកំណត់ត្រារបស់ American Battlefield Trust ដោយសារកងទ័ពទាំងសងខាងសរុបមានអ្នកស្លាប់ របួស និងបាត់ខ្លួនច្រើនជាង ២២.០០០ នាក់។ ទោះជាមិនមែនជាជ័យជម្នះដាច់អហង្ការក៏ដោយ ការដកថយរបស់ Lee គឺគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីអោយ Lincoln ចាត់ទុកជាសញ្ញាដែលលោករង់ចាំ។

នៅថ្ងៃទី ២២ ខែកញ្ញា ប្រាំថ្ងៃក្រោយសមរភូមិ Antietam លោក Lincoln បានហៅប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីជាបន្ទាន់នៅសេតវិមាន។ តាមកំណត់ហេតុប្រចាំថ្ងៃរបស់រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុ Salmon P. Chase ដែលចូលរួមប្រជុំផ្ទាល់ Lincoln បានប្រកាសដល់សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថា លោកបាន «ធ្វើសច្ចាប្រណិធានដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ជាមួយព្រះជាម្ចាស់ថា ប្រសិនបើឧត្តមសេនីយ៍ Lee ត្រូវបានទប់ទល់ឲ្យដកថយ លោកនឹងបំពេញលទ្ធផលនោះ ដោយប្រកាសសេរីភាពដល់ទាសករ» — សម្តីនេះត្រូវបានកត់ត្រាទុកយ៉ាងច្បាស់លាស់ក្នុងកំណត់ហេតុរបស់ Chase ខ្លួនឯង ហើយត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រយោងជាញឹកញាប់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ បន្ទាប់ពីនោះ Lincoln បានអានសេចក្តីប្រកាសដែលលោកបានព្រាងទុកជាមុនអោយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីស្តាប់ ហើយបានចុះហត្ថលេខាលើឯកសារនេះនៅរសៀលថ្ងៃដដែល មុននឹងផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ។ សេចក្តីប្រកាសនេះមានលក្ខណៈជាការព្រមានស្របច្បាប់ ដែលបញ្ជាក់ថា គិតចាប់ពីថ្ងៃទី ១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៨៦៣ ទាសករទាំងអស់នៅក្នុងរដ្ឋ ឬផ្នែកនៃរដ្ឋណាមួយ ដែលនៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពបះបោរប្រឆាំងសហភាព នឹងត្រូវប្រកាសថា «រួចផុត និងជានិរន្តរ៍ជាសេរី» (thenceforward, and forever free)។

អ្វីដែលសំខាន់ត្រូវកត់សម្គាល់គឺ សេចក្តីប្រកាសបណ្តោះអាសន្ននេះ មិនបានរំដោះទាសករសូម្បីម្នាក់ភ្លាមៗនោះឡើយ។ វាគ្រាន់តែជាការព្រមានផ្លូវការ ដែលបើករយៈពេល ១០០ ថ្ងៃ ឲ្យរដ្ឋខាងត្បូងមានឱកាសបញ្ឈប់ការបះបោរ ហើយវិលត្រឡប់ចូលរួមជាមួយសហភាពវិញ ដោយមិនបាត់បង់ទាសករ។ ជាការពិត គ្មានរដ្ឋណាមួយបានឆ្លើយតបនឹងការព្រមាននេះឡើយ ដូច្នេះនៅថ្ងៃទី ១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៨៦៣ Lincoln បានចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីប្រកាសរំដោះទាសករចុងក្រោយ (Emancipation Proclamation) ដែលបញ្ជាក់ថា ទាសករទាំងអស់ក្នុងរដ្ឋដែលនៅតែបះបោរ «គឺជា ហើយចាប់ពីពេលនេះតទៅត្រូវជាសេរី» ព្រមទាំងអនុញ្ញាតឲ្យជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងចូលបម្រើក្នុងកងទ័ព និងកងទ័ពជើងទឹកសហភាពជាផ្លូវការជាលើកដំបូង។ តាមកំណត់ត្រារបស់ HISTORY.com មានជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងប្រមាណ ១៨០.០០០ នាក់ចូលបម្រើក្នុងកងទ័ពគោក និងប្រមាណ ១៨.០០០ នាក់ទៀតចូលបម្រើក្នុងកងទ័ពជើងទឹកសហភាព មុនចប់សង្គ្រាម។

រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ (បន្ត)៖ ពី ១០០ ថ្ងៃ ទៅដល់សេចក្តីប្រកាសចុងក្រោយ A

ព័ត៌មានស្តីពីសេចក្តីប្រកាសបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងលឿននៅសារព័ត៌មានទូទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក និងឆ្លងកាត់មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកទៅដល់អឺរ៉ុប។ ប្រតិកម្មនៅក្នុងសហភាពខ្លួនឯងមានភាពខុសគ្នា៖ អ្នកគាំទ្រការលុបបំបាត់ទាសករ (abolitionists) សរសើរថាជា «ជំហានឆ្ពោះទៅមុខ» ខណៈអ្នកនយោបាយមួយចំនួននៅភាគខាងជើងព្រួយបារម្ភថា វានឹងធ្វើឲ្យសង្គ្រាមកាន់តែពិបាកបញ្ចប់ដោយសន្តិវិធី ហើយអាចធ្វើឲ្យរដ្ឋព្រំដែន (border states) ដូចជា Kentucky, Maryland, Delaware និង Missouri ដែលនៅតែស្មោះត្រង់នឹងសហភាព ប៉ុន្តែនៅតែអនុញ្ញាតរបបទាសករ មានអារម្មណ៍ថាត្រូវគំរាមកំហែង។ លោក Lincoln បានចេះគិតគូរចំណុចនេះជាមុន ដោយកំណត់ថាសេចក្តីប្រកាសនឹងអនុវត្តតែចំពោះរដ្ឋដែលបះបោរប៉ុណ្ណោះ មិនប៉ះពាល់ដល់រដ្ឋព្រំដែននោះឡើយ — ជាការសម្រុះសម្រួលនយោបាយ ដើម្បីរក្សាភាពស្មោះត្រង់របស់រដ្ឋទាំងនោះបន្ត។ នៅឯអឺរ៉ុប រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស និងបារាំង ដែលពីមុនធ្លាប់ពិចារណាគាំទ្រ ឬទទួលស្គាល់សមាគមរដ្ឋខាងត្បូងជាផ្លូវការ ដោយសារត្រូវការកប្បាសសម្រាប់រោងចក្រវាយអំបោះរបស់ខ្លួន បានក្លាយជាពិបាកបំផុតក្នុងការធ្វើដូច្នេះក្រោយសេចក្តីប្រកាសនេះ ព្រោះការគាំទ្រសមាគមរដ្ឋខាងត្បូងឥឡូវនេះ នឹងមើលទៅដូចជាការគាំទ្ររបបទាសករដោយផ្ទាល់ចំពោះមតិសាធារណៈក្នុងស្រុករបស់ខ្លួន។

ដូចដែលបានរំពឹងទុក គ្មានរដ្ឋណាមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋដែលបះបោរបានឆ្លើយតបនឹងកាលកំណត់ ១០០ ថ្ងៃនោះឡើយ។ លោក Lincoln បានចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីប្រកាសរំដោះទាសករចុងក្រោយ (Emancipation Proclamation) នៅថ្ងៃទី ១ ខែមករា ឆ្នាំ ១៨៦៣ ដូចការសន្យា ដោយបន្ថែមការអនុញ្ញាតឲ្យជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងចូលបម្រើក្នុងកងទ័ពសហភាព។ ប៉ុន្តែដោយសារវាជាបទបញ្ជាយោធារបស់ប្រធានាធិបតី មិនមែនជាច្បាប់សភា Lincoln ខ្លាចថាតុលាការ ឬប្រធានាធិបតីនាពេលអនាគត អាចលុបចោលវាបានវិញ ដូច្នេះលោកបានជំរុញឲ្យសភាអនុម័តវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយ ដើម្បីធានាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍។ លទ្ធផលគឺវិសោធនកម្មទី ១៣ ដែលបានអនុម័តដោយសភាតំណាងរាស្ត្រនៅខែមករា ឆ្នាំ ១៨៦៥ និងទទួលការឯកភាពគ្រប់គ្រាន់ពីរដ្ឋនានានៅខែធ្នូ ឆ្នាំដដែល — លុបបំបាត់របបទាសករនៅទូទាំងសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងស្រុង រួមទាំងរដ្ឋព្រំដែនដែលមិនត្រូវបានប៉ះពាល់ដោយសេចក្តីប្រកាសឆ្នាំ ១៨៦២ ដំបូងផងដែរ។ នៅរដ្ឋ Texas ដែលនៅឆ្ងាយពីជួរមុខសមរភូមិ ព័ត៌មានស្តីពីសេរីភាពមិនទាន់ទៅដល់ទាសករភាគច្រើនរហូតដល់ថ្ងៃទី ១៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៨៦៥ ជាថ្ងៃដែលក្រោយមកបានក្លាយជាទិវាឈប់សម្រាកជាតិ Juneteenth ចងចាំសេរីភាពចុងក្រោយបំផុតនៃទាសករនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ លើឆាកអន្តរជាតិ សេចក្តីប្រកាសក៏បានផ្លាស់ប្តូរការគណនានយោបាយរបស់អឺរ៉ុបផងដែរ៖ មុនពេលនោះ ក្រុមអភិជននយោបាយអង់គ្លេស និងបារាំងមួយចំនួនធ្លាប់ពិចារណាផ្តល់ការសម្របសម្រួល ឬសូម្បីតែទទួលស្គាល់សមាគមរដ្ឋខាងត្បូងជាផ្លូវការដើម្បីធានាការផ្គត់ផ្គង់កប្បាសបន្ត ប៉ុន្តែក្រោយសេចក្តីប្រកាសនេះ រដ្ឋាភិបាលទាំងពីរបានដកថយពីគំនិតនេះទាំងស្រុង ដោយខ្លាចប្រតិកម្មអវិជ្ជមានពីមតិសាធារណៈក្នុងស្រុករបស់ខ្លួន ដែលកាន់តែប្រឆាំងនឹងរបបទាសករកាន់តែខ្លាំងឡើងក្នុងទសវត្សរ៍ ១៨៦០។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះជាកត្តាសំខាន់មួយក្នុងចំណោមកត្តាជាច្រើន ដែលរួមចំណែកឲ្យសមាគមរដ្ឋខាងត្បូងមិនដែលទទួលបានការគាំទ្រយោធាផ្ទាល់ពីមហាអំណាចអឺរ៉ុបណាមួយឡើយ រហូតដល់ចប់សង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៥។

រឿងទីពីរនៃថ្ងៃ៖ ១៩២៧ — ការប្រកួតប្រដាល់ «Long Count» រវាង Tunney និង Dempsey B

មួយឆ្នាំមុននោះ គឺនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩២៦ Gene Tunney អតីតទាហានកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកដែលចូលចិត្តអានសៀវភៅរបស់ William Shakespeare បានឈ្នះការសម្រេចជិះជាំង (decision) លើ Jack Dempsey ជើងឯកទម្ងន់ធ្ងន់ (heavyweight) ដ៏អាក្រក់ និងល្បីល្បាញរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក យកមកុដពីលោក។ Dempsey ក្រោយពីចាញ់ដំបូងក្នុងជីវិត បានទាមទារសិទ្ធិប្រកួតសងសឹក ហើយការប្រកួតលើកទី ២ រវាងគូប្រកួតទាំងពីរ ត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅសង្កាត់កីឡដ្ឋាន Soldier Field ទីក្រុង Chicago ថ្ងៃទី ២២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩២៧។ តាមរបាយការណ៍របស់ World Boxing Association (WBA) ការប្រកួតនេះទាក់ទាញទស្សនិកជនច្រើនជាង ១២០.០០០ នាក់ចូលទស្សនានៅឯកន្លែងកីឡដ្ឋាន ហើយចំណូលសរុបពីការលក់សំបុត្រលើសពី ២,៥ លានដុល្លារ — ស្ទើរតែទ្វេដងនៃការប្រកួតលើកទី ១ កាលពីមុន។ Dempsey ដែលមានអាយុ ៣២ ឆ្នាំ និងកំណត់ត្រាការឈ្នះ ៥៤ ចាញ់ ៥ ស្មើ ៩ (KO ៥០ដង) ព្យាយាមយកមកុដត្រឡប់មកវិញពី Tunney អាយុ ៣០ ឆ្នាំ ដែលមានកំណត់ត្រា ៦៣ ឈ្នះ ១ ចាញ់ ១ ស្មើ។

នៅទីនោះ ក្នុងទឹកមុខទី ៧ Dempsey បានវាយបំពាក់ឆ្វេង-ស្តាំមួយសំណុំដ៏ខ្លាំង ធ្វើឲ្យ Tunney ដួលរលំចុះដល់ដីលើកទីមួយក្នុងអាជីពរបស់លោក។ ប៉ុន្តែច្បាប់ថ្មីមួយ ដែលទើបចូលជាធរមាននៅរដ្ឋ Illinois តម្រូវឲ្យអ្នកប្រកួតដែលឈរនៅតែត្រូវថយក្រោយទៅជ្រុងអព្យាក្រឹតភាព (neutral corner) មុននឹងអាជ្ញាកណ្តាលចាប់ផ្តើមរាប់ម៉ោង។ Dempsey ជាប់ទម្លាប់ចាស់ ឈរជិតៗ Tunney ដែលដួលចុះ ហើយពន្យារពេលមួយរយៈមុននឹងព្រមថយក្រោយ។ លទ្ធផលគឺអាជ្ញាកណ្តាល Dave Barry ចាប់ផ្តើមរាប់ម៉ោងយឺតជាងធម្មតា ធ្វើឲ្យ Tunney ដេកនៅលើដីអស់រយៈពេលប្រមាណ ១៤ ដល់ ១៦ វិនាទី មុននឹងក្រោកឈរឡើងវិញត្រឹមការរាប់លេខ ៩ របស់អាជ្ញាកណ្តាល — ហេតុនេះហើយទើបព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានហៅថា «Long Count» (ការរាប់វែង)។ Tunney ស្តារកម្លាំងឡើងវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយបានប្រយុទ្ធតបទៅវិញរហូតដល់ចប់ទឹកមុខទាំង ១០ ដោយឈ្នះការសម្រេចជាឯកច្ឆន្ទពីអាជ្ញាកណ្តាលទាំងបី រក្សាមកុដជើងឯកទម្ងន់ធ្ងន់របស់លោកបន្ត។ ក្រោយការចាញ់ដងទី ២ នេះ Dempsey មិនបានឡើងវាយក្នុងកីឡដ្ឋានវិជ្ជាជីវៈម្តងទៀតឡើយ ប៉ុន្តែលោកមិនដែលបានតវ៉ាជាសាធារណៈអំពីការរាប់ម៉ោងវែងនោះទេ ដោយថ្លែងក្រោយមកថា កំហុសនៅត្រង់ខ្លួនលោកផ្ទាល់ដែលមិនព្រមថយក្រោយភ្លាមៗ។ លោកបានចូលនិវត្តន៍ដោយក្តីគោរពជាទូទៅពីសាធារណជន ហើយបានបើកភោជនីយដ្ឋានផ្ទាល់ខ្លួននៅទីក្រុង New York ដែលមានឈ្មោះជាប់ជាមួយលោករយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍។ ចំណែក Tunney បានការពារមកុដមួយដងទៀតនៅឆ្នាំ ១៩២៨ មុននឹងចូលនិវត្តន៍ដោយស្ថានភាពជើងឯកមិនចាញ់ម្តងណាមួយ ក្នុងចំណោមជើងឯកទម្ងន់ធ្ងន់មួយចំនួនតិចណាស់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលអាចធ្វើដូច្នេះបាន។

ព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃ ២២ កញ្ញា C

ព្រឹត្តិការណ៍ខាងក្រោមរាយតាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានដែលពិភពលោកភាគច្រើនប្រើប្រាស់សព្វថ្ងៃ។ ចំពោះព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ ១៦៩២ នៅអាណានិគមអង់គ្លេសក្នុងអាមេរិកខាងជើង (រួមទាំង Salem) ចក្រភពអង់គ្លេសនៅតែប្រើប្រតិទិនជូលីយ៉ាន (Old Style) ដល់ឆ្នាំ ១៧៥២ — កាលបរិច្ឆេទ «ថ្ងៃទី ២២ ខែកញ្ញា» ដែលកត់ក្នុងឯកសារសាលក្រមសម័យនោះ ស្មើនឹងថ្ងៃទី ២ ខែតុលា តាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានទំនើប ប៉ុន្តែអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រភាគច្រើននិយមរក្សាកាលបរិច្ឆេទដើមតាមឯកសារ។

កើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ D

ក្នុងចំណោមឈ្មោះទាំងនេះ Michael Faraday សាកសមនឹងចងចាំបំផុត។ កើតជាកូនរបស់ជាងធ្វើដែក គ្រួសារក្រីក្រនៅជាយក្រុង London លោកមិនបានចូលរៀនផ្លូវការច្រើនឡើយ ត្រូវធ្វើជាកូនជាងចងវីរសៀវភៅតាំងពីអាយុ ១៤ ឆ្នាំ។ តាមរយៈការអានសៀវភៅវិទ្យាសាស្ត្រដែលលោកជួសជុល Faraday បានចាប់អារម្មណ៍លើគីមីវិទ្យា និងរូបវិទ្យា ហើយបានក្លាយជាជំនួយការឲ្យលោក Humphry Davy អ្នកគីមីវិទ្យាដ៏ល្បីល្បាញនៅវិទ្យាស្ថាន Royal Institution ក្នុងទីក្រុង London។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៣១ Faraday បានរកឃើញបាតុភូតអំណាចអគ្គិសនីម៉ាញេទិច (electromagnetic induction) — គោលការណ៍ដែលអនុញ្ញាតឲ្យចលនាមេកានិចផលិតចរន្តអគ្គិសនី ជាមូលដ្ឋានវិទ្យាសាស្ត្រនៃម៉ាស៊ីនភ្លើង (generator) ម៉ូទ័រអគ្គិសនី និងឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាអគ្គិសនីស័ព្ទស័ព្ទស្ទើរតែទាំងអស់ដែលមនុស្សលោកប្រើប្រាស់សព្វថ្ងៃ។ ថ្វីត្បិតជាមួយភាពល្បីល្បាញ Faraday បានបដិសេធកិត្តិយសខាំយើត (knighthood) ព្រមទាំងបដិសេធសមាធិដ៏ថ្លៃថ្នូនៅវិហារ Westminster Abbey ដោយស្នើសុំកប៉ាល់សាមញ្ញនៅសម្ព័ន្ធកប៉ាល់ Highgate វិញ។ បណ្តាំមួយផ្សេងទៀតរបស់លោក គឺការបង្កើតឡើងវិញនូវការបង្រៀនវិទ្យាសាស្ត្រដល់កុមារ ដែលហៅថា Royal Institution Christmas Lectures ដែលនៅតែបន្តរៀបចំរៀងរាល់ឆ្នាំរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ស្ទើរតែ ២ សតវត្សក្រោយមក។ មុនការរកឃើញអំណាចអគ្គិសនីម៉ាញេទិចក្នុងឆ្នាំ ១៨៣១ Faraday ក៏ធ្លាប់រកឃើញគោលការណ៍មូលដ្ឋាននៃម៉ូទ័រអគ្គិសនីតាំងពីឆ្នាំ ១៨២១ ដោយបង្ហាញថាថាមពលអគ្គិសនីអាចបំប្លែងទៅជាចលនាបង្វិលជាបន្តបន្ទាប់បាន — ជាមូលដ្ឋានទ្រឹស្តីដែលក្រោយមកអ្នកវិស្វកររាប់ជំនាន់បានអភិវឌ្ឍទៅជាម៉ូទ័រ និងម៉ាស៊ីនភ្លើងឧស្សាហកម្មសម័យទំនើប។ ទោះលោកមិនដែលបានទទួលការអប់រំផ្លូវការខ្ពស់ក៏ដោយ Faraday ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាទូទៅថាជាអ្នកពិសោធន៍ (experimentalist) ដ៏ធំបំផុតម្នាក់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រ ហើយឯកតារង្វាស់អគ្គិសនីមួយ គឺ farad ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមគាត់ដើម្បីជាកិត្តិយស។

ហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ E

សេចក្តីប្រកាសរំដោះទាសករជាបណ្តោះអាសន្នមិនមែនគ្រាន់តែជាឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដែលនៅសល់ក្នុងសារមន្ទីរនោះទេ។ វិសោធនកម្មទី ១៣, ១៤ និង ១៥ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញអាមេរិក ដែលកើតចេញពីស្មារតីនៃសេចក្តីប្រកាសនេះ នៅតែជាមូលដ្ឋានច្បាប់សម្រាប់ក្តីសិទ្ធិពលរដ្ឋនៅសហរដ្ឋអាមេរិកសព្វថ្ងៃ។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២១ រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធបានប្រកាសទិវា Juneteenth ជាថ្ងៃឈប់សម្រាកជាតិផ្លូវការ ដែលជាភស្តុតាងថា ការចងចាំពីការបញ្ចប់របបទាសករនៅតែសកម្មក្នុងជីវិតសាធារណៈបច្ចុប្បន្ន មិនមែនគ្រាន់តែជាមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។ ចំណែកឯការប្រកួតប្រដាល់ Tunney-Dempsey ក៏ទុកមរតកជាក់ស្តែងផងដែរ៖ ច្បាប់តម្រូវឲ្យអ្នកប្រកួតដែលនៅឈរត្រូវថយក្រោយទៅជ្រុងអព្យាក្រឹតភាព មុននឹងចាប់ផ្តើមរាប់ម៉ោង ដែលកើតចេញពីភាពចម្រូងចម្រាសនៃ «Long Count» ក្នុងឆ្នាំ ១៩២៧ ត្រូវបានទទួលយកជាស្តង់ដារពិភពលោកនៅក្នុងកីឡាប្រដាល់វិជ្ជាជីវៈគ្រប់សហព័ន្ធសព្វថ្ងៃ ធានាថាគូប្រកួតគ្រប់រូបទទួលបានឱកាសរាប់ម៉ោងស្មើគ្នា។ ជាមួយគ្នានេះ ចំណូលដ៏ធំពីការលក់សំបុត្រនៃការប្រកួតនោះ បានផ្តល់គំរូដំបូងឲ្យឧស្សាហកម្មកីឡាប្រដាល់ធំៗសម័យទំនើប ដែលឥឡូវពឹងផ្អែកលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយបង់ប្រាក់ (pay-per-view) ដើម្បីរកចំណូលរាប់រយលានដុល្លារពីការប្រកួតតែមួយប្រកួត។ ចំណែកឯកម្មវិធី Peace Corps ដែលចាប់ផ្តើមក្លាយជាទីភ្នាក់ងារអចិន្ត្រៃយ៍តាំងពីថ្ងៃទី ២២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៦១ នៅតែផ្ញើអ្នកស្ម័គ្រចិត្តជនជាតិអាមេរិកាំងជាច្រើនពាន់នាក់ទៅបម្រើការងារអប់រំ សុខភាព និងកសិកម្មនៅបណ្តាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ជុំវិញពិភពលោករៀងរាល់ឆ្នាំ ក្លាយជាគំរូឲ្យប្រទេសជាច្រើនទៀតបង្កើតកម្មវិធីស្ម័គ្រចិត្តអន្តរជាតិស្រដៀងគ្នា។

ដឹងឬទេ? F

អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ G

សំណួរញឹកញាប់ H