គួរដឹង · បញ្ជីអាទិភាពផ្សិតរបស់ WHO និង Candida auris៖ ហេតុអ្វីភាពធន់ថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតកំពុងក្លាយជាការព្រួយបារម្ភសកលថ្មី?
WHO Fungal Priority Pathogens List · Candida auris · Aspergillus fumigatus · One Health · បំពង់អភិវឌ្ឍន៍ថ្នាំប្រឆាំងផ្សិត
⚡ សង្ខេបក្នុង ៣០ វិនាទី
ថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានចេញផ្សាយ បញ្ជីអាទិភាពផ្សិត (Fungal Priority Pathogens List ឬ FPPL) ជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន — ជាឯកសារដាច់ដោយឡែកពី «បញ្ជីអាទិភាពបាក់តេរី» (Bacterial Priority Pathogens List) ដែលបានចេញផ្សាយតាំងពីឆ្នាំ២០១៧។ WHO ខ្លួនឯងពិពណ៌នាថា ការឆ្លងផ្សិតបានកកកុញ «ក្នុងស្រមោលនៃវិបត្តិភាពធន់ថ្នាំបាក់តេរី» អស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ ដោយមិនទទួលបានការស្រាវជ្រាវ ឬហិរញ្ញប្បទានស្មើនឹងកម្រិតបញ្ហាជាក់ស្តែងឡើយ។ ក្នុងចំណោមប្រភេទផ្សិត១៩ដែលបានចាត់ថ្នាក់ជាបីលំដាប់អាទិភាព (ធ្ងន់ធ្ងរបំផុត ខ្ពស់ និងមធ្យម) មានប្រភេទមួយកំពុងទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ជាពិសេសព្រោះលក្ខណៈកម្រនៃការលេចឡើងរបស់វា៖ Candida auris — ផ្សិតដែលបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដំបូងឆ្នាំ២០០៩ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះបានរាលដាលដល់ប្រទេសជាច្រើនកាត់ទ្វីបផ្សេងៗគ្នា ធន់នឹងថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតច្រើនក្រុមក្នុងពេលតែមួយ ហើយអាចរស់នៅលើផ្ទៃរឹងក្នុងមន្ទីរពេទ្យបានយូរដល់ទៅច្រើនសប្តាហ៍។ អត្ថបទនេះពន្យល់ពីមូលហេតុ WHO បង្កើតបញ្ជីនេះដាច់ដោយឡែក លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យកំណត់លំដាប់អាទិភាព ករណីជាក់លាក់របស់ Candida auris វិមាត្រ One Health ជាមួយការប្រើថ្នាំក្រុម Azole ក្នុងកសិកម្ម និងស្ថានភាពបំពង់អភិវឌ្ឍន៍ថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតដែលនៅតែស្ងួតខ្លាំង។ អត្ថបទនេះមិនមែនជាការណែនាំវេជ្ជសាស្ត្រផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ — គោលបំណងគឺពន្យល់ស្ថានភាពវិទ្យាសាស្ត្រ និងគោលនយោបាយសាធារណៈតាមអ្វីដែលប្រភពដើមរាយការណ៍ប៉ុណ្ណោះ។
០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ ហេតុអ្វី WHO បង្កើតបញ្ជីអាទិភាពផ្សិត
ការឆ្លងផ្សិតធ្ងន់ធ្ងរ (invasive fungal disease) ជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈដែលមិនសូវទទួលបានចំណាប់អារម្មណ៍ស្មើនឹងកម្រិតជាក់ស្តែងរបស់វាអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍ — យោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO)។ ចំណុចប្រែក្លាយសំខាន់មួយកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅពេលមន្ទីរពេទ្យជាច្រើនប្រទេសរាយការណ៍ការកើនឡើងភ្លាមៗនៃការឆ្លងផ្សិត Aspergillus និង mucormycosis ក្នុងចំណោមអ្នកជំងឺដែលព្យាបាលដោយថ្នាំ corticosteroid កម្រិតខ្ពស់ ឬស្ថិតក្នុងផ្នែកថែទាំដាច់ដោយឡែក (ICU) — បង្ហាញឲ្យឃើញកន្លែងខ្វះខាតយ៉ាងច្បាស់ក្នុងការត្រៀមខ្លួនទប់ទល់នឹងផ្សិត។ ថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ WHO បានឆ្លើយតបដោយចេញផ្សាយ បញ្ជីអាទិភាពផ្សិត (Fungal Priority Pathogens List ឬ FPPL) ជាលើកដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន — លទ្ធផលការងាររបស់ក្រុមអ្នកជំនាញពហុវិស័យអន្តរជាតិដែល WHO កោះប្រជុំ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រដែលមានស្រាប់ និងឯកភាពគ្នាលើវិធីសាស្ត្រកំណត់អាទិភាព។ លោកស្រី Hanan Balkhy អនុរដ្ឋមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ផ្នែកភាពធន់ថ្នាំរបស់ WHO បានថ្លែងថា ការឆ្លងផ្សិត «កំពុងកើនឡើង ហើយកាន់តែធន់នឹងការព្យាបាល ក្លាយជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈ» ដែលពីមុនត្រូវបានគេមើលរំលង។
បញ្ជីនេះបែងចែកប្រភេទផ្សិតសរុប១៩ជាបីលំដាប់អាទិភាព៖ ធ្ងន់ធ្ងរបំផុត (critical) ខ្ពស់ (high) និង មធ្យម (medium) — ដោយផ្អែកលើផលប៉ះពាល់សុខភាពសាធារណៈ និងហានិភ័យភាពធន់ថ្នាំដែលកំពុងកើនឡើង។ WHO កំណត់វិស័យសកម្មភាពចម្បងបីសម្រាប់ដោះស្រាយបញ្ជីនេះ៖ ការពង្រឹងសមត្ថភាពមន្ទីរពិសោធន៍ និងប្រព័ន្ធឃ្លាំមើល (surveillance) ការវិនិយោគស្រាវជ្រាវ-អភិវឌ្ឍន៍ (R&D) ប្រកបដោយចីរភាព និងអន្តរាគមន៍សុខភាពសាធារណៈ។ ចំណុចសំខាន់ដែលអត្ថបទនេះនឹងផ្តោត គឺករណីរបស់ Candida auris — ផ្សិតតែមួយគត់ក្នុងក្រុមធ្ងន់ធ្ងរបំផុតដែលជា «ការគំរាមកំហែងថ្មី» ពិតប្រាកដ មិនមែនផ្សិតដែលគេស្គាល់ជាយូរមកហើយដូចប្រភេទផ្សេងទៀតក្នុងបញ្ជីនោះទេ។
០២ហេតុអ្វីផ្សិតទាមទារបញ្ជីដាច់ដោយឡែកពីបាក់តេរី
WHO បានចេញផ្សាយបញ្ជីអាទិភាពបាក់តេរី (Bacterial Priority Pathogens List) ជាលើកដំបូងតាំងពីឆ្នាំ២០១៧ ដើម្បីដឹកនាំការស្រាវជ្រាវ-អភិវឌ្ឍថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកថ្មី។ ប៉ុន្តែសម្រាប់ផ្សិត WHO រង់ចាំដល់ឆ្នាំ២០២២ — គម្លាតពេលវេលា៥ឆ្នាំនេះមិនមែនចៃដន្យទេ វាឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានផ្នែកជីវសាស្ត្ររវាងសារពាង្គកាយទាំងពីរប្រភេទ។ បាក់តេរីជាកោសិកា prokaryote (គ្មានស្នូលកោសិកា) ដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធខុសពីកោសិកាមនុស្សយ៉ាងខ្លាំង ធ្វើឲ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាចរកគោលដៅឱសថជាច្រើនដែលវាយប្រហារបាក់តេរីដោយមិនប៉ះពាល់កោសិកាមនុស្ស។ ផ្ទុយទៅវិញ ផ្សិតជាកោសិកា eukaryote (មានស្នូលកោសិកា) ដូចកោសិកាមនុស្សដែរ — ដូច្នេះការស្វែងរកសារធាតុគីមីដែលសម្លាប់ផ្សិតដោយមិនបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់កោសិកាមនុស្សផ្ទាល់ ពិបាកជាងច្រើន ព្រោះគោលដៅម៉ូលេគុលរួមគ្នារវាងផ្សិត និងមនុស្សមានច្រើនជាងគោលដៅខុសគ្នា។ លទ្ធផលជាក់ស្តែងគឺ ចំនួនក្រុមថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតដែលមានស្រាប់សព្វថ្ងៃមានតិចជាងក្រុមថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកយ៉ាងខ្លាំង (មើលផ្នែក J)។
ក្រៅពីភាពខុសគ្នាជីវសាស្ត្រ ការវិនិយោគស្រាវជ្រាវឧស្សាហកម្មឱសថក៏ផ្តោតលើបាក់តេរីច្រើនជាងផ្សិតជាប្រវត្តិសាស្ត្រដែរ។ នេះជាមូលហេតុដែល WHO ពិពណ៌នាថាការឆ្លងផ្សិត «លេចចេញពីស្រមោល» នៃវិបត្តិភាពធន់ថ្នាំបាក់តេរីដែលពិភពលោកផ្តោតការយកចិត្តទុកដាក់ជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ។ អត្ថបទនេះនិយាយពីផ្សិតដោយឡែកសុទ្ធសាធ — មិនលាយបញ្ចូលទិន្នន័យ ឬអំណះអំណាងអំពីភាពធន់ថ្នាំបាក់តេរីទេ ដើម្បីជៀសវាងការភ័ន្តច្រឡំរវាងបញ្ហាទាំងពីរដែលមានយន្តការជីវសាស្ត្រ ថ្នាំព្យាបាល និងគោលនយោបាយខុសគ្នាទាំងស្រុង។
🦠 បាក់តេរី (Prokaryote)
គ្មានស្នូលកោសិកា រចនាសម្ព័ន្ធខុសពីមនុស្សខ្លាំង — គោលដៅឱសថច្រើន ក្រុមថ្នាំច្រើនប្រភេទ បញ្ជីអាទិភាព WHO ចាប់ពី២០១៧
🍄 ផ្សិត (Eukaryote)
មានស្នូលកោសិកាដូចមនុស្ស — គោលដៅឱសថតិច ជ្រើសរើសពុលបានលំបាកជាង ក្រុមថ្នាំមានតែ៤ បញ្ជីអាទិភាព WHO ចាប់ពី២០២២
០៣លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យកំណត់លំដាប់អាទិភាព
WHO មិនបានកំណត់លំដាប់អាទិភាពដោយអំពើចិត្តទេ — ខ្លួនកោះប្រជុំក្រុមអ្នកជំនាញពហុជំនាញអន្តរជាតិមួយ រួមមានគ្រូពេទ្យឯកទេសផ្សិត (clinical mycologists) គ្រូពេទ្យជំងឺឆ្លង និងអ្នកជំនាញសុខភាពសាធារណៈ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យអក្សរសិល្ប៍វិទ្យាសាស្ត្រជាប្រព័ន្ធ រួមផ្សំជាមួយការស្ទង់មតិអ្នកជំនាញជុំវិញពិភពលោក ក្នុងការវាយតម្លៃប្រភេទផ្សិតបេក្ខភាពដោយប្រើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យចម្រុះ (multi-criteria decision analysis) ស្រដៀងវិធីសាស្ត្រដែលធ្លាប់ប្រើសម្រាប់បញ្ជីអាទិភាពបាក់តេរីឆ្នាំ២០១៧។ លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យសំខាន់ៗរួមមាន៖ អត្រាមរណភាព (mortality) អត្រាកើតឡើងប្រចាំឆ្នាំ និងវិសាលភាពនៃការរីករាលដាលភូមិសាស្ត្រ ទំនោរភាពធន់ថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតក្នុងទសវត្សរ៍ចុងក្រោយ លទ្ធភាពការពារ (preventability) លទ្ធភាពព្យាបាលបានជាមួយថ្នាំដែលមានស្រាប់ (treatability) និងកម្រិតលទ្ធភាពទទួលបានឧបករណ៍វិនិច្ឆ័យរោគត្រឹមត្រូវ។
ចំណុចសំខាន់មួយដែល WHO ខ្លួនឯងទទួលស្គាល់ត្រង់ៗគឺ គុណភាពទិន្នន័យមិនស្មើគ្នារវាងផ្សិតនីមួយៗ — សម្រាប់ផ្សិតជាច្រើនប្រភេទ ជាពិសេសនៅប្រទេសមានចំណូលទាប-មធ្យម ទិន្នន័យបន្ទុកជំងឺជាសកលដែលមានគុណភាពខ្ពស់ស្ទើរតែគ្មានផ្ទាល់ ដោយសារកង្វះការធ្វើតេស្តវិនិច្ឆ័យរោគជាប្រព័ន្ធ។ នេះមានន័យថា លំដាប់អាទិភាពមួយចំនួនផ្អែកលើការវាយតម្លៃអ្នកជំនាញ (expert judgement) បន្ថែមលើទិន្នន័យស្ថិតិដ៏រឹងមាំ មិនមែនទិន្នន័យស្ថិតិសុទ្ធសាធនោះទេ — ចំណុចមួយដែល WHO លើកឡើងជាហេតុផលចម្បងមួយសម្រាប់តម្រូវការវិនិយោគបន្ថែមលើប្រព័ន្ធឃ្លាំមើលជំងឺផ្សិត។
០៤បញ្ជីទាំង១៩ប្រភេទ បែងចែកជាបីលំដាប់
FPPL ២០២២ រួមមានផ្សិត ឬក្រុមផ្សិតសរុប១៩ បែងចែកជាបីលំដាប់៖ ធ្ងន់ធ្ងរបំផុត (៤ប្រភេទ) ខ្ពស់ (៧ក្រុម) និងមធ្យម (៨ក្រុម)។ ត្រូវកត់សម្គាល់ថា ឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រមួយចំនួនបានផ្លាស់ប្តូរថ្មីៗនេះ ដោយសារការចាត់ថ្នាក់ពូជពង្សផ្សិតឡើងវិញ — ឧទាហរណ៍ Candida glabrata ត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជា Nakaseomyces glabrata ហើយ Candida krusei ទៅជា Pichia kudriavzevii ខណៈ Candida auris ខ្លួនឯងក៏ត្រូវបានស្នើឲ្យប្តូរឈ្មោះទៅជា Candidozyma auris ចាប់ពីឆ្នាំ២០២៤ ថ្វីត្បិតឈ្មោះចាស់នៅតែប្រើទូទៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍វេជ្ជសាស្ត្រ និងក្នុងអត្ថបទនេះក៏ដោយ។
| ធ្ងន់ធ្ងរបំផុត (Critical) — ៤ | Candida auris, Aspergillus fumigatus, Candida albicans, Cryptococcus neoformans |
| ខ្ពស់ (High) — ៧ | Nakaseomyces glabrata, Histoplasma spp., ភ្នាក់ងារបង្ក eumycetoma, Mucorales, Fusarium spp., Candida tropicalis, Candida parapsilosis |
| មធ្យម (Medium) — ៨ | Scedosporium spp., Lomentospora prolificans, Coccidioides spp., Pichia kudriavzevii, Cryptococcus gattii, Talaromyces marneffei, Pneumocystis jirovecii, Paracoccidioides spp. |
ក្នុងចំណោមផ្សិតធ្ងន់ធ្ងរបំផុតទាំង៤ បីប្រភេទ (Aspergillus fumigatus, Candida albicans, Cryptococcus neoformans) ជាផ្សិតដែលគ្រូពេទ្យស្គាល់ជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ជាមូលហេតុសំខាន់នៃការឆ្លងកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរចំពោះអ្នកជំងឺភាពស៊ាំចុះខ្សោយ (ដូចជាអ្នកជំងឺមហារីក ឬអេដស៍កម្រិតធ្ងន់)។ ផ្ទុយទៅវិញ Candida auris ខុសពីមិត្តភ័ក្តិចំណាត់ថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតរបស់ខ្លួនត្រង់ថា វាមិនមែនជាផ្សិតដែលធ្លាប់ស្គាល់អស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍ទេ — វាជាការគំរាមកំហែងថ្មីទាំងស្រុងដែលទើបលេចឡើងក្នុងរយៈពេលមួយទសវត្សរ៍ចុងក្រោយប៉ុណ្ណោះ ជាមូលហេតុដែលផ្នែកនៅសល់ក្នុងអត្ថបទនេះផ្តោតជាពិសេសទៅលើវា។
០៥Candida auris៖ ការរកឃើញឆ្នាំ២០០៩ និងប្រភពឈ្មោះ
Candida auris ត្រូវបានពិពណ៌នាជាលើកដំបូងក្នុងអក្សរសិល្ប៍វិទ្យាសាស្ត្រឆ្នាំ២០០៩ ដោយក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវនាំមុខដោយលោក Kazuo Satoh ក្នុងទស្សនាវដ្តី Microbiology and Immunology បន្ទាប់ពីញែកបានពីប្រហោងត្រចៀកខាងក្រៅរបស់អ្នកជំងឺម្នាក់ក្នុងមន្ទីរពេទ្យមួយនៅទីក្រុងតូក្យូ ប្រទេសជប៉ុន។ ឈ្មោះ «auris» មកពីភាសាឡាតាំង មានន័យថា «ត្រចៀក» ដោយផ្ទាល់តាមទីតាំងញែកគំរូដំបូងគេ។ នៅពេលនោះ វាត្រូវបានចាត់ទុកគ្រាន់តែជាការរកឃើញកម្រ និងចម្លែកមួយ — គ្មានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រណាមួយបានទស្សន៍ទាយថា ក្នុងរយៈពេលមួយទសវត្សរ៍ក្រោយមក វានឹងក្លាយជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈជាសកលឡើយ។
អ្វីដែលធ្វើឲ្យ C. auris ខុសពីផ្សិត Candida ដទៃទៀតយ៉ាងសំខាន់ គឺបញ្ចូលគ្នារវាងលក្ខណៈបីយ៉ាងក្នុងពេលតែមួយ៖ ធន់នឹងថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតច្រើនក្រុមក្នុងពេលតែមួយ (មើលផ្នែក G) មានសមត្ថភាពរស់រានលើផ្ទៃរឹងបានយូរខុសពី Candida ភាគច្រើន (មើលផ្នែក H) និងញឹកញាប់ត្រូវបានធ្វើតេស្តវិនិច្ឆ័យខុសទៅជាប្រភេទផ្សិតដទៃទៀតដោយឧបករណ៍មន្ទីរពិសោធន៍ស្តង់ដារមួយចំនួន ធ្វើឲ្យការឆ្លើយតបព្យាបាលយឺតយ៉ាវ។ បន្ទាប់ពីករណីដំបូងនៅជប៉ុន ការឆ្លងជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានរាយការណ៍នៅប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែតាមការត្រួតពិនិត្យអក្សរសិល្ប៍វិទ្យាសាស្ត្រដែលមានស្រាប់ គ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់នៃគំរូ C. auris ណាមួយពីមុនឆ្នាំ២០០៩ត្រូវបានបញ្ជាក់ឡើយ។
០៦ការរីករាលដាលជាសកល៖ ចតុកោណហ្សែនច្រើនលេចឡើងស្របគ្នា
ចំណុចមួយដែលធ្វើឲ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រភ្ញាក់ផ្អើលបំផុតអំពី C. auris មិនមែនត្រឹមតែល្បឿននៃការរីករាលដាលនោះទេ ប៉ុន្តែជារបៀបដែលវារីករាលដាល។ នៅពេលអ្នកស្រាវជ្រាវប្រៀបធៀបព្រំដែនហ្សែន (genomic sequencing) នៃគំរូ C. auris ដែលប្រមូលបានពីទ្វីបផ្សេងៗគ្នា ពួកគេរកឃើញថា វាមិនមែនកើតចេញពីប្រភពតែមួយ រួចរាលដាលចេញពីទីតាំងតែមួយទៅទូទាំងពិភពលោកនោះទេ — ផ្ទុយទៅវិញ មានប្រជាជនហ្សែនផ្សិតដាច់ដោយឡែកពីគ្នាយ៉ាងហោចណាស់ប្រាំចតុកោណ (clades) ខុសគ្នារាប់ម៉ឺនចំណុចនុយក្លេអូទីត (SNPs) បានលេចឡើងស្ទើរតែស្របគ្នាតាមទ្វីបផ្សេងៗគ្នា៖ អាស៊ីខាងត្បូង (ឥណ្ឌា-ប៉ាគីស្ថង់) អាស៊ីខាងកើត (ជប៉ុន-កូរ៉េខាងត្បូង) អាហ្វ្រិកខាងត្បូង អាមេរិកខាងត្បូង (វេណេស៊ុយអេឡា-កូឡុំប៊ី) និងអ៊ីរ៉ង់ — ជាមួយការសិក្សាថ្មីៗឆ្នាំ២០២៤បន្ថែមទីតាំងទីប្រាំមួយដែលអាចកើតមានផងដែរនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។
ការលេចឡើងឯករាជ្យ ស្ទើរតែស្របគ្នាតាមទ្វីបផ្សេងៗគ្នាបែបនេះ ជាលក្ខណៈមិនធម្មតាសម្រាប់ផ្សិតបង្កជម្ងឺថ្មីមួយ ហើយបានជំរុញឲ្យអ្នកស្រាវជ្រាវស្វែងរកកត្តាបរិស្ថានរួម។ សម្មតិកម្មមួយ ស្នើឡើងដោយលោក Arturo Casadevall និងសហការីក្នុងទស្សនាវដ្តី mBio (២០១៩, ២០២១) គឺថា ការឡើងកំដៅសកលអាចជួយឲ្យផ្សិតបរិស្ថានមួយចំនួនសម្របខ្លួនទៅនឹងសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាងមុន រួមទាំងសីតុណ្ហភាពរាងកាយមនុស្ស — របាំងជីវសាស្ត្រធម្មជាតិដែលធ្លាប់រារាំងផ្សិតភាគច្រើនមិនឲ្យឆ្លងមនុស្សបាន។ សូមកត់សម្គាល់ថា នេះនៅតែជាសម្មតិកម្មកំពុងស្រាវជ្រាវសកម្ម មិនមែនការសន្និដ្ឋានវិទ្យាសាស្ត្រដែលឯកភាពគ្នាទាំងស្រុងឡើយ អ្នកស្រាវជ្រាវផ្សេងទៀតបានស្នើកត្តាបន្ថែម ដូចជាការប្រើថ្នាំ Azole ក្នុងកសិកម្ម (មើលផ្នែក I)។
ទិន្នន័យឃ្លាំមើលរបស់ មជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រង និងបង្ការជំងឺសហរដ្ឋអាមេរិក (CDC) បង្ហាញអត្រាកើនឡើងគួរឲ្យកត់សម្គាល់៖ ករណីព្យាបាលព្យាបាលក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកកើនពី៤៧៦ករណីឆ្នាំ២០១៩ ដល់១.៤៧១ករណីឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់មកបន្តកើនដល់២.៨៨២ករណីឆ្នាំ២០២២ ៤.៤២៨ករណីឆ្នាំ២០២៣ និង៦.១៩៧ករណីឆ្នាំ២០២៤។ ទោះជាចំនួនកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់ក៏ដោយ អត្រាកើនឡើងជាភាគរយពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំមានទំនោរថយចុះបន្តិច (៥៣,៧%ឆ្នាំ២០២២-២០២៣ ធៀបនឹង៣៩,៩%ឆ្នាំ២០២៣-២០២៤)។
០៧ភាពធន់ថ្នាំ និងអត្រាមរណភាព
ការសិក្សាបានប៉ាន់ស្មានអត្រាភាពធន់ថ្នាំរបស់ C. auris ខុសគ្នាតាមតំបន់ ប៉ុន្តែទំនោរទូទៅច្បាស់លាស់៖ ធន់នឹងថ្នាំ fluconazole (ក្រុម azole ដែលប្រើទូទាំងបំផុត) លើសពី៩០% នៃគំរូភាគច្រើន ធន់នឹង voriconazole ចន្លោះពី៣%ដល់៧៣%អាស្រ័យលើតំបន់ភូមិសាស្ត្រ និងធន់នឹង amphotericin B ចន្លោះពី១៣%ដល់៥០%។ ក្រុមថ្នាំ echinocandin — ដែលជាថ្នាំជួរមុខស្តង់ដារសម្រាប់ព្យាបាលការឆ្លងឈាមដោយ C. auris — នៅតែមានប្រសិទ្ធភាពលើគំរូភាគច្រើនបំផុត ប៉ុន្តែនេះជាចំណុចគួរឲ្យព្រួយបារម្ភបំផុត៖ CDC រាយការណ៍ថាចំនួនករណីធន់នឹង echinocandin បានកើនឡើងបីដងក្នុងឆ្នាំ២០២១ខ្លួនឯង ហើយទិន្នន័យឃ្លាំមើលឆ្នាំ២០២២-២០២៤បន្តរកឃើញករណីធន់នឹងថ្នាំច្រើនក្រុមក្នុងពេលតែមួយ រួមទាំងករណីធន់នឹងថ្នាំទាំងបីក្រុមសំខាន់ (pan-resistant) មួយចំនួននៅរដ្ឋតិចសាស និងទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី ថ្វីត្បិតករណីធន់នឹង echinocandin នៅតែកម្រធៀបនឹងចំនួនករណីសរុបក៏ដោយ។
ចំពោះអត្រាមរណភាព CDC រាយការណ៍ថា ការឆ្លងឈាម (bloodstream infection) ដោយ C. auris ភ្ជាប់ជាមួយអត្រាមរណភាពប៉ាន់ស្មានចន្លោះពី៣០%ដល់៦០% ។ ប៉ុន្តែ CDC ខ្លួនឯងបញ្ជាក់ថា គួរបកស្រាយដោយប្រុងប្រយ័ត្ន៖ អ្នកជំងឺឆ្លងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតភាគច្រើន ធ្លាប់មានជម្ងឺមូលដ្ឋានធ្ងន់ធ្ងររួចហើយ (ដូចជាភាពស៊ាំចុះខ្សោយ ឬកំពុងប្រើបំពង់បញ្ចូលឈាម) ដូច្នេះការញែកសមាមាត្រមរណភាពបណ្តាលមកពី C. auris ដោយផ្ទាល់ ធៀបនឹងជម្ងឺមូលដ្ឋាន គឺជាបញ្ហាវិទ្យាសាស្ត្រពិបាកសម្រេច។
០៨ហេតុអ្វីវានៅជាប់លើផ្ទៃមន្ទីរពេទ្យ
លក្ខណៈមួយទៀតដែលធ្វើឲ្យ C. auris ខុសពី Candida ភាគច្រើន គឺសមត្ថភាពរស់រានលើផ្ទៃរឹងបានយូរខុសពីធម្មតា។ ការសិក្សាបានកំណត់ថា ហ្សែនរបស់វាអាចផលិតប្រូតេអ៊ីនស្អិត (adhesion protein) ហៅថា Scf1 ជួយឲ្យកោសិកាផ្សិតស្អិតជាប់នឹងស្បែក និងផ្ទៃវត្ថុបានយូរ បូករួមនឹងសមត្ថភាពបង្កើតជីវសាំង (biofilm) — ស្រទាប់ការពារដែលរារាំងទាំងថ្នាំសម្លាប់មេរោគ និងប្រព័ន្ធភាពស៊ាំរបស់ខ្លួនអ្នកជំងឺ។ CDC រាយការណ៍ថា C. auris អាចរស់រានលើផ្ទៃរឹងដូចជាបង្គោលគ្រែ ដងទ្វារ ខ្សែស្ទង់សម្ពាធឈាម និងឧបករណ៍វេជ្ជសាស្ត្រប្រើឡើងវិញផ្សេងទៀត បានយូរដល់ទៅច្រើនសប្តាហ៍ — ខុសពីមេរោគច្រើនប្រភេទដែលងាប់ក្នុងរយៈពេលខ្លីនៅលើផ្ទៃស្ងួត។
ជាលទ្ធផល ការសម្អាតជម្រះកន្លែងធម្មតាមួយចំនួន — រួមទាំងផលិតផលសម្អាតដែលមានផ្អែកលើសារធាតុ quaternary ammonium — មិនតែងតែមានប្រសិទ្ធភាពគ្រប់គ្រាន់ចំពោះ C. auris ទេ។ CDC ណែនាំឲ្យប្រើផលិតផលសម្អាតដែលបានចុះបញ្ជីជាមួយទីភ្នាក់ងារការពារបរិស្ថានសហរដ្ឋអាមេរិក (EPA) ជាក់លាក់សម្រាប់ C. auris ដោយអ័ក្សុីតទឹកអុកស៊ីហ្សែន (hydrogen peroxide) ជាឧបករណ៍មួយក្នុងចំណោមប៉ុន្មានយ៉ាងដែលបានបញ្ជាក់ថាមានប្រសិទ្ធភាព។ ក្រៅពីនេះ អ្នកជំងឺដែលមានផ្ទុកផ្សិតនេះលើស្បែក (colonization) ដោយគ្មានរោគសញ្ញាណាមួយ អាចបន្តផ្ទុកវាបានយូរ ធ្វើឲ្យការរកឃើញ និងទប់ស្កាត់ការឆ្លងបន្តកាន់តែពិបាក ព្រោះអ្នកជំងឺមិនដឹងខ្លួន នៅតែអាចរាលដាលផ្សិតទៅកាន់ផ្ទៃវត្ថុជុំវិញបាន។ លទ្ធផលរួមនៃកត្តាទាំងនេះ — ធន់ថ្នាំ រស់រានលើផ្ទៃបានយូរ និងផ្ទុកដោយគ្មានរោគសញ្ញា — ជាមូលហេតុចម្បងដែល CDC ចាត់ថ្នាក់ C. auris ជា «ការគំរាមកំហែងបន្ទាន់» (urgent threat) ក្នុងរបាយការណ៍ភាពធន់ថ្នាំរបស់ខ្លួន។
០៩វិមាត្រ One Health៖ ថ្នាំ Azole ក្នុងកសិកម្ម និង Aspergillus
FPPL របស់ WHO មិនកំណត់តែលើទិដ្ឋភាពគ្លីនិកឡើយ វាទទួលស្គាល់ជាក់ស្តែងផងដែរនូវវិមាត្រ «One Health» — គំនិតថាសុខភាពមនុស្ស សុខភាពសត្វ និងបរិស្ថានទាំងបីជាប់ទាក់ទងគ្នា។ ឧទាហរណ៍ច្បាស់លាស់បំផុតគឺ Aspergillus fumigatus — ផ្សិតបរិស្ថានមួយប្រភេទដែលរាលដាលនៅគ្រប់ទីកន្លែងក្នុងខ្យល់ ដោយមនុស្សស្ទើរតែទាំងអស់ស្រូបចូលពពុះរបស់វារាល់ថ្ងៃដោយមិនដឹងខ្លួន។ ចំពោះមនុស្សដែលមានប្រព័ន្ធភាពស៊ាំធម្មតា រាងកាយកម្ចាត់វាដោយស្វ័យប្រវត្តិ ប៉ុន្តែចំពោះអ្នកជំងឺដែលភាពស៊ាំចុះខ្សោយ ឬមានជម្ងឺសួតរ៉ាំរ៉ៃ វាអាចបង្កជម្ងឺ aspergillosis ធ្ងន់ធ្ងរ។
ចំណុចសំខាន់ដែលធ្វើឲ្យបញ្ហានេះក្លាយជាបញ្ហា One Health ពិតប្រាកដគឺ៖ ក្រុមថ្នាំ azole ត្រូវបានប្រើទាំងក្នុងវេជ្ជសាស្ត្រមនុស្ស (ព្យាបាលការឆ្លងផ្សិត) និងក្នុងកសិកម្ម (ជាថ្នាំសម្លាប់ផ្សិតការពារដំណាំដូចជាស្រូវសាលី និងផ្កាឈូក)។ ការសិក្សាបានចងក្រងភស្តុតាងច្បាស់លាស់ថា ការប្រើ azole ក្នុងកសិកម្មទូលំទូលាយ អាចជ្រើសរើសយកបង្កើតជាប្រភេទ A. fumigatus ធន់នឹង azole នៅក្នុងបរិស្ថានផ្ទាល់ — មុនពេលអ្នកជំងឺណាមួយឆ្លងផងនោះ។ នេះខុសពីទម្រង់ភាពធន់ថ្នាំធម្មតាដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីទទួលថ្នាំដោយផ្ទាល់ — អ្នកជំងឺអាចទទួលការឆ្លងផ្សិតធន់ថ្នាំរួចហើយ ដោយមិនដែលប្រើថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតពីមុនសោះ។ បញ្ហានេះលើកឡើងជាលើកដំបូងនៅប្រទេសហូឡង់ក្នុងទសវត្សរ៍២០០០។
ឆ្នាំ២០២៥ ភ្នាក់ងារសហភាពអឺរ៉ុបចំនួនប្រាំ — EFSA, ECDC, ECHA, EEA និង EMA បានចេញផ្សាយការត្រួតពិនិត្យទូលំទូលាយដំបូងគេស្តីពីផលប៉ះពាល់សុខភាពសាធារណៈនៃការប្រើ azole ក្រៅវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ។ ពួកគេរកឃើញថា ផលិតផលការពារដំណាំ (plant protection products) គិតជាភាគច្រើននៃការលក់ azole សរុបនៅសហភាពអឺរ៉ុប-EEA ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ២០១០ដល់២០២១ ហើយបានស្នើវិធានការជាច្រើន រួមមានពង្រឹងលក្ខខណ្ឌអនុម័តថ្នាំសម្លាប់ផ្សិត azole ថ្មី និងអភិវឌ្ឍជម្រើសដែលមានយន្តការសកម្មភាពខុសគ្នា។
១០បំពង់អភិវឌ្ឍន៍ថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតដែលនៅតែស្ងួតខ្លាំង
ដូចបានលើកឡើងក្នុងផ្នែក B ចំនួនក្រុមថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតដែលមានស្រាប់ក្នុងទីផ្សារសព្វថ្ងៃមានត្រឹមតែ៤ក្រុមប៉ុណ្ណោះ៖ polyene (ដូចជា amphotericin B) azole echinocandin និង pyrimidine analogue (flucytosine) — ខុសពីក្រុមថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកដែលមានច្រើនក្រុមជាងច្រើនដង។ របាយការណ៍ត្រួតពិនិត្យបំពង់អភិវឌ្ឍន៍ថ្នាំរបស់ WHO គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៤ រកឃើញថា មានថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតសរុប២១មុខកំពុងស្ថិតក្នុងការសាកល្បងគ្លីនិក បែងចែកជា៖ ថ្នាំថ្មីទាំងស្រុង៩មុខ ការពង្រីកលក្ខខណ្ឌប្រើប្រាស់ថ្នាំចាស់៨មុខ និងថ្នាំកែច្នៃប្រើឡើងវិញ៤មុខ។ ក្នុងចំណោមថ្នាំថ្មីទាំង៩នោះ មានតែ៣មុខស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលសាកល្បងទី៣ ២មុខក្នុងដំណាក់កាលទី២ និង៤មុខនៅដំណាក់កាលទី១ដំបូងបំផុត។ ក្នុងរយៈពេលមួយទសវត្សរ៍កន្លងមក មានតែថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតថ្មី៤មុខប៉ុណ្ណោះដែលទទួលបានការអនុញ្ញាតពីអាជ្ញាធរបទបញ្ជាតឹងរ៉ឹង (ដូចជា FDA ឬ EMA)។
ការប្រៀបធៀបជាមួយបំពង់អភិវឌ្ឍន៍ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកបង្ហាញគម្លាតកាន់តែច្បាស់៖ របាយការណ៍របស់ WHO ខែមិថុនា ២០២៤ រកឃើញថា មានថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកសរុប៩៧មុខស្ថិតក្នុងការសាកល្បងគ្លីនិកទាំងអស់ ក្នុងនោះ៣២មុខផ្ទាល់ទាំងគោលដៅទៅលើផ្សិតបាក់តេរីអាទិភាពរបស់ WHO ប៉ុន្តែមានតែ១២មុខប៉ុណ្ណោះដែលចាត់ទុកជាថ្នាំច្នៃប្រឌិតពិតប្រាកដ ហើយក្នុងចំណោមនោះ មានតែ៤មុខប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រសិទ្ធភាពទប់ទល់នឹងបាក់តេរីក្រុមធ្ងន់ធ្ងរបំផុត។ សូម្បីតែបំពង់អភិវឌ្ឍន៍ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកខ្លួនឯង ដែល WHO រិះគន់ជាសាធារណៈរួចហើយថាមិនគ្រប់គ្រាន់ ក៏នៅតែមានទំហំធំជាងបំពង់ថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតយ៉ាងខ្លាំង (៩៧ធៀបនឹង២១) — បង្ហាញថាបញ្ហារចនាសម្ព័ន្ធនៃការវិនិយោគស្រាវជ្រាវថ្នាំប្រឆាំងផ្សិត កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងបញ្ហាដែលធ្លាប់រាយការណ៍រួចហើយចំពោះថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកនៅលើគេហទំព័រនេះ (សូមមើលអត្ថបទស្តីពីបំពង់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកដែលខ្សត់ខ្សោយ)។
មូលហេតុនៃភាពខ្សត់ខ្សោយនេះ ជាកត្តាចម្រុះ៖ ភាពខុសគ្នាជីវសាស្ត្រ eukaryote-prokaryote ដែលកម្រិតគោលដៅឱសថ (មើលផ្នែក B) ទីផ្សារអ្នកជំងឺដែលអ្នកវិនិយោគមើលឃើញថាតូចជាង និងឧបសគ្គបទប្បញ្ញត្តិ-វិនិច្ឆ័យរោគ។ លទ្ធផលរួមគឺ ភាពធន់ថ្នាំអាចកើនលឿនជាងល្បឿននៃការស្រាវជ្រាវថ្នាំថ្មី។
១១សំណួរញឹកញាប់
តើបញ្ជីអាទិភាពផ្សិត (FPPL) របស់ WHO គឺជាអ្វី ហើយបានចេញផ្សាយពេលណា?
FPPL ជាបញ្ជីអាទិភាពផ្សិតដំបូងគេរបស់ WHO ចេញផ្សាយថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ បែងចែកផ្សិត១៩ប្រភេទជាបីលំដាប់អាទិភាព ដើម្បីដឹកនាំការស្រាវជ្រាវ ការឃ្លាំមើល និងអន្តរាគមន៍សុខភាពសាធារណៈ។ សូមមើលផ្នែក A។
ហេតុអ្វី WHO មិនដាក់ផ្សិត និងបាក់តេរីក្នុងបញ្ជីអាទិភាពតែមួយ?
ផ្សិត (eukaryote) មានរចនាសម្ព័ន្ធកោសិកាស្រដៀងមនុស្សខ្លាំងជាងបាក់តេរី (prokaryote) ធ្វើឲ្យការស្រាវជ្រាវ ការព្យាបាល និងគោលនយោបាយខុសគ្នាទាំងស្រុង។ សូមមើលផ្នែក B។
តើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យអ្វីខ្លះកំណត់លំដាប់អាទិភាពនៃផ្សិតនីមួយៗ?
WHO ប្រើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យចម្រុះរួមមានអត្រាមរណភាព អត្រាកើតឡើងប្រចាំឆ្នាំ ទំនោរភាពធន់ថ្នាំ លទ្ធភាពការពារ លទ្ធភាពព្យាបាល និងលទ្ធភាពទទួលបានឧបករណ៍វិនិច្ឆ័យរោគ។ សូមមើលផ្នែក C។
តើមានផ្សិតប៉ុន្មានប្រភេទក្នុងបញ្ជី ហើយបែងចែកយ៉ាងណា?
សរុប១៩ប្រភេទ ឬក្រុមផ្សិត បែងចែកជាធ្ងន់ធ្ងរបំផុត៤ ខ្ពស់៧ និងមធ្យម៨។ សូមមើលផ្នែក D។
តើ Candida auris ជាអ្វី ហើយហេតុអ្វីខុសពីផ្សិតធ្ងន់ធ្ងរបំផុតផ្សេងទៀត?
C. auris ត្រូវបានរកឃើញដំបូងឆ្នាំ២០០៩ពីត្រចៀកអ្នកជំងឺម្នាក់ក្នុងជប៉ុន ខុសពីមិត្តភ័ក្តិចំណាត់ថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតត្រង់ថា វាមិនមែនផ្សិតដែលធ្លាប់ស្គាល់ជាច្រើនទសវត្សរ៍ទេ វាជាការគំរាមកំហែងថ្មីទាំងស្រុង។ សូមមើលផ្នែក E។
តើ Candida auris ធន់នឹងថ្នាំកម្រិតណា ហើយអត្រាមរណភាពប៉ុន្មាន?
ធន់នឹង fluconazole លើសពី៩០% ធន់នឹង amphotericin B ចន្លោះ១៣-៥០% ខណៈ CDC ប៉ាន់ស្មានអត្រាមរណភាពនៃការឆ្លងឈាមចន្លោះ៣០-៦០% ដោយមានលក្ខខណ្ឌលើកលែងសំខាន់អំពីជម្ងឺមូលដ្ឋាន។ សូមមើលផ្នែក G។
ហេតុអ្វី Candida auris ពិបាកកម្ចាត់ចេញពីមន្ទីរពេទ្យម្តងវាចូល?
វាបង្កើតជីវសាំង (biofilm) និងប្រូតេអ៊ីនស្អិត Scf1 ជួយឲ្យរស់រានលើផ្ទៃរឹងបានច្រើនសប្តាហ៍ ធន់នឹងផលិតផលសម្អាតធម្មតាមួយចំនួន។ សូមមើលផ្នែក H។
តើទំនាក់ទំនងរវាងកសិកម្ម និងភាពធន់ថ្នាំ Aspergillus ជាយ៉ាងណា?
ការប្រើថ្នាំសម្លាប់ផ្សិត azole ក្នុងកសិកម្មអាចជ្រើសរើសយកបង្កើតជា Aspergillus fumigatus ធន់ azole នៅក្នុងបរិស្ថានផ្ទាល់ មុនពេលអ្នកជំងឺណាមួយឆ្លងផង — ជាឧទាហរណ៍ One Health ច្បាស់លាស់។ សូមមើលផ្នែក I។
ហេតុអ្វីបំពង់ថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតស្ងួតជាងបំពង់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក?
ថ្នាំប្រឆាំងផ្សិតថ្មីមានតែ២១មុខក្នុងការសាកល្បងគ្លីនិកសកល ធៀបនឹងថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក៩៧មុខ — ដោយផ្នែកមួយដោយសារភាពខុសគ្នាជីវសាស្ត្រ eukaryote-prokaryote។ សូមមើលផ្នែក J។
១២ប្រភព
- WHO — Releases First-ever List of Health-threatening Fungi (២០២២)
- WHO — Fungal Priority Pathogens List (របាយការណ៍ពេញលេញ)
- Nature Reviews Microbiology — The WHO Fungal Priority Pathogens List as a Game-changer
- The Lancet Microbe — A Crucial Reappraisal of the FPPL
- CDC — About Candida auris
- CDC — Clinical Overview of Candida auris
- CDC — Increasing Threat of Spread of Antimicrobial-resistant Fungus (២០២៣)
- CDC MMWR — Surveillance for Candida auris, United States ២០២២–២០២៤
- Satoh et al. ២០០៩ — Candida auris sp. nov. (Microbiology and Immunology)
- mBio — Environmental Candida auris and the Global Warming Emergence Hypothesis
- EFSA — One Health: EU Agencies Unite to Tackle Azole Fungicide Resistance
- WHO Global Observatory — Antifungal Preclinical and Clinical Pipeline Review
- WHO — Releases Report on State of Development of Antibacterials (២០២៤)
- ATCC — WHO Releases Priority Fungal Pathogens List (សេចក្តីសង្ខេប)
📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។
✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៤ ប្រភព
📚 សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ · គួរដឹង Eksastra
អត្ថបទចំណេះដឹងស៊ីជម្រៅជាភាសាខ្មែរ ផ្អែកលើប្រភពដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។
សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ ទាំងអស់ →ភាពធន់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក និង «ជំងឺរាតត្បាតស្ងាត់ស្ងៀម»បំពង់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកដែលខ្សត់ខ្សោយផែនការសកលសកម្មភាពរបស់ WHO ប្រឆាំងភាពធន់ថ្នាំ